Thuthak (News)

Thursday, December 6, 2012

CHILD DEVELOPMENT

“Zing khuavak  in sun hun ding a lah mah bangin,
naupan laia i nuntakzia in i picin hun ding lak hi”
– Milton

I.    Naupang :
Indian Majority Act, 1875; The UN Convention on the Rights of the Child 1989; leh The Juvenile Justice (Care & Protection) Amendment Act, 2006 in kum 18 nuailam, a pumpi ci le sa a picin hangin ‘naupang’ hi, ciin gen/sang hi.

India kumpi in November 14 (Nehru suahni) pen Naupangte Ni in kum simin zang den hi. Leitungbup in naupangte thupingaihsut mahmah ahih manin United Nation Childrens Emergency Fund (UNICEF) kici kipawlna December 11, 1946 in UN General Assembly in bawl hi.

Naupangte nuntakzia (Erik H. Erikson) :
1)  Infancy (pianni – kum 2) : Dop kisam mahmah. A kisin ciil ahih manin sinsakdan hoih kisam (lam pai dan, ann nek dan, pau dan). Hehpah or lungkim pah. Mi muang vs. muang lo (Trust vs. Mistrust).
2)  Early Childhood (2 – 4) : Gamta thei, pau sin thei ta. Amau thu deih. Mi muangngam lo thei. Ngaihsutna hoih lo zong nei thei ta. Za pan ding, tuibuk la ding khawnga zatloh ding. Keimah, eite, nang, note cih lungsim nei ta. Control luat ahih kei leh khahzau luatloh ding. Encik ding – pau, huaiham, zuau gen thei. Amau thu deih (Autonomy)  vs. maizum, zakta (shame) or kimuanglah, um zo lo (doubt).
3)  Play age  (5 – 7) : Kimawl nuam sa uh, a pumpi khan lai pen hun uh, kidemna in thalawpsak, a deih khat uah lungsim pia gawp, gualzawh sawmna lungsim nei. Siatna kipan thei ta uh. A kipatna / ahih ding pankhia (initiative) vs. sepkhialhna nei thei (guilt)
4)  School age (6 – 12) : Amau sep theih ciangah na thak bawlkhiat nopna nei, thalawp. Gual elna nei. Sepnopna lungsim neiin, a sepkhial vanglak uh leh kimuanlahna nei thei uh. Thanuamna (industry)  vs. cing kisaklohna/kiniam ngaihsutna (inferiority).
5)  Adolescence (13 – 19) : Amau hihna tak khatveivei thei, khatveivei amau hihlohna pi ahi danin kithei. Mi muang lo, pawlpi leh biakna khawng dau ngaihsut thei. Hih bang hun pen makai hoih leh hat, amau a makaih siam a kisap mahmah hun laitak uh hi. Meltheih bawl nuamsa uh a, ahih hangin amau kituamkoih nuam pian uh hi (identity vs. in-identity) / (intimacy vs. isolation)

II.   Siamsinna-ah naupangte dikna : Naupang khantoh nadingin siamsinna kisam mahmah hi. Tua ahih manin siamsinna a naupangte dikna leh ngah ding thu pawlkhat gen dih ni :
1)  International Declaration of Human Rights – Article 26 leh, International Covenant on Economic, Social & Cultural Rights – Article 13 & 14 ah naupangte adingin Rights to Education kician takin kigelh.
2) Kum 2009 a India Parliament in a passed The Right of Children to Free and Compulsory Education Act or Right to Education Act (RTE) pen April 1, 2010 pana kizang a, hih dan nuaiah India gam sunga naupang kum 6 – 14 kikal khempeuh a khawnkhonga sang kahsak teitei ding (free & compulsory education). India Constitution: Art. 21A.
3)  86th Amendment Act, 2002 – Art. 45 in kum 6 nuai siah in laisimna hoih tak a neih nadingin kumpi in panla ding hi (eg. Aganwadi)
4)  Right to Education Act nuaiah naupang kum 6 – 14 khempeuh sang kah ding uh hi a, nu leh pate in a phal kei leh daan kipia thei hi.
                
III. Naupangte thuneihna(Child Rights) : Khangto dingin suakta taka om kisam hi. Eima dikna leh ngah ding ngah lo a, ukcipna leh maan lo taka ki-ukna leh vaihawmna tawh khantoh haksa ahih manin naupangte in a ngah ding uh leh hamphatna pawlkhat gen kik ni.
1)  India Constitution Art. 39(e) – Naupangte kum leh hatna tawh kituak loin zawhthawh thu tawh a gimhuai semsak lo ding.
2)  Art. 39 (f) – Lungnuam leh cidam taka a om theih nadingun vaihawmsak ding. Suahtakna pia ding, simmawhna-pampaihna pan kembit ding pen state kumpi mawhpuakna hi.
3)  Art. 24 – Factory, industry ah kum 14 nuai siah nasem thei lo ding. A semsak a om leh kum 1 pan kum 3 dong thong kiat leh, Rs. 10,000 – 20,000 kiliausak thei.
4)  Art. 15 (3) – Naupangte leh numeite adingin state kumpi in a tuamin hamphatna bawlsak ding (Child Welfare Committee, Juvenile Justice Board)
5)  India Penal Court (IPC), 1860, Sec. 82 – Kum 7 nuai siah in mawhna a bawl leh thusia in kisimsak thei lo.
6)  IPC, 1860, Sec. 317 – Naupang kum 12 nuaisiah a nu leh pate in a kep/vaak nop kei leh a pate kum 7 thong kiatsak theih hi a, sum zong kiliausak thei hi.
7)  The Mizoram Juvenile Justice (Care & Protection of Children) Rules, 2010 bangin State kumpi nuaiah naupangte ading a tuamin committee leh board om hi.
8)  Criminal Procedure Code 1973, Sec. 160 (1) – Teci dingin Police officer in kum 15 nuailam ama omna munah sam thei lo ding a, a kul leh zuan zaw ding hi.
9)  Child Labour (Prohibition and Regulation) Act, 1986 in kum 14 nuaisiah a lauhuai – za (tobacco) bawlna, suanglakna, mining, cement industry etc. ah nasep kham hi. Hih bang muna a semsakte kha thum sanga tawmzaw lo leh kum khat ciang thong kikiasak thei a, sum zong Rs. 10,000/- sanga tawmzaw lo leh Rs. 20,000/- ciang kiliausak thei.
10) Naupang mawhna bawl leh numei-buan (rape) pen thucin-thutangbu (newspaper) ah kisuaksak lo ding. A suaksak a om leh daan kipia thei.

IV. Nu le pa mawhna bawl (sex) leh numei-buan (rape) :
1)  Kum 2001 – 2007 sungin Mizoram CID Crime Record bangin kumcing lo numei naupang a kibuan (rape) 267 om hi.
2)  A beisa kum 5 leh kha 4 (64 months) sungin numei kibuan 452 kiregistered a, kha simin mi 7 val deuh a kibuan tawh kibang hi. Tua laka 260 (57.52%) pen naupang ahi uh hi. Hih mawhna hangin mi 450 palikte in man uh hi.
3)  Kum 2011 sungin rape 77 om a, tua lakah naupang 49 (63.63%) ahi uh hi.
4)  Kum 2012 January – April sungin rape 40 om a, tua lakah 32 (80%) pen naupang ahi a, adang 8 pen picing (adults) ahi hi. Ni thum sungin rape case khat ta om cihna hi.
·        Registered / case filed-loh tampi om ding cih theih ding.

