Thuthak (News)

Showing posts with label Thu le La (Literature). Show all posts
Showing posts with label Thu le La (Literature). Show all posts

Friday, September 7, 2018

LAI TAM SIM PILNA HI

LAI TAM SIM PILNA HI
(Sermon outline extended)

Thupatna
Sia Go Khen’ kammal – Mi khat in “khamangthang vei veng aw,” a cihcih leh Sia Go Khen in “Vei ing ci se ken, vei taktak lecin, meimatum vei, gilsan vei na sa mahmah in na omkhong theihloh bangin omkhong thei lo ding zah hi the. Kuamah a veizo o khang, vei taktak leng khua lamah an ne kimlai vokpi tai mu leng kei khia-in delh huan hi hang. Nitak akgil kah lo om leh zong huan hi hang. Vokpi taii lunghimawh zah leh akgil kah lo lunghimawh zahin khamangthang kuamah in lunghimawh zo tuan lo hi hang” ci…
 
Sia Go Khen Lai uk mahmah ahih manin sia dang khat in “Kha mangthang vei kei teh” a cih leh Sia Go Khen in, “Sia dangte’n khamangthang vei, Go Khen in type writer (laikhetna) vei” cihsan ziau hi (Hong nusia khinsa Rev. Go Khen thang’ ciamnuih kam, pil kammal leh article tuamtuam, p.11 &16).

Tuni a thulu pen Zomite in i kisap mahmah, i zuihlah leh zuih zong a haksa mahmah thu hi a, Kha lam thu lo a ci a om leh mawh lo uh a, ahi zongin Kha lam a picin zawk semna dingin a kisam veve hi, zong i ci thei ding hi.

Lai Siangtho bulphuh ding – Thuhilhna 12:12; Paunak 4:7; 9:10 (Sawltak 17:11 zong sim ding hi mah leh nitak ciang a thulu tawh kinaizaw ahih manin i gen kei ding hi).

Thulu Gencianna
Thulu ding a hong kipia, “Lai Tam Sim Pilna Hi” cih pen a maan mahmah tawh a kibat hangin, Thna 12:12 sungah “Lai tampitak simna in pumpi gimsak hi” ci ahih manin thulu leh Lai Siangtho a kituaklo tawh kibang a, ahi zongin ‘lai tam sim’ cih i gen ciangin lai/laibu hoih tam sim, cih i gennop leh Lai Siangtho in hong hilh hi, cih theitel masa lehang… Lai Siangtho in lai tam sim limlim hoih a sa lo hi loin, laibu hoih lo pipi khawng simsim pen a gennop hizaw hi, cih Lai Siangtho siamte tuatdan ahi, cih zong thei masa lehang…

Tuni Literature Sunday i zat laitakin, lai simna tawh kisai in i kihanthotna khenpi li (4) in khenin, gen kong sawm ding hi.