Rape a hoihlohna :
1)  Pumpi ah : Lampai leh tut haksa thei. Zahmawh na leh thak om thei. A buante tung panin natna hoih lo ngah thei (HiV/AIDS, Syphilis, Gonorrhea, Dadu etc). Zun paina hoih lo thei (zun suak thithe), Naupai thei. Sineihna-ah haksatna om thei.
2)  Lungsim ah : Nidanga a thalawp ngeina uh lawp nawn lo. A nuntakzia uh kilaih gawp. Lungmuan takin om hithiat thei lo. Uk (control) haksa. kineumuh uh (inferiority complex). Midang tawh kizopnaah haksatna om.

Tua bang thu hong hilh uh ciangin.. :
1) Tua bang hunah nuapangte in nu leh pate, ahih kei leh a mi muan khatpeuh kiangah genkhia thei uh hi. Tua banga a gen hun uh ciangin hehlua a tot gawm, taii gawp pah ding hi lo hi. A gennop uh kician taka gensak a, a haksatna uh hong pulakkhiat uh hoih taka ngaihkhiat sak phot ding. Tua ahih kei leh a haksatna uh a behlap kisuak thei hi.
2) A thugen uh um ding (hih lam pen zuau phuak lo ding uh hi). Mudah pah lo ding, hehpihna tawh panpih nopna lungsim neiin, a thugen uh hoih tak ngaihkhiatsak ding.
3) Migi lo tuak kha ahihna thu kamnem tak tawh hilh phot ding. Tawldam sak ding. Ama muh lai-in a khoihpa tawng gawp lo ding.
4) Midical exam nei dingin paipih ding. Medical exam ma-in pumpi silsiang lo ding.
5) A report nading mun police station nai penah report pah ding. Amah paipih kisam nawn lo.
6) Hih lama siamna a nei counselor-te kiangah paipih ding. 

Numei-buante daan a kipiak theihna :
1)  India Penal Court, Section 376 (1) – Kum 7 sanga tawm zaw lo, ahih kei leh damsung a thongah koih theih.
2)  IPC Sec. 366A – Mi khatin bang van hiam zanga kum 18 nuailam a khoisiat sawm hiam, kum 18 nuailam peuhmah ama utna thu tawh sex zatpih hangin rape mah hi veve a, kum 10 ciang thongkiat leh sum kiliausak thei.
3) IPC Sec. 372 & 373 – Kum cing lo naupang kizuak ding a zuakte leh factory/industry a sema zangte pen kum 10 ciang thong kiatsak leh liausak theih.
4)  IPC Sec. 293 – Kum 20 nuailam tungah zahmawh lam tawh kisai zuak leh piak pen kum 3 ciang thong kiatsak leh Rs. 2000 liausak theih hi a, a hih kik uh leh kum 7 ciang leh Rs. 5000/- ciang liausak theih hi.

·   Mizoramah a masa pen dingin rape hanga damsung thong kia dinga thukhenna a thuak masa pen Lalthuthlungliana (31) s/o Challiana, Thingsai khua, nihvei tak naupang a rape ahi hi.(Evening Post - July 21, 2007).

April 30, 2012 in India kumpi leh Mizoram kumpi in Memorandum of Understanding (MoU) khat, naupangte phattuam nading leh bit nading signed uh hi. Tua pen Integrated Child Protection Scheme (ICPS) kici a, Champhaiah zong Pu Lalnunmawia Inn, Vengthang North ah office nei uh hi. (Protection officer – 2, Probation officer – 3 & staff 4).  Vengthar P/S naupangte tawh kisai a nasepna uh thupi mahmah.
           
V.  Naupangte makaihzia ding – P3 :
1)  Provision : Naupangte in nuntakzia, cidamna, siamsinna, kimawlna ding hoih a neih ding uh ahi hi. Amau adingin kipiak zawh ding. Thu genpih theih, a maingap uh hih ding thupi hi. Kizopna hoih tak nei a, thusia thupha, a mau tunga lawhcinna leh haksatnate khempeuh hoih taka hong genpih ngam nading uh nu leh pate mawhpuakna hi. A haksatna uh theihsiampih ding, a muanngam dingun nuntak ding.
2)  Protection : Naupang pen kep ding, hut ding ahi hi. Nu le pa mawhpuakna taktak thei lo a, naupang kep le don ding a ngaihsun lote hangin tuhunah innkuan sung buaina tam mahmah hi. Amau a siasak thei ding – migi lo, lawm hoih lo, vanzat hoih lo, laibu sim ding hoih lo, film et ding hoih lo pan kep ding ahi hi.
3)  Participation : A mau nuntakna pen bucing nai lo, na khatpeuh ahoihna leh hoihlohna theician nai lo uh hi. Ahih hangin midangte kiangah kihel theih nading thuneihna nei uh a, tua manin kithuahpih tam hoih hi. Thuneihna nei cih hangin khahzau lua, amau ut bangbanga na gamtatsak a, na muh batlohna munah a tam om luat uh leh siatna tawh kinai mahmah ding uh hi. A tam thei bang pen amau tawh hun zangkhawm ding.

VI. Lai Siangtho sungah naupangte a kigendan :
1)  Naupangte pen Pasian in a bawl (Pian. 4:25; 33:5), ama lim le meel sunin (Pian. 26-27)
2)  Israel mite tungah a tate kepzia ding uh Pasian in hilh (Gam. 4:9-10; 6:4-9; 11:18 - 21)
3)  Pasian in naupangte zang (Samuel, Joseph, David, Timoti)
4)  Naaman a dam nadingin a nasem naupangno in hilh(2Kum. 5: 1-3).
5)  Jesu in mipi 5000 a vakna a poimawh mahmah pen naupang ahi hi.
6)  Picingte in naupangte nuntakna panin a hoih thu mu uh(Mat.18:1-3
7)  Pasian in naupangte it hi (Mark 10:13; Mat. 19:13; Luk. 18:15)

VII.     Naupangte kisap / picingte mawhpuakna :
1)  Innkuan nuam : Innsung nuam a sak theih nading uh vaihawm. Kizopna hoih neih. Sepkhopna hoih neih. Naupang khem lo ding. Naupang a neu laiin lampi maan tawnsak in (Pau. 22:6). Naupangte nuntaknaah nu leh pate mawhpuakna lianpen. Zu dawn lo dingin a deih leh amah in dawn lo pah ding. Kikhawm dingin a deih leh sawl bek loin paipih ding. Mi minthangte a nute makaihna hoih tak panin  khangkhia uh hi (Mahatma Gandhi, Napoleon, D. L Moody)
2)  Sinsakna hoih : Gamtatzia maan. Kampau dan, mi hopih dan, dotna dawnzia. Muanhuaina sinsak ding. Kimuanngamna a neih theih nading un panpih ding. Ki-ukzawhna leh thuakzawhna a neih theih nadingun hilh ding. Uzawte zahtak siam ding sinsak ding. Ngaihsutna maan a manphatna hilh ding. A hoihna uh leh nasep hoihte uh phat siam ding, a hoihlohna uh hilh siam ding. Pantah ding, puah ding, panpih ding. Kam hilh nading leh taii hun ciangin kammal hoih lo zang lo ding (eg. Si suk in, na khut bui hen, a phei lamin hong ciah in etc..)
3)  Haksatna : Hong tung ding leitung ngeina, hangsan taka maingat ngam dingin hilh kisam. Haksatna leh kuhkalna pana khangkhiate mi zattak, mi muanhuai ahihna thu hilh ding. Baih taka lawhcinna lunggulh lo dingin hilh ding (Suangmanpha mu dingin lei thuukpi tawh kul)
4)  Sanginn : Sanginn environment hoih kisam. Kisimmawhna om thei a, tuate a om hiam cih kancian ding (mizawng vs. mihau, class/grades, a siam thei deuh vs. a siam thei lo deuh). Nu leh pate in sangsiate tawh kizopna hoih nei ding. Naupangte leh sangsiate kizopna or sepkhopna a hoih kisam. Extra culicular  activities. (Wellington in Battle of Waterloo kici kidona ah Napoleon a zawhna pen a sanginn Eton School hang hiin gen)
5)  Health : Nek le dawn hoih, tep le muan hoih lohna, cidamna manphatna sinsak, theihsak. A etteh dingun nungta pah ding.
6)  Social life : Moral, drugs, sex etc.

VIII.  Naupang pen…. :
1)  Gensiat denna munah a khankhiat leh a hoih lo mi elna lungsim nei ding hi.
2)  Kihauh, kitot denna inn pana khangkhia ahih leh thusia bawl nuamsa ding hi.
3)  Thupisimlohna inn pana khangkhia ahih leh a gi lo tuam hiin kithei ding hi.
4)  Lungduaina a nei innkuan pana khangkhia ahih leh thuak-zawhna nei ding hi.
5)  Thalawp theihna mun pana khangkhia ahih leh kimuan-ngamna nei ding hi.
6)  A nasep hoih a kiphat theihna inn sung pana khangkhia ahih leh mi pahtawidan siam ding hi.
7)  Muanhuaina mun pana khangkhia ahih leh thudik deih mi hi ding hi.
8)  Khamuanna nuaia khangkhia ahih leh upzawhna nei ding hi.
9)  Kitheihsiamna inn sung pana khangkhia ahih leh mi theisiam ding hi.

IX. Thukhupna
       Makaihna lo tawh naupangte in amau guakin kalsuan dingdan thei lo hi. Picing hi loin naupang hi uh ahih manin makaih mah kisam, kep mah kisam uh hi. Kikholhpih kisam a, itna tak tawh a mailam hun ding uh lampi ngaihsutsak a, haksatna tuamtuam a tuak uh cianga kingakna taak, a lungdamna uh leh haksatna uh zong a genpih theih ding uh hih kisam hi. Tua ahih manin : Amau ading kipiakhia ding (provision), siatna pan kem ding (protection), leh amau tawh hun zang khawm ding, a nuntakna sung uah kihel ding (participation).

(Hih thu pen Tg. T. Sawm Lian in Bethel Veng Child Development Center a Parents Meet ah Seminar paper a present ahi hi. CDC pen Compassion East India leh ZBC mabunkhopna project khat ahi hi. Kum 2011-12 sungin naupang 125 kem uh a, kum 2013 ciangin naupang kibehlap ding hi)

Monday, November 26, 2012

ZCLS & ZBLB Zolai Joint Consultation



       Kum 2011 October 2 ni a CBA Executive Secretary Room a Chin Baptist Literature Board/CBA, Zomi Baptist Literature Board/ZBC leh Zomi Christian Literature Society pana makai paikhawmte in kum sima Zolai tawh kisai kamkumna neih zel ding leh, kum simin a banbanin zindo dingin a thukim mah bangin, kum 2012 a Zolai tawh kisai kamkumna pen thukizakna hoihlohna hangin CBLB hong kihel thei kei mah leh, September 20, 2012 in ZBLB leh ZCLS in nuam takin ZBC zumah kinei thei hi.

       Hih kamkumna huna kihelte min, hihna leh a teenna khua uh hih anuaia bang ahi hi :

1. Rev. Lian Khen Pau, Exe. Secy., ZCLS, Kalaymyo
2. Rev. Lang Khan Khup, Gen. Secy., STBA, Tedim
3. Rev. Gin Khua Khai, Gen. Secy., Tedim Section, A.G., Tedim
4. Rev. Gin Hau Pum, Gen. Secy., TBA, Tedim
5. Rev. Thang Van Lian, Moderator, Pres. Tedim Synod, Kalaymyo
6. Rev. Suan Khan Thang, Exe. Secy., ZBC, Champhai
7. Upa J. Thawmte, Member, ZBLB, ZBC, Champhai
8. Upa Cin Khan Kam, Member, ZBMB, ZBC, Champhai
9. Upa N. Cin Thang, Accountant, ZBC, Champhai
10. Pro. Ptr. Lian Muan Kham, Champhai Area ZBC, Champhai
11. Upa B. Mang, Member, Executive Committee, ZBC, Champhai
12. Upa Khup Pau, Member, ZBMB, ZBC, Champhai
13. Upa Zam Za Lang, Chairman, ZBLB, ZBC, Champhai
14. Sianu Awi Ngaih Lun, Women Secretary, ZBC, Champhai
15. Upa Z. K Thang, President, ZBC, Champhai
16. Upa Pau Lian Sang, M ember, R& D Board, ZBC, Champhai
17. Rev. Cin Khan Tuang, Pastor, Champhai Area ZBC, Champhai
18. Pro. Ptr. Thang D. L Pau Mung, Sialkal Area ZBC, Hiangmun
19. Tg. T. Sawm Lian, Office Assistant, ZBC, Champhai

       Kum 2012 a Zolai Joint Consultation a thulu pen, “Biakna laibute a kicingin neih den nading” cih ahi hi. Kamkumna pen hun 3 in kikhen hi. 

Kamkumna - 1 : Labu
       Upa J. Thawmte, Member, ZBLB in hun uk a, Rev. Thang Van Lian, Moderator, Presbyterian Tedim Synod, Kalaymyo in hun apna nei hi. Hih huna kamkumna panin :
1.  ZCLS malakna tawh kum 2009 O.B meeting tungtawnin Tedim Labu 8th Edition bawl ding kithukim a, pawlpi tuamtuam pan makai 13 vaisai dingin kiseh hi.
2. 8th Edition sungah Nicene thu-up, Doxology, Amen thum, leh khangno phatna kiguang hi.
3. 7th Edition sunga a la dawng 470 panin 2 kipai a, Seventh Day, A.G., UPC etc. labu pan pawlkhat kibehlapin 8th Edition sungah la dawng 500 kikoih hi.
4. Labu thak (8th  Ed) pen Ks. 19,700,000 val bei-in bu 14,590 val kikhen khin a, kicing zo nai lo ahih manin khet kik kisam lai ding hi.
5.  8th Edition sungah 6th Edition sunga om lo, 7th Edition aate pen ahi bangbangin kikoih hi.
6. Minam kipumkhat nading a kibawl ahih manin kuama ciatin zat ciat dingin hoih hi.
7. Zomi a tamzaw mizawng kihi ahih manin tangpi-tangta khut sung a lut theih nadingin Word Edition in bawl ding hoih hi.

       Thukimna :
       Tedim Labu 8th Edition pen copy 10000 val a kikhet kik ding leh India gamah khet dingin ZCLS in hong vaihawm dingin ZBCL - E.C ah nget dingin pha kisa hi. 