I.        Laibu sim ding pilvanhuai : Khuai in paak a bob ciangin ama tup, geel leh lamet hi het loin, paak ci (seeds) a piansak bangin, laibu simna in – pilna, thutheihna, ngaihsutna zaizaw a sim mite tungah pia hi. Tua ahih manin lai sim pen pilvanhuai mahmah a, sim ding hoih leh hoih lo teelhuai hi… Lai/laibu hoih leh hoih lo in a sim mite tungah na a sep theih dan en lehang…
  •     Laibu hoih lo in…
-          Das Capital (communist bible) kici Karl Marx, 1967 in a gelh tungtawnin leitung gam tuamtuamah communist thusinsakna khang a, gam tampi uk zo hi.
-          Mizoram ah nu le pa thangtatna (sexual immorality) pen laibu hoih lo sim tam luat man ahi diam (Gtna. Zawlaidi, etc).
-          India gambup ah laibu zuak a kiphal lo (nationwide books banned) – 43 books. A masa pen kum 1910 in Aril Oru Pangu kici, Subramania Bharati in a gelh, first Tamil Story book. 2018 in 22’s Diary (foreign published), Maitressse P in a bawl, India gama lakluh ding kikham (It demeans the role of husband).
-          India gam sunga state-te in zong laibu a khaam uh (statewide books banned) – 11 books. A minthang deuh – Jaswhat Singh’s – Jinnah: India, Partition, Independence 2009 in Gujarat State. Dan Brown’s – Da Vinci Code, 2006 in Nagaland state.
-          Setanic bible nadong om; upna paikhial pawlkhat in zong a upna uh lai tawh nakpi takin leitungah kizelhsak sawm…pilvanhuai…
  •     Laibu hoih in…
-          American Civil War (April 12, 1861 – May 9, 1865) a tunna hang pen kum 1852 a Harriet Beecher Stowe in a gelh, “Uncle Tom’s Cabin” kici tangthu kihel hi, kici hi. “Harriet Beecher Stowe Center” kici website sunga thului khat, ‘Impact of Uncle Tom’s Cabin, Slavery, and the Civil War’ kici sungah, Abraham Lincoln in Stowe kiangah 1862 in, “‘So, you’re the little woman who wrote the book that started this great war’ ci hi” ciin kigelh hi. Tangthu phuaktawm maw a piang taktak cih a kithei lian lo hih Uncle Tom’s Cabin kici laibu leh American Civil War in kizopna lianpi nei mawk hi.
-          Kum zalom 19 huna England gama mi haute in mi gentheite bawlsia a nitha/khasum tawm cikcik tawh nikhat in naikal 12 sung gim taka na a sepsakna uh a kikhawlsakna hang pen Charles Dicken in kum 1849-50 sunga a gelh, kum 1850 ciang-a a bu a kibawl, “David Copperfield” kici laibu, vaihawm makai (M.P) Charles Hawardte pawl in a simna uh pan hi, kici hi.
-          Kum zalom 18 bei kuan a America mipite lungsim buai leh haksatna tuamtuam a nei lai ua a lungsim uh a hangsansak a, thahatna a pia, leh Great Britain ukna pana suahtakna ngah pah nopna, leh khantoh taktak nopna lungsim pen Thomas Paine in a gelh “Common Sense” hang hi kici hi. Hih laihawm (pamphlet) pen tua hun laia laihawm kihawmkhia tampen hi a, kum 1770’s bei kuan in copies 75,000 – 100,000 kihawmkhia hi, kici hi.
-          London khua sungah papi pawlkhat tukhawmin a holimna uh ah, “India huahna maw Sheakespere koi manphazaw?” ci uh a, sauveipi a genkhop khit uh ciang Englang hici bang-a a khantohna, leituk uk a, gamdang hauhna tampi a neih theihna uh thu le la lama khantohna hang hi, ci uh a, tua lama mi kiva, Sheakespere pen India gam hauhna sangin manphazaw ci uh hi, kici hi.
-          A minthang vangvang French Revolution hong piankhiatnate laka zong Daniel Defoe in a gelh “Robinson Crusoe” kici laibu pan kipan French philosopher minthang Rousseaute pawl thu leh la in na mipi lungsim-ah na lianpi a sepna hang zong hi, ciin kigen hi.
-          Kum 1856-1859 a tuhuna Mizoram sunga sim leh mal kidona pen la khat hang hi, kici hi.
-          Mizote madawk theihna… 1940 kiim khawng a la phuak leh lai gelh siamte in, “Mizo hi hang i meel zong hoih” “Galkhat lamah pilna-siamna sinin kuan khia ni” “Zotlang gam nuam” “A hangsan Mizote, a phattuamngai (tlawmngai) Mizote…” ciin na gelhgelh, na sasa, na simsim uh a, tuhun ciang zong laibu bawlin, simsim uh ahih manin minam itna leh kalsuanzia ding kilawm thei zawdeuh uh a, minam itna leh kalsuanna khatpeuh pen Zosuante sungah zong a madawk in pang thei pah uh hi.
-          Lai Siangtho manpha hi, sim ni. Laibu hoih tuamtuam zong sim ni. Deihteel ni.

II.     Lai hoih tampi simna in pilna hong guan…
-          Aricle thum – Lana Winter-Hebert’s: 10 Benefits of Reading: Why You Should Read Every Day; Abigail Wise’s: 8 Science-Backed Reasons to Read a (Real) Book leh Glenn Davis’: Why is Reading Important? kici thului (article) sungah, a genpipen uh – pau simsak (minamdang kalah kisam diak, pau dang sinte ading), lungsim ngaihsutna zaisak, khangtosak, na thak hong musak, stress kici lungsim khat a zatluatna, lunggimna kiamsak, ciamteh theihna khangsak, Alziemer leh dementia (teksiat ciang a na mangngilh pahpahna, am gawpna) dal thei or a proress zekaisak, ihmut suak/nuamsak thei etc.
-          Laigelhpa khat in, “Lai simna in mihaite pilsakin, a gilo mite bawlhoih a, mi hoihte a hoihzawk sem nadingin makaih-in, lungsim suakta sakin ngaihsutna thak hong guan thei hi. Ei leh ei kitheihtelna, mite nuntakzia theihna, mite ngaihsutna leh mite pilna thu theihna, gamvai, minam vai, sumzon-paizonna, tangthu-tuanthu, leh Pasian thu nangawn ei guakin i theihloh ding tampi lai simna tungtawnin theihna kingah thei hi. Lai tam a simte in tam a sim semsem uh leh a manphatna thei semsem uh a, a tamzaw sem simin tua in pilna pia thuahthuah hi” ci hi. Tua thu a theician American mipil leh minthang Thomas Jefferson in, “Laibu om loin nungta thei ke’ng” ci a, BC 100 kim a mipil Murcus Tullius Cicero in, “Laibu omlohna khaan (room) pen kha (soul) a nei lo pumpi bang bek hi” ci a, Stanley Jones in, “Laibu sim ding na neihloh ding sangin na silhlai puan zuak inla, laibu lei in,” ci liang hi.
-          Mikangte in “[good] leaders are the readers” ci uh.
-          Japante khantohna laibu sim hi. Lim (picture khat thu)

III.    Lai simna in pilna hong guan ding, tua pilna Lai Siangtho in bangci gen?
-          Pilna pen -- Kham tawh kilei zolo, ngun tawh aman seh theih hi lo hi (Job 28:15, Pau. 3:14), Pilna nei-in, thu a thei mipa a lungdam mi hi (Pau. 3:13), Neih khempeuh beilawh zongin zon ding hi (Pau. 4:7), Anei nuamte kithuhilh ut a, kitai utlohna pen haina hi (Pau. 12:1), Hinna tuinak hi (Pau. 16:22), Thahatna sangin hoihzaw hi (Pau. 24:5), Khuaizu tawh kibang hi (Pau. 24:14), Adeih mi in a pa lungdamsak hi (Pau. 29:3).
-          Pilna in -- Khan sausak a, huahna & pahtawina zong pia thuah hi (Pau. 3:16, 9:11), Nuntakna nuamsak, lungmuang takin omsak den hi (Pau. 3:17), Siatna pan hong hu ding a, lungmuang takin omsak ding hi (Pau. 4:6), Mi lianin bawl ding, pahtawina ngahsak hi (Pau. 4:8), Pahtawina leh minthanna tun ding hi (Pau. 4:9), Inn lam hi (Pau 9:1), Lung duaisak hi (Pau. 19:11), Lungmuangsak hi (Thna. 7:12).

Mi in tua theician uh ahih manin lailam na hahkat mahmah uh hi. I naihuai Mizote sung en pak lehang, Dr. Laltluangliana Khiangte in kum khatin laibu thak 150-200 kiim om den, a kitei zong tua zah sang tamzaw lai dingin um hi… A lai nasepna uh pawlkhat en lehang…
-          PCI Synod Bookroom – branch 12 & distributor centres 32. Branch 12: Budget (2017-18) – 8,80,00,000 (880 lakhs), muh 13,65,51,451 (+4,85,51,451)… net profit – 51,36,749. Distributor  centres 32: target 99,00,000 (99 lakhs), muh 180,05,438 (180 lakhs+) [nungkum 145,62,851].
-          Laihawm (Juky 2018): Synod Newsletter – 150,000 copies (colour, monthly), Agape (numei) – 40,600 copies (monthly, Rs. 80 per year, 36 pages), Didakhe (ATC) – 5,500 (montly, Rs. 50 per year), Kristian Naupang – 30,500 (monthly, Rs. 50 per year, 36 pages), Kristian Thalai – 38,400 (monthly, Rs. 80 per year, 36 pages), Kristian Tlangau – 40,000 (mongthly, kum 107 na, 50 per year, 36 pages), Ramthar – 34,300 (monthly, 60 per year, 36 pages)… Mizoram Baptist (BCM) in zong Kohhran Beng leh Baptist Today cihte bang nei…
-          Zomite lakah Lamka EBC  in Khristian Thukizakna (monthly) CBA pan Lungdamna Aw (monthly), Simte, Zou, Vaiphei lam pan zong om ciauciau… copy 10,000 a hawm zo om lo mai thei. ZCLS pan Zolai Zunna, ZBCM – Zomka, Tedim pan Tedim Thukizakna, Lungvakna, etc. om ciauciau… Yangon pan Upna Laigil, Zonu Tongluan, GBC Periodicals, etc. copy 5000 a phazo om lo.
-          Laikhetna lam tawh kisai-in, PCI in offset 49 lakhs man kum 2012 in lei,  Vanglaini (4 pages color, 30,000 copies), Lamka Post (color printer, 58 lakhs in 2015). Manipur Express (color tawh kikhen), EBC (color printer 24 lakhs, 2015), Hmasawnna Thar kici dingin Hmarte in 5 lakhs target uh a, mi 50 in 10000 tek hanciam sawm uh cih kiza hi.