Kamkumna - 2 : Lai Siangtho
       Rev. Gin Hau Pum, G.S, TBA  in hun uk a, Sianu Awi Ngaih Lun, Women Secretary, ZBC in hun-apna nei hi. Kamkumna panin :
1. Mizogam sunga thu-um mite in Lai Siangtho kipawlna Bible Society of India ah hihna lian nei-in, sum le pai tawh kipawlna lian nei ahih manin Zomite in zong tua hamphatna pen zangsiamin India gamah Lai Siangtho kikhen leh a man zong tawmzaw ding hi.
2. Thuciam Thak (Hilhcian kithuah) Lai Siangtho pen S. Korea ah kikhensak a, S. Korea pan hong khakkhia ta uh a, a sawt loin hong tung ding hi (Kawlpi tungta cih thu kiza)
3. ZCLS mabunna tawh Bible Dictionary a kibawlsan laitak hi.
4. Bible Society of Myanmar hanciamna tawh Bible Encyclopaedia a kisep laitak hi.
5. Lai Siangtho bupi pocket size pen a kibawlsan laitak hi a, mai kum sungin a kingah theih ding kilamen hi. Sanggam Falam leh Hakate in nei khin ta uh hi.
6. Labu tuamtuam neih hoih lo a, Lai Siangtho version tuamtuam neih phamawh lo hi. ZCLS in Lai Siangtho Literal translation khat beek neih theih dingdan hong ngaihsun thei leh kideih hi.

       Thukimna :
a) India gam lam pan Lai Siangtho kikhente a khetman a tawm zawk banah, a zuakna lamah zong a tawmzaw in kizuak thei ahih manin India gam lam pan Lai Siangtho khet theih ding zia ZCLS in Bible Society of Myanmar tungah na kanciansak dingin hoih kisa a, ZCLS - E.C ah puak dingin pha kisa hi.

b) Zomite in Lai Siangtho tu-a i neihsa sangin a Literal  zaw deuh kitangsam mahmah ahih manin Lai Siangtho Literal zaw deuh, translation thak khat neih behlap hoih kisa hi. ZCLS in mai lamah hong geel dingin kingen a, ZCLS - E.C ah puak dingin kithukim hi

Kamkumna - 3 : Nipi Sang Thusin Bu
       Upa J. Thawmte, Member ZBLB in hong makaih kik a, Rev. Lang Khan Khup, G.S., STBA in hun-apna nei hi. Kamkumna panin:
1.    Kawlgam sungah naupang genloh picing leh siate in zong Nipi sang thupi simlo ahih manin upna-ah zong kipenglen gawp a, pawlpi kikhenna leh pawlpi buaina tam mahmah hi. Nipi sang manphatna pen siate, siamahte leh thu theizawte in hilhcian kisam mahmah hi.
2.    ZCLS pen thu-upzia bulphuh a kipawlna hi lo ahih manin pawlpi pawlkhat in thu-upzia tawh kituak a thusin bu puahphat ding a deihna uh pen piang thei lo hi.
3.    Thusin bu sungah kawlpau tampi tak kihel a, a thu Zopau tawh a kician zo lote English in kigelhzaw leh.
4.    ZCLS in laibu a tei ding ciangin Evangelical lam deuh a kigelhte kitei zel leh.
5.    Nipi sang thusin bute a thu kicing veve, a tom thei lama bawl theih hi leh cih kilunggulh mahmah hi.

       Thukimna :
       Nipi Sang thusin bute pawlkhat a thu kikawikaih gawp om a, kammal pawlkhat khel ding om hi. Tua ahih manin a thu paizia kheek loin etphat hoih kisa a, ZCLS - E.C ah puak dingin pha kisa hi.

Thu dang :
1. ZBC/CBA leh ZCLS kizop dingzia limtak genkhopna kinei a, mai lamah kizopzia ding hoihzaw ZCLS - E.C in hong geel dingin pha kisa hi.

2. ZCLS zuma zat ding internet connection kisam lua mahmah ahih manin a lei nading hih anuaia bangin kipia hi :
1. Rev. Suan Khan Thang -  ` 1000   2. Tg. T. Sawm Lian - ` 500
3. Rev. Cin Khan Tuang - ` 500     4. Upa Z. K Thang - ` 1000
5. P/P Lian Muan Kham - ` 500     6. Upa Zam Za Lang - ` 100
7. Sianu Awi Ngaih Lun - ` 200     8. Sia N. Cin Thang -  ` 500

       Hun zawh lungdamkohna Upa Z. K Thang, President, ZBC in hong nei a, hun nuam takin kizo hi.

Zomi Christian Literature Society (ZCLS) Memberte :

I. Tedim Baptist Convention (TBC) panin :
       a) Tedim Baptist Association (TBA)
       b) Tedim Baptist Church - Yangon (TBC-Y)
       c) Northern Tedim Baptist Association (NTBA)
       d) Southern Tedim Baptist Association (STBA)
       e) Mingaladon Zomi Baptist Church
       f) Kansauzang Tedim Baptist Association (KTBA)
       g) Phualpi Baptist Church

II. Kalay Valley Baptist Assocaition (KVBA) panin :
       a) Tahan Baptist Pastor Area
       b) Leipi Baptist Pastor Area
       c) Pyidotha Baptist Pastor Area
       d) Zozang Baptist Pastor Area
       e) Munlai Baptist Pastor Area
       f) Emmanuel Baptist Pastor Area 
       g) Zosuan Baptist Church
       h) Grance Baptist Church, Layingsuh

III. Presbyterian Church of Myanmar, Phai Local Church

IV. Christian Baptist Church of Myanmar, Tahan Local Church

V. Zomi Baptist Convention (ZBC) panin :
       a) Mandalay Baptist Church
       b) Tedim Association of Baptists - 13 local churches
      
V. Assembly of God panin :
       a) Tedim Section A.G
       b) Nahnuai Full Gospel A.G
       c) Kalay No. 2 A.G. Section

VI. Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) panin :
       a) Tonzang Township Baptist Association (TTBA)
       b) Tamu Valley Baptist Association (TVBA)
       c) Zanggam Zomi Baptist Association (ZZBA)
       d) Heilei Baptist Association (HBA)
       e) Kalaymyo Baptist Church
       f) Bethany Zomi Baptist Church, Kalaymyo

VII. Kawlgam pua lama mabunpihte :
            a) Zomi Baptist Literature Board
b) Chin Baptist Literature Board

Tuesday, October 9, 2012

TUHUN BANG HUN HIAM?

    Leitungah tuhun a zang siam lo mihing pen mi’ picing leh mi’ lawhcing suak ngei lo hi. Tuhuna mipil, misiam, leh mi lawhcing i cihte pen nidang pek pana ‘a tuhun uh’ a zang siam, a tuahkhak ni leh hun hoih leh manpha taka a zang mite ahi uh hi.
    Khristian nuntakna-ah zong tuhun pen bang hun hiam? cih kankan ding, lungngaihngaih ding kisam hi. Tuhun pen bang hun ahi hiam? tawmkhat enkhawm dih ni :

Pilna siamna hun hi
    Mi pawlkhat in naungek a nu sung panin a suahkhiat ciilin a picin ciang pilna siamna a neih nading deihsak lua uh ahih manin, a khut ah laikung humsak pah uh hi. Tuhun pen pilna siamna lo tawh mi bat zawhloh hun, mi neih bang neih zawhloh hun, mi nuaia omna hun ahi hi. Tua bang hunah  mite in pilna simna pen zontheih zonmawhin zong uh a, tua pilna siamna a neite kithupingaihsut a, tuate cihna lamlamah, a cihna bangbangin leitung pai hi. Pilna in leitung uk hi.
    Na ngaihsun ngei hiam? Numei ahih uh hangin - Daw Aung San Suh Kyi, Sonia Gandhi, Margaret Thatcher, Angela Markel, Oprah Winfrey, Hillary Clinton-te pawl pen thatang hatna lam tawh nasem hi leh koimah pi tung lo ding uh hi. A pilna, a siamna uh tawh amau sanga thahatzaw leh lianzaw tampi in  a nung uah zuiin a sawl bangbang na sem hi.