** Mi in lai kisapna thei uh a, bawl uh a, lei uh a, sim uh a, manphatpih uh hi. Mi thupizaw, lianzaw uh cih lam i gensawm hi loin, mi in a kisapna thei a, hizahta in hanciam ahih uh leh, en zong hanciamhuai lo hiam? Tha la lo ding i hiam?

IV.   Laitai Sunday…
                Tuni a ZBC in Literarure Sunday ci-a i zat pen nidangin Laitai Sunday ciin kizang hi. Laitai 1st issue September 5, 1990 (Sept. Nipi masapen) a kibawl bulphuh hi. Mizoram Zomite adingin manpha, a om sun hi mai… puah, zuun, khantohsak kisam hi.

Khat i neih sunsun zong kipuah zo lo, kizuun zo lo, kikhangtosak taktak zo hi. Mi khat le nih hang a khantohna a om henhan ding hi kei… Pankhop kul hi… A laigelh pawl, a sim pawl, sum tha tawh a pang pawl zong i om kisam hi.

Tua ahih manin sup lawh liangin, kum 28 mel bang mu in Laitai kalsuanpih ta hi hang. Hici den ding hi thei lo hi. Amah leh amah a kisik zawh kisam (a meet lua kei zong)… Tua ahih manin makaite in vaihawmin, a khantoh zawk theihna ding, amah leh amah a kisik zawh theihna ding ngimna tawh “Laitai Innteekpi” hih theihna lampi hong hong uh a, Laitai nung lama i mu hi. Chief Patron – 3000 (mi 2), Patron – 2000 (mi 5), Life Member – 1000 (mi 13), Memorial gift - 500 (mi 7)… tu laitak min kigelh ta hi. Kha kik pan bangzah in i khangsak zo diam?


Tua ahih manin…
Lai sim lah hoih cih i thei a, manpha cih zong i thei a, mipil leh minam khangto zawte in thupingaihsut cih i thei hi. I Lai Siangtho simnate tungtawnin, (Pau. 4:7) 1) pilna a thupipen zong ding a hong hanthawnna bangin lai simna tungtawnin zong ni; 2) I neih leh lam bei dong a zong ding a hong hanthawn bangin sum le pai beiin, lai lam khantohna dingin piakkhiatna tawh hanciam ni; (Pau. 9:10) 3) Topa kihtakna tawh laibu hoih, ama deihna kigelhna bu simni… Laibu sim mawkmawk manin pumpi gim thei mah, ahi zongin a hoihte in hong thahatsak, hong huh, pilna hong pia, khuaizu sangin zong a khumzaw om hi. Tuate kanin, simin, zang ni. Mi theih dingin zong gelhin, hawmkhia ni.

Thukhupna
Mi nam a khantohna pen lailam nasepna panin tampi kithei hi. Mafaa in kum 2010 a Vaihna Vartian kici tangthu tuamtuam a koih pen kha khat sungin thumvei kiprint a copy 10,000 val zuak hi. Rick Warren in biakinn lamna ding khatah million 1 or 10 piak ding ciam a, piak ding nei pak lo, thu a ngetnget uh leh a laibu gelh khat adingin advance sum pia vat uh ahih ciangin pia thei hi, cih ka za ngei hi. Laigelhna pen Zomite lakah hauhna ahi kei zong, amah leh amah a kisikzawhna ding ciangin cik ciang lai lunggulhna i nei tam?

Cope Topa in zong kum 1918 in Luseite lai lam a khantohna (leh mainawt zelna ding) a muhzia a kigelhna khat en lehang,
1918 October sungun Luesi gam (tu hun Mizoram) ah Cope topa zinin Aizawl dong pha hi… Luesi gam ah Welsh Presbyterian mission leh Mangkang Tuiphum mission thahat mahmah hi. Lusei gambup milip 90,000 lakpan Khristian 15,000 kiim pha a, Luesi Khristiante a muh ciangin Cope topa tha-ngah mahmah hi. Nitak kikhopnate ah mi 3000 phialphial in la makai cih zong om lo, tumging cih zong zang vet loin kituak takin la a sakkhop uh a muh ciangin pakta mahmah hi.

Zogam mission sangin Lusei gam mission nakpi lawhcingzaw tham ahihlam mukhia a, a lawhcinna zawkna uh hang zong a mukhia hi. Lusei gam ah kampau nam khat bek zang uh ahih manin nasepna tangzai hi. Pasian’ naseem tampi nei uh a, Zogam ah mi nih’ nasep pen amau kiangah nga bangin semkhawm uh ahih manin nasep zozaw uh hi. Lai nasepna lamah a seem ding koihzo uh ahih mann laibu tampi nei uh hi. Lungdamna Thu lamah thalawp uh a, Khristian ahisate in midangte zong hotkhiatna a ngah ding uh deihsak hi (Cope Topa Tangthu, CCJ, 55).

Cope Topa in zong Luseite lai lam a khantohna, lai lam a awlmawhna uh na mucian mahmah hi. Pawlpi tuamtuam, ZCLS leh lailam saite in zong hanciam, geelsiam kisam mahmah hi.

I thupingaihsut in nakpi takin i nuntakna-ah lam hong pi thei hi. Zomi tamzaw in thupingaihsut in nei lo i hih manin lai lam kiniam hi. Lai sim thanuamin, pau tuamtuam i sim theih leh zong hoih, Zomite a a om sunsun simin, gelhin, panpih ni. Ciau kama ei theihna ciang bek kicingsak mahmah ding hi lo hi… Lai simin pilna zong ni, i social life mahmah zong kilamto ding hi. Zomite la mah zong sa ni, Zomite thu le la Zomite sungah teek tangsak ni, khangtosak ni…

Lai/laibu hoih sim ni, pilna hong guan ding hi. Tua dingin lai/laibu hoih tamzaw i neih theihna dingin a sem a bawlte thapia-in, huh/panpih ni. Laibu lei ni, i laihawm neih sunsunte manphasak ni. Tua hi leh khantohna maan lampi kitawn ding a, haina leh mawlna hang a “Zomite mite in hong simmawh” i cihcih pen bangzah hiam hong bei ding hi.


*** September 2, 2018 a ZBC in Literature Sunday a kizatna, Champhai ZBC biakinn a thugenna note, a sim nuam ding a tawm khat behlap ahi hi…. – T. Sawm Lian.

Friday, June 9, 2017

'IN' ZATDAN...

'IN' ZATDAN...



"Ner in Kish' pa, Kish in Saul' pa ahi hi. Saul in Jonathan, Malkhishua, Abinadab, leh Eshbaal' pa ahi hi. Jonathan' tapa in Meribbaal hi a, Meribbaal in Mikah' pa ahi hi" - - 1 Khang 9:39, 40 (BSI O. V. Ref.Ed. Version).

Hih atunga Lai Siangtho mun pen hih bangin kigelh leh a sim a nuamzaw diam?

"Ner pen Kish' pa, Kish pen Saul' pa ahi hi. Saul pen Jonathan, Malkhishua, Abinadab, leh Eshbaal' pa ahi hi. Jonathan' tapa pen (koih zong kisam lo mai thei) Meribbaal hi a, Meribbaal pen Mikah' pa ahi hi."

I Lai Siangtho sungah, "in" cih kilimzat mahmah a, dik/maan lo cih lam sangin, mun pawlkhat ah "in" tangin "pen" kizangzaw leh a sim nuam, kitelbaihzaw, kammal luanzia a hoihzaw diam ka cihna tampi om hi.

David in Solomon pa hi... cih sangin, "David pen Solomon pa hi" ci lehang a thu paizia hoihzaw tawh kibang hi. "in" i zatzia ding ahih leh, "David in Solomon it mahmah hi" cih danin kizang leh a thuluanzia zong dikzaw tawh kibang hi.