Khantoh hun hi
    A ni-ni, a kha-kha in mimal, innkuan, khua, leh gam khangto hi. Neih le lam, sum le pai, vanzat tuamtuamte ahoihzaw kibawlkhiain kinei hi. Nek le tak, tui dawn ding kisiangthosak semsem hi. Nidanga a khangto lo gamte hong khangto-in, hih khantohna-in leitungah lamdanna tun hi. Khe tawh khual a zin thei zelte mawtaw tawh pai ziahziahin, hun sawtpi khualzin nadinga kizang pen vangleng, mawtaw, meileng etc. hat mahmahte tawh kitung ziauziau hi. Mun gamlazaw a omte laikhak nadinga hun sawtpi a kizang zel pen, tuhun ciangin mobile phone khawng tawh kihoin, lai kikhak theih ta a, internet tungtawnin sum tawmcik beiin leitung langkhata omte tawh lai kikhakin, kihona leh, mel kimu thei hi. Galvan hoih nono, mitphiat kala leitung vut le vai a suaksak thei ding bang om hi. Tulai US in galvan a bawlte bang hoih lua kisa vanleng a heek om lo khawng tawh galsimin, nidanga kithei ngei lo galvan hoih leh technology hoihnono tampi om ta hi.
    Zomite zong khangto-in, Computer sunga koih ding Lai Siangtho Tedim kam, Mikang kam, leh Kawl kam tawh a kigelh bang kinei ta a, tua banah Tedim Lai Siangtho mobile phone a koih ding zong kinei ta hi. Zomi Elecronic Dictionary zong kinei ta hi. Ahih hangin khantohna tuamtuam a zangkhial tampi om veve hi. Tuhun i zatzia leh leitung khantohna a kituak hiam? I nuntakna pen tuhun nuntakna adingin bangci bang i sa hiam? I lung a kim hiam?

Ututa gamtat hun hi
    Leitung khantohna tawh kitonin mihingte, i utdandan leh sepnop hong kilamdang a, tua tawh kizuiin kigamta hi. Lawm le gual kikholhkhop sangin khat le nih bek a om nopsakzawkna khawng hong piang hi. Kisuakta lua ahih manin pawlkhatin kizangkhial zawsop hi. Nu le nu, pa le pa kiteeng/omkhawm cih bang Zomi sungah zong kiza ta hi.
    Leitung nuntakna-ah Pasian zahtakna tam nawn lo hi. Duhhopna, huaihamna, leh a kilawm lo tuamtuam sep le bawlna, pumpi ci le sa nopsakna bek a deih, tuabang a om theihloh cianga lungkia leh beidong tam mahmah ta hi. Tua bang mi beidong mah le mah kithat (suicide) hong khang tektek hi.
    Pawlpi sungah zong amau utdandana a kalsuan nuam kitam lua ta ahih manin pawl sungah buaina tam mahmah hi. Tuhun Khristian nuntakna tampi pen, tuipi tunga tembaw a hawl om lo tawh kibang hi. Pasian thu sangin kim le pam a buaipih, lungkimloh nading a zong teitei kitam mahmah hi. Lai Siangtho tawh kituak lo liang ahih kei leh makai te’n hoihsa-a a vaihawmna uh zuihsiam pen  Khristian maan taktakte hih ding ahi hi. Pumpi nopsakna bek deih mana buaina tam mahmah hi. Lai Siangtho in utdandana gamtatna in Pasian thu tawh a kituak kei leh nidang ciangin gimna leh dahna thuak ding thu gen hi (Luka 6:24-25).

Hun nunung hi
    Tu hun pen hun nunung hi. Sawltak Paul in Timoti kiangah - Nitawp ni hun pen a lauhuai hun hi ding hi. Tua hun ciangin mite in amau angsung ding bek ngaihsunin, huaihamin, kisialin, kihisakin, mi zahko-in, nu leh pate’ thu mang loin, lungdam theihna mel nei loin, biakna lungsim nei loin, mi khual loin, hehpihna nei loin, mi gensia-in, ngongtatin, kihtakhuai-in, thuhoih deih loin, ciampelin, thu khual loin, kiphasak gawpin, Pasian don loin, pumpi nopsakna bek deihin, biakna thu a puatham teng zui napi-in biakna hangin vangliatna thu a omte deih lo ding uh  ahihna thu kiciantakin na gen hi (2 Tim. 3:1-5). Nungzuite in Jesu kiangah hun nunung, ama hong pai kik ding ciangin bang thu piang ding hiam? cih a dot uh ciangin Jesu in, kamsang zuau tampi a pian ding thu, gam khat leh gam khat, kumpi khat leh kumpi khat kidoin, kialpi tungin, ziin a lin ding thu na gen a, tua pen Ama hong pai ding hilhkholhna ahihna thu gen a (Mat 24:3-8), tuate hong tun khit ciang beina hun, amah hong pai kik nading thu gen hi (Mat. 24: 14, 29).
    Ahih leh, hih atunga a kigen thute a tung lo bangzah om hiam? Huaihamna, kihihsakna, ngongtatna, cihtaklohna, kiphatsakna etc.. te pen tuhuna leitung in a buaipih penpente hi a, moral reformation committee kibawlin bang teng sem ta mah le uh, Jesu in leitunga piang dinga a genkholh hi mawk ahih manin bangci mahin hih thei taktak tuan lo uh hi.
    Kidona, kialpi, leh ziinlinnate e le? Arab spring kici, Arab buainate khawng e, ahih kei leh Iraq leh Afghanistan buainate e?. Iran nuclear hangin middle east ah buaina om kik ding lauin mipilte buai mahmah uh hi. Africa gamah mi then bangzah hiam ann nek ding neihloh mana sidente khawng! Tuhun leitunga gam hau leh pilna sangpenpen a kingaihsun America gamin huihpi leh tuikhang hangin gimna bangzah ngah uh a, ziinling lama siamna sangpenpen a nei Japante ziinling hangin mi bangzah si hiam? ngaihsun dih ve. 

Hun hoih hi
    Hun nunung a mite a ut bangbanga gamtat hun pen Khristiante adingin hun hoih ahi hi. Ni tawp ni ciangin thu tuamtuam hong tun ciang Topa tungah huhna a ngen khempeuh in hotkhiatna ngah ding hi (Sawl 2:21). Hun nunung ciangin Pasian in eite hong khualna-in ‘hotkhiatna’ i ngah nadingin leitung pianma pekpan a teelsa Khris eite kiangah hong lak pan hi (1Pet. 2:21). Mi kihhuai, mi mawh, mikhial, sihna a thuak ding kimlai hong hongkhia ahih manin mi hampha i hi hi. Bawlsiatna tuamtuam pana a tawp donga thuakte in hotkhiatna ngah ding uh hi (Mat. 10:22, Luka 21:14). 2 Kor. 6:2 sungah, “Hun hoih a tun’ ciangin note hong ngetna ka hong ngai a, ka hong hotkhiat ni ding ciangin note ka hong hu hi,” ci hi. Cidama Pasian i phat theih lai, ama adinga i sep theih laiin phat ni. Tuhun pen hun hoih leh hotkhiatna ni ahi hi.