"Ka pa in ka pu ta hi a, kei in ka pa ta neupen ka hi hi" cih danin "in" kilimzat mahmah a (Lai Siangtho sung le pua-ah), "Ka pa pen ka pu ta hi a, kei pen ka pa ta neupen ka hi hi" cih danin kigelh leh a kammal luanzia hoihzaw, telnopzaw tawh kibang hi.

Hih atunga thu-ah, "pen" nih om hi. Khat pen amah guakin tang din a, khatpen amaia tawh kizomin nungthuap (suffix) in kizang hi. Mikangte in superlative degree a cihna munah kizom, cihna hi. "Nang pen, kei pen, amah pen" cih a kizom lo leh "Amah pen neupen, lianpen, thupipen..." cih danin a kizom a zatdan tuam ahih manin telkhialh ding om lo hi.

Tua ahih manin, lai i gelh ciangin, "in" leh "pen" zatdan khat, hun paisa a "in" kitamzatlua leh sim nuam bialbual lo liang-a a kizatna pawlkhat-ah "in" tangin "pen" zang leng bang a ci diam? Sim nuamzaw i sa diam? A kammal luanzia kilawmzaw i sa diam?

*thupi lo lua, kisam sa lo a, na wall a om dinga na deih kei leh remove theih... Mawhmaina hong ngen pah ing.

daihna_cabin
April 22, 2017

Wednesday, October 26, 2016

LAI SIM MANPHATNA



LAI SIM MANPHATNA




Thupatna
‘Lai sim’ i cih ciangin sanginn a laisimna leh sanginn pua lama laisimna ciin lompi nihin kikhen thei ding hi. Sanginn a laisimna leh a pua lama laisimna ah zong lunggulh, lamet, theihnop, simnop leh simzia banah, a lai mahmah zong thuthak, thului, tangthu-tuanthu, simleivai, sumbawlna, tangthu phuahtawm, adgte. cih bangin a nam tuamtuam om sawnsawn lai ding hi. Tuate tampi suut ka sawm kei a, hih thului ‘Lai sim manphatna’ cih sungah sanginn pua lama laisimna lam, mi khempeuh a huam thei dingin’ , ‘Lai i cih tawh kisai, a kisim thei lai leh laibu hoih leh hoih lo, laibu hoih sim a manphatna leh gentehna pawlkhat tawh lai sim manphatna kikum leng ka ci hi.

Lai I Cih Bang?
                Zomite in ‘lai’ i cih ziau pen Mikang kama ‘written literature’ a cih uh tawh kibang dingin ka ngaihsun hi. Lai cih kammal a kizat nak leh a gen lam sangin a gelh lam mah a gennop hi leh kilawm hi. Lai kici pen (a kigelh) thu leh la ciin kikhen thei ding a, ‘thu’ leh ‘la’ sungah a hiang tampi in kikhensuk diudeu hi. Ahi zongin tuate pen i gennop hi masa lo a, thu ahi a, la ahi zongin, sim theih ding a kigelhkia pen i gennop leh, lai sim i cih ciangin tua a kigelhkhia thu leh late i gennop ahi cih thei masa leng hoih ding hi. Tua lai kici pen, laimalbulte (alphabets) khiatna (meaning) nei ding a kilem, deihna leh tupna khatpeuh nei a kilemkhawm a kigelhkhia ahi hi. Cihnopna ah lai kici pen thu hiin la hita leh, a phuak/gelhte in a simte tungah pulaknop, hilhnop, theisaknop, sinsak leh lamlahnop a neihte uh a kigelhna ahi hi.

Lai Sim Ding Hoih leh Hoih Lo
                Lai kici, thu leh late pen a hoih leh hoih lo om hi. A gelhte in a simte tungah theihsaknop, hilhnop, sinsaknop, pulaknop, leh lahkhiatnop nei a gen, a sak, a gelhkhiat uh ahi hi. Tua bang kawmkalah, tua a gelhte in a tup leh ngiim uh pen a simte adingin hoih mah hiam, cih pen ngaihsut ding thupi a, nisim nuntakna, laisimna, sumbawlna, upna, nasep tuamtuam a buaisak leh a nawngkaisak thei thu zong om veve hi. Lai kigelh pawlkhat bang gam leh minam adingin a hoih lo ahih manin kumpite in mipite khut sung a tunlohna dingin vaihawm thei uh a, a laibu zuakkhia thei lo ding khawng, website et theihloh ding khawngin dal (ban/block) bang zong nei zel uh hi. 
                Leitung mihingte lakah Pasian a umlote nangawn in zong up khat, ‘Pasian om lo hi’ cih upna nei uh hi. Tua bang mite in zong lai sim theih ding tampi gelh uh a, tua tawh mi zawh sawm mahmah uh hi. Satanpawlte (Satanics) nangawnin zong amau laibu tuam nei uh a, tua a sim kha mite tua laibu tawh zawh sawm uh hi. Tua bang leitungah teeng mawk i hih manin i kiim i kiangah lai sim ding a hoih leh hoih lo in hong ngak ziahzuah hi. Tua bang lakah, a diakin thu-ummite (Khristiante) pilvanhuai mahmah hi. Lai gelh leh laibu hoih lo simna hangin upna dik lo, upna maan lo a nei, Lai Siangtho tawh a kituak lo leh thudik-thumaan pan pial mi tampi om ta hi. Tua ahih manin, lai sim manphatna i gen laitakin, laibu hoih sim manpha ahi cih i genna hi a, lai hoih lo, laibu hoih lo sim ding a kihanthawn hi zenzen lo hi hang.
Kumpi Solomon in, laibu bawl ding hanthotna thu a genkhit ciangin, “lai tam sim luatna in pumpi gimsak hi” ciin gen hi (Thna 12:12). Hih laiah bang hangin kumpi Solomon in laibu bawl, lai gelh a hoihna gen napi a lai tam sim luat pen pumpi gimsak hi, ci hiam, cih pen ngaihsuthuai hi. I gensa mah bangin lai simna in lungsim, ngaihsutna leh pumpi tungah na nakpi takin sem a, laibu hoih in a simte tungah zatkhiat ding pilna tampi guanin, laibu hoih lo simna in zong lungkhamna leh a hoih lo ngaihsutna hong guan thei ahih manin lai sim ding (a thu) a hoih lote zong sim gawpgawp lo dingin hong hanthawn hi kha ding hi. Lai tam sim limlim hoih a sa lo lam sangin, laibu hoih lo, i nuntakna hong buaisak leh lampi maan/dik pan hong pialsak thei ding, ngaihsutna hoih lo hong guan thei dingte sim lo dingin hong hanthawn hi leh kilawmzaw hi.