Thukhupna
    “Jesu hun lai pek nangawnin mite in hun nunung ci uh a, Pasian hong pai tuan lo hi” ci het kei in. Pasian in a seh hun kuamah in thei lo hi. Topa adingin ni khat leh kum tulkhat, kum tulkhat leh ni khat a kilamdan luatna om lo hi (2 Pet. 3:8). Tuhun thupiangte leh leitung paiziate, nisima i zak thute ngaihsun dih ni. Lai Siangtho hong gen, hun nunung ciang piang dingte hi mai lo hiam? “Mi pawlkhatte ngaihsut bangin Pasian in a kamciam a hong tangtungsak hi zenzen lo a, eite i vekpiin, siatna i thuak ding a deihloh mana kisiik ding hong deih mana hong pai lo hi a, hong khualna hang hizaw hi” (2 Pet. 3:9). Pasian in ‘chance’ hoih tak hong pia hi. Ei nuntakna pen i sep zawh man leh i ngaihsut siamna hanga a nungta i kisak khak ding lauhuai hi. Hun hoih i neih laiiin i kisik kei leh guta te’n mi neihsa, a theihloh kala a guk mah bangin i theih kholloh kalin Topa hong pai ‘Ni’ hong tung ding hi. Thupil khatah, “Zing cianga si dingin kigingkhol inla, kum zakhat nek ding sepkhiat sawm in” a cih mah bangin, Pasian hun leh ni thei lo i hih manin kiginkholh kisam hi.

(Kum 2011 February  ni 9 ni a ka gelh, themcik ka behlap hi - TSL)

Monday, September 24, 2012

JOSEF NUNTAKNA PANIN...

Thupatna
    Josef pen ‘Israel’ a kici Jakob tapate laka khat ahihna thu gen kul loin i theihsa ciat ahi hi. Piancilna a lian 37 panin Josef tangthu kimu a, Lai Siangtho sunga mi ettehhuai ka sak mahmahte laka khat ahih manin ama nuntakna panin sin ding leh zuih ding pawlkhat kong gelhkhia hi.

A pa in Josef ittuam
    Jakob in a teek khit cianga a neih ahih manin Josef ittuam hi (Pian. 37:3). Teek khit cianga a neih ahih manin leltak tawh ittuam takpi amah ahi diam? Ka um kei hi! Josep nuntakna mahmah pen ‘it theih dingin nungta’ hi ding hi. A sanggamte sangin hoihzaw ding hi. Bang hangin? A sanggamte hoihlohna leh siatnate a pa’ tungah gen zel hi. Amah zong sia hi leh, a pa tungah a sanggamte siatna gen ngam lo ding hi. Josef bangin i sanggamte siatna i nu leh pate kiangah gen ngam dingin i nuntakna a hoih hiam? Pasian kiangah mite hoihlohna pulak thei dingin i nuntakna a hoih hiam? ‘Mi hoihlohna gen ding’ ka cihna hi loin, a geen taak dingin i nuntakna a hoih hiam, ka cihna ahi hi.
    A pa thumangin, tua hangin a pa in zong it mahmah hi ding hi; Kialpi tunna mun panin Josef in Jakob leh a innkuanpihte Izipt gamah a sap ciangin Jakob paipah hi. Ki-itna ah thumanna om a, a hoihzaw ding ahih naak leh ‘tate thu, pate thu, u zaw thu, nauzaw thu’ cih om loin kimang pah uh hi. A pa in a it mah bangin Josef in zong koikoiah a om hangin a pa mah phawkden, mangngilh ngei lo hi. A sanggamte tawh a kimuh a, a kipulak uh ciangin zong thudang gen loin, “I pa a damlai hiam?” mah ci pah hi. Thupi hi. Itna kici pen khat bek a piangthei hi lo a, a it mi omin, a it ding mi a om kisam hi. Khat bek ii itna pen bucing lo a, ki-ittuahna kisam hi. I nu leh pa te’n hong it mahmah napi’n e’n i it hiam? I tate in hong it mahmah napi’n e’n i it takpi mah hiam? Tate lakah nu leh pa a it lo a om mah bangin, nu leh pate lakah zong tate a it taktak lo om thei lua hi. Pasian in hong it mahmah napi’n e’n Pasian i it takpi mah hiam?

Josef a sanggamte in haza
    I gensa bangin, Josef nuntakna pen hoih ahih manin a pa in ittuam hi. A pa maipha ngah ahih manin a pa in a sanggamte neihloh puantualpi bansau khat bawlsak liang hi. Ahih hangin a sanggamte in haza-in, nuam takin zong hopih thei lo uh hi! Nu leh pa maipha ngahin, Pasian maipha na ngah leh - neih le lam, sum le pai, mite neihloh thupha tuamtuam na ngah ding a, na suahpih sanggam leh veng le paamte nangawnin tuate hangin hong haza liang ding uh hi.
    Hazatna tawh thah ding zah dongin a sanggamte in Josef ngaihsun liang uh hi! Tua bang kawmkal panin zong amah a honkhia ding mi na om veve hi. Nu leh pate thumang a, Pasian a lungkimsakte pen sih theihna mun leh haksat hun penah zong a honkhia ding mi om veve hi. Bang hangin? Lai Siangtho in nu leh pa thumangte a khansau ding thu gen hi. A sanggamte in that liang loin, a pianpih sanggam tektek uh pen a nu leh pa, amau mahmah zong a mu nawn lo ding danin mulkimhuai takin zuak mawk uh hi! Nu leh pa lungkimsakna pen Pasian lungkim-sakna hi a, tua hanga haksatna leh buaina tuamtuam na tuak hangin phamawh sa kei in. Mi hazatna, pampaihna zong thuak kha ding hi teh; buai kei in. Tuate pen na lawhcin nading kahlei, na lampi tot ding maan taktak, na nopsak nading lam hong lak hi gige thei hi.