Lai Sim Manphatna
                Kum 2012 June kha a “Zolai Khantoh Nading” cih thului ka gelhna sungah, lai sim a manphatna leh lai sim a kisapzia bangzah hiam ka gelh hi. Tuate siksanin…
Khuai in paak leh khaite a bop ciangin ama tupna/sawmna hang hi het loin khaici/paakci (seeds) a piansak mah bangin, lai simna in pilna, thutheihna, leh ngaihsutna zaizaw tawh kithuah pilna hawmzak a, a simte lamet zah sanga tamzaw pilna guan hi. Lai, sim theih ding a kibawl/kigelh sungah leitung pilna-siamna, thu laigil, mite tuah thute pan sin theih ding pilna, leh thu manpha khempeuh omkhin hi. Tua pen nak tel lua mahmah ahih min kum 130 BC kiim a mipil Mascus Tulius Cicero in, “Laibu omlohna khaan (room) pen kha (soul) a nei lo pumpi bang bek hi” ci zen hi. 
Lai simna in mihaite pilsakin, a gilo mite bawlhoih a, mi hoihte a hoihzawk sem nadingin makaih-in, lungsim suakta sakin ngaihsutna thak hong guan thei hi. Ei leh ei kitheihtelna, mite nuntakzia theihna, mite ngaihsutna leh mite pilna thu theihna, gamvai, minam vai, sumzon-paizonna, tangthu-tuanthu, leh Pasian thu nangawn ei guakin i theihloh ding tampi lai simna tungtawnin theihna kingah thei hi. Lai tam a simte in tam a sim semsem uh leh a manphatna thei semsem uh a, a tamzaw sem simin tua in pilna pia thuahthuah hi. Tua thu a theician American mipil leh minthang Thomas Jefferson in, “Laibu om loin nungta thei ke’ng” ci zawzen hi. 
Mikangte in, “Leaders are the readers” cih khat nei uh hi. Makai hoih taktak dingin lai a simsimte, makai a sep khit ciang zong a simsim laite, pilna thu deih-a tua pilna thu a kigelhna lai tawh a kilawi ngei lo, khantohna leh leitung khuahun tawh a khangto khawm thei ding a lai a sim mite pen makai hoih a kigen hi hamtang uh hi. Tua banah, makaite makaih siamna ding pilna leh theihna, lungsim tangzai leh mite theihsiamna, mite thuzawhna ding leh a hun leh mun, a mi leh a gam tawh kituak a thudik leh thumaan tawh a kalsuan thei dingin lai simna mah pan makaite in pilna leh thutheihna ngah thei hi. Tua ahih manin nidang a lai sim ngei lo leh a kisapna a thei lo phial ahi zongin mi khatpeuh makai dinmun-a a din khak zenzen leh zong lai simin, mite a makaih theihna ding a hoihzaw lampi zong hamtang ding hi.
Lai simna tungtawnin pau le ham lamah khantohna kingah thei hi. Lai simna in theih ngeiloh kammal leh thuluazia kilawm hong theisak thei hi. Pau leh ham bang a kisin tawm vive, a siam khin om tuan lo mihingte kihi ahih manin ei pau mahmah tawh a kigelhte-ah zong theihbehlap ding tampi om a, minamdangte lai simna tungtawnin zong a tamzaw sem minamdang pau mahmah zong kitheihbeh hi.
Lai sim manphatna a theician mahmahte lakah Japante zong kihel kha ding hi. Siatna lianpipi-in a gam uh a nawknawk hangin leitungah a penpen gam hi thei mawk uh hi. Social media tungtawn ka muh lim (statue) khat, kibuukna-ah naupang neu khat leh laibu li(4) om pen, picing, thagol mahmah laibu khat(1) a tawi sang a gikzaw danin lai (sim) manphatna a lak thei ding bawl uh hi. A hilhcianna-ah, “A statue in Japan where your age isn’t the measure of wisdom, but rather the awareness and knowledge you have…” kici hi. Hici bang tawh kipan tah-in, pilna-siamna, thutheihna pen kum tawm leh tam thu hi khin lo ahihna theician uh ahih manin Japan mite in simsim, sinsin, semsem uh ahih manin a gam uh a khangto hi lel hi.

Lai in Mihing Lungsim A Zawhdan
                A manphatna a thu bek gengen leng pawlkhat adingin theisiam haksa thei ahih manin a kiciatzawk sem ding lametna tawh a manphatpih leh lai simna hang a phattuamna leh kikheelna om pawlkhat en dih ni.
America gama gamsung kidona, silate in suahtakna a ngahna ding a kidona lianpi (April 12, 1861 – May 9, 1865) a pianna hang lianpite lakah kum 1852 a Harriet Beecher Stowe in a gelh, “Uncle Tom’s Cabin” kici tangthu kihel hi, kici hi. “Harriet Beecher Stowe Center” kici website sunga thului khat, ‘Impact of Uncle Tom’s Cabin, Slavery, and the Civil War’ kici sungah, Abraham Lincoln in Harriet Beecher Stowe kiangah kum 1862 in, “‘So, you’re the little woman who wrote the book that started this great war’ ci hi” ciin kigelh hi. Tangthu phuaktawm maw a piang taktak cih a kithei lian lo hih Uncle Tom’s Cabin kici laibu leh American Civil War in kizopna lianpi nei mawk hi.
                Karl Marx (1818 – 1881) in a laibu gelh khat ‘Communist Bible’ a kici liang “Das Capital,” mi tampi in a lei zawhna ding ngimna tawh man tawmcik a kizuak pen mi tampi in lei-in sim uh a, tua laibu a simna uh hangin mi tampi in communist thu-upte zui uh a, tuhun ciang leitungah mi tampi in hih communist upna nei uh hi.
                Kum zalom 19 huna England gama mi haute in mi gentheite bawlsia a nitha/khasum tawm cikcik tawh nikhat in naikal 12 sung gim taka na a sepsakna uh a kikhawlsakna hang pen Charles Dicken in kum 1849-50 sunga a gelh, kum 1850 ciang-a a bu a kibawl, “David Copperfield” kici laibu, vaihawm makai (M.P) Charles Hawardte pawl in a simna uh pan hi, kici hi.
                Kum zalom 18 bei kuan a America mipite lungsim buai leh haksatna tuamtuam a nei lai ua a lungsim uh a hangsansak a, thahatna a pia, leh