Topa in Josef ompih tawntung
    A sanggamte’ zuakna panin Ishmael mite in a lei khit uh ciangin Izipt gama Potifer kiangah a zuakna thu zong gen kul loin i theihsa ciat ahi hi. A pa in a it a tapa Josef pen a pa kiangah a om nawnloh zawh ciangin zong pate’ Pa Pasian in ompih veve hi (Pian. 39:2). Pasian in a ompihna hangin a mavangin a nasepna-ah daupai mahmah hi. Pasian in a kithuahpih, a ompih mite pen bangbang a sem uh zongin maizang, daupai uh hi. Tuabanah a thupi mahmah dang khat pen, tua banga Pasian i a ompihna thu pen Pasian a thei ngei kikeuh lo Potifer in zong thei a, Josef nuntakna panin Pasian lim le mel mu hi. Tua manin Potifer maipha mu sawnsawn a, a innsunga om khempeuh (a zi simloh) Josef khut nuaiah Potifer in koih ngam zen hi!
    Tuhun Khristiante ki-etphat nading tampi om hi. Khristian kici napi i nuntakna-ah Pasian lim le meel muh ding mahmah om lo! Pawlpi makai khat hi napi, mite in sum khak dingin zong a muanloh, pulpit a thugen hangsan mahmah napi kisuanglah het lo a nekguk-taakguk nuamsa mahmah, zuau bill bawl a, mi gentheite ading a neekmangsak etc, tam mahmah lai! Khristian papi khat hi napi a zi in a sum koihna zong a hilh ngamloh, tate etteh ding kimlai neihsa vante a sima zuak nuam a sa mahmah khawng zong tampi mah om hi. Midang genloh, ei innkuanpih mahmahte in zong van koihna hoih taka a hilh ngamloh a kitam dan i ngaihsun ngei hiam?
    Tukum (2012) June kha in Singapore gama City Harvest Church kici pawlpi sum Singapore dollar 23 million maan lo taka kizatna hangin pawlpi siapa leh a seppihte a kimatna thu in leitung zel hi. Mizoram ah Chiahpuam hun laiin pawlpi khata sumkempa in sum bangzah hiam maan lo takin a koihna thu zong kithei hi. Tuhun ciangin Pasian pawlpi sum zong a zahtak lo tampi mah om hi. Zogam sungah kipawlna dangte genloh, biakna pawlpi sumte a kancian (ngam) om leh i dinmun bang ahi tam? Mihing genloh Pasian muan taak dingin i om hiam?
    Potifer adingin Josef pen a sanggam zong hi lo a, a innkuanpih zong hi loin, a meltheih, a innveng, a khuapih, a minampih leh amau gammi zong hi lo a, ahih hangin muang mahmah lel hi. Kimuanngamna nei dingin kimeltheih luatna zong a kisam masa hi lo hi. Pasian a zahtakte mahin mihing zong zahtak a, muanhuai uh hi. Na mipih, na sapih, na innkuanpih, na pawlpi mite in hong muang uh hiam? Muan taakin na nungta hiam?

Josef nuntakna siangtho
    Hih pen Josef tangthu a kigen cianga ki-uanggen pen khat ahi hi. Potifer mah bangin a zi in zong Josef hoihna pen mu veve hi. Ama’n a pumpi ci le sa hoihna lam mu kha ahih manin lupkhoppih ding zol mawk hi! Pasian mite pen a hoihna zahzahun mite muanngamna leh khemna lian mawk hi. Ahih hangin tua bang khemna lian a tuak hun ciangin Josef muanhuaina leh cihtakna hong kilang hi. Josef in Potifer zi ii tunga khialhna pen Potifer tung a khialhna bek hi loin, Pasian tungah khialhna danin tuat hi (39:9). Potifer zi in khatvei bek zong hi loin, tamveipi zol zawmah lai!
    Tuhun Khristiante mawhna in hong zol ding genloh, e’n mawhna kizol zawsop. Hong mawhpih dingte in hong zol loin, mawh pih dingin e’n i zol a, nekguk ding dan khawng i ngaihsunsun a, a maan lo taka sum gelh behlap theih ding dan khawng bekbek i ngaihsun mawk uh hi. “Mi te’n hong mu kei, mi te’n hong thei kei” ciin ut dandan i om uh a, ei ading ahi lo tampi gu-in, ei gamtat dingdan tawh a kilawm lo bangin i gamta uh hi. Mawhna bawlin, mite hong theihlohna ciang bekah i lungkim hi. Ahih hangin Josef in a mawhna pen mihingte tunga mawhna hi loin, Pasian tunga mawhna-in tuat ahih manin a nuntakna siangtho takin kem thei hi. Mi tawh mawhin, nekguk-taakgukna tawh na ngah ding ahi lo na ngah ciangin mite in hong thei lo kha thei hi; ahih hangin hong thei, hong mu den khat om veve ahih lam mangngilh kei in.

A thumaanna hangin Josef in thuak
    Josef pen Pasian in a nuntakzia ding hoih takin lamlakin, a mang sung nadongah hilh hi. Tua thute pen ahihna bangbangin genkhia a, tua manin simmawhna leh bawlsiatna tampi thuak lawh hi. Potifer zi in mawhpih dinga a zot laitakin thumaanin citak ahih manin ama mawhlohnapiah kimawksakin, thong inn mial sung nadong tung hi.
    Thumaan na gupna hang leh Pasian na zahtakna hangin haksatna, gentheihna, nengniamna, leh buaina tuamtuam na tuak thei hi. Pasian na zahtakna hangin - zu dawn, mawhna leh siatna tuamtuam bawl na utloh manin na lawm te’n hong muhdahin, kikhenna zong om kha ding hi. Na hihlohnapi, na seplohpi, na mawhna lopi tawh zong hong kimawhsak kha ding a, a siam lozaw leh a minsiazaw in zong na pang kha thei hiteh. Tua bang hun ciangin mi hangsan pai masa Josef nuntakna, muanhuaina leh Pasian tungah a cihtakna phawkden inla, gah limci na gahkhiat nadinga na cihtakna hong ki-zeet ahihna phawk in.

Josef kiniamkhiat
    I gensa mah bangin, Josef in a thumanna hang, Pasian leh Potifer tungah a cihtakna hangin thonginn  mial sungah kikhum a, ama mawhna lopi tawh a kimawhsak hangin na khempeuh a uk Pasian in ompih veve hi. Thumaan-thutak a gupna hanga bawlsiatna a thuakna munah zong Pasian in nusia ngei lo hi. Thonginn sungah zong Faro nasem thongkhia mi nihte a uk dingin ‘laptohna’ ngah pah hi! Tua banah mang khiat theihna Pasian in pia a, manpha takin zang pah hi. Amaute a uk dinga kikoih ahih hangin Josef in Faro nasemte pen kiniamkhiatna tak tawh ama tungah hehpihna a bawl dingin thuum zawzen hi.
    Mi tampi in i thei kei hi! Ei sep hun sung, makai i hih hun sungin mi lungsim nasakin, nidang ciang i kisap ding lam i thei kei hi. Tuhun bek ngaihsunin i nuaia omte zawhthawh thu tawh i ut dandanin i makaih uh a, mi lungsim i nasak uh hi. “Ngap ta ing, zo ta ing, lau ke’ng” cih man bek tawh tuhunin i ut dandanin i gamta uh hi. Leitung nuntakzia pen tua bang hi lo a, kisapna nei tek dinga Pasian in hong bawl i hi hi. A hai a om theih nadingin a pil bawl a, mi hau a om theih nadingin mizawng omsak hi! Upate in, “Tem lu zong kihek thei” a cih uh mah bangin tuhuna mi niam hi-a i ngaihsut khat pen zing ciang dinmun sangpi a nei hi thei a, tuhuna mite zahtak mahmah pen zing ciang tua bang lo thei hi. Leitung pen a kipei hi a, tua mah bangin tuhuna i kisap khollohte manphatna zong thei ni. Hihna, neih le lam, sum le pai suangin mi simmawh kei ni.

Josef in maisakna lungsim nei
    Josef in a sanggamte mawhna a maisakna pen thupi hi. Amah haza-in, thahsawmin, ganhing bangin sila dingin zuakin, tua a kizuakna munah mawhlopi mawhsakna thuakin, thong inn mial sungah kikhum liang hi. Tua lo haksatna tampi, sila ahihna hangin thuak lai ding hi. A langlam pan ngaihsun le’ng, tua haksatna tuamtuamte pen a sanggamte in a zuakna uh hang ahi hi.
    Ahih hangin Josef in tua haksatnate pen ngaihsutdan maan takin ngaihsun a, Pasian lamlahna ahihna theiin, a sanggamte maisak hi! Thupi hi. Mi nih kikala thupi mahmah pen ‘maisakna’ ahi hi. Hih mun santakah a thupi mahmah nih om hi. Khatna, Josef in a maisak ding a sanggamte ‘mawh kisa uh’ a, a gamtatna uh ‘kisiik taktak uh’ hi. Josef in maisak nopna lungsim a neih mawk hangin, a sanggamte in a mawhna uh kisik kei hen la, khial kisa lo hi leh maisak khol lo ding hi. Nihna, Josef in haksatna a thuakte pen a sanggamte hang hi loin, ‘Pasian in vanzat khata a sanggamte a zatna thu tel’ ahih manin maisak hi. Nu leh pa, u leh naute in a maisak theih ding, a maisak taak dingin na nuntakna hoih lo panin na kisiik takpi mah hiam? Maisak theih dingin na om hiam? Pasian in zong hong maisak nuam hi. Ahih hangin maisak taak dingin na lungsimah kisikna taktak a om hiam?
    Josef ngaihsutna maan hi. A thuakna pen a hoih lamin ngaihsun hi. Amah, a pa innkuanpihte, leh Izipt mite a ‘honkhia’ dinga Pasian in a sawl ahihna lam ngaihsun hi. Mihing lam pan ngaihsun loin, Pasian lam pan ngaihsun hi. Ei tunga mite siatna pen Pasian in ei’ ading leh amau ading a hoihzaw leh phazaw a geelna zong hi thei a, sanggamte hoihlohna leh veng le paamte siatna pen i hoihzawk nading, i hatzawk nading, i phattuam nading zong na hi thei gige hi.

Josef kap hi!
    Josef tangthu sungah a kahna thu mun nih ah kimu hi. Kahna pen mihingte nuntakzia a om khat hi a, lungdam hun leh dah hunin kikap thei hi. I kahna hang pen i om nading munah i omloh man, kilamdan vatna hang, i hih ding banga i omloh man, i ngaihsutna zah sanga siazaw or hoihzaw a om man khawng ahi hi.
    Josef a kahna masazaw pen a sanggamte kiangah a kipulak hun cianga lungdam luatna hanga kahna ahi hi. A muh nawnloh dinga a ngaihsut a sanggamte a muhna hang leh a sanggamte kisikna hanga lungdamna hi. Eite zong Pasian lak panin gammangin, Satan sila sungah omin, tua mun pan i kimuhpih ngeinawnloh ding Pasian tawh kimu-in, mawhna pana kisikna hangin Pasian a lungdam luain kap liang ding hi. Bang hang hiam cih leh mi mawhte kisikna-ah a lungdam Pasian ahi hi.
    Josef kahna nunung zaw pen a pa Jakob a sih khit ciang a sanggamte in a mawhna uh maisak dinga a thuum kikna hunah ahi hi. Josef in khatvei a maisak khit hi napi a sanggamte in muangzo lo uh hi. A pa sihkhit ciang phu a la kik dingin ngaihsun uh hi. Josef in tua bangin ngaihsun lo hi. Pasian in zong i mawhna Jesu sisan hangin hong maisak khin a, mawh maisakna dang kisam nawn lo hi. Jesu sisan hanga mawhmaina na upzawh kei a, na saan zawh kei a, gan sisan peuh na cihcih leh Pasian maisakna sa pen a muangzo lo na hi ding hi. Khatvei maisakna kicing khin zo hi.

Lawhcinna / nopsakna pen baih takin kingah thei lo
    Baih taka hauh nopna, lawhcin nopna lungsim pen maan lo hi. Ongbali (lucky ticket) cih peuh hong tamin, tuate in baih taka hauh nopna lungsim hong neisak hi. Khat le nih a hau bel om mah inteh; ahih hangin tua banga hauhna pen sawt kikhom lo hi. Haksatna leh thuakna tampi kawmkal pana lawhcinna pen manpha hi. Baih taka hauh nopna hangin kumpi’ phalloh van hoih lo tuamtuam tawh sum kibawl a, mite siat nading vanzat hoih lo tuamtuam kizuak hi. Tua hanga hauhna pen nuam tuan lo hi, ci uh hi. Sangnaupangte lakah baih taka lawhcin nopna hangin laivuanna hunah etteh leh maan lo taka gamtatna om thei hi. Hih banga gamtate khatvei lawhcin uh hangin paisuak ngei tuan lo hi.
    Josef pen kumpipa kiangah a tut theih nadinga a thuak haksatnate i ngaihsun ngei hiam? Khatvei leh dum sungah kikhia-in, a mawhlohnapiah kimawhsakin thonginn sungah kikhia liang hi. A lawhcin nading, a nopsak nadingin lampi suk leh to, kensia leh guam thuuk sung tawn hi.
    Banglam banglamah tuhuna mi lawhcing leh mi thupi, leitunga mi minthang vangvangte pen baih taka lawhcing leh nuamsa hi khol lo uh hi. Abraham Lincoln pen kum 26 a phakin a zi in a sihsan, sumbawlna leh kiteelna ah tamveipi a lawhsap zawh cianga US president hi pan hi a, Mahatma Gandhi in India gam suahtak nadingin tha le zung, sisan naisan luangin, thonginn mialsung tam veipi tung a, Nelson Mandela in Africa gam suahtak nadingin haksatna tampi phusuak hi. Henry Ford in nihvei a lawhsap zawh ciangin a thumveina ah mawtaw bawlna munpi bawlin lawhcing pan a, British Evangelist minthang George Whitefield in bawlsiatna leh pampaihna tampi a thuak zawh ciangin lawhcinna ngah pan hi. Baih tak leh maan lo takin nopsakna leh lawhcinna ngah sawm ngei kei in.

Thukhupna
    Tuhun Khristiante in Josef nuntakna panin sin ding tampi i nei hi. I lawhcin nadingin hong sun thei ling lakah zong i om hun om thei a, hong kigensiat hun, hong kihazat hun zong om kha ding hi. Mite hong hazat theih dingin Pasian in zong thupha hong pia kha ding hi. Tua loin, i mawhlohnapi tawh hong kimawhsak hun, maan lo taka hong kigensiat hun zong om kha ding hi. Phamawh kei, thuak ding hi mai! Pasian in deihna nei hi.
    Mi mawhte in nuntakna i ngah kik theih nading, tawntung sihna thuak ding kimlai tawntung nuntakna i ngah kik theih nadinga haksatna tampi thuaka leitungah Jesu hong pai mah bangin, a innkuanpihte leh mi tampi a si ding kimlai honkhia dingin Izipt gamah haksatna tampi thuak dingin Pasian in Josef masawl hi. Jesu in amah a that dingte maisak dingin Pa kiangah a nget bangin, Josef in zong amah a zuak, haksatna tampi a thuaksak a sanggamte’ mawhna maisak hi. Josef leh Jesu totsa bang haksatna lampi zui-a, a haksatna lianpi hong tun hun cianga Pasian vanzat ahi dingin nuntak siangtho tawh citak leh muanhuai taka nungta thei dingin a sim mimal kim Topa’n thupha hong pia hen.

12/9/2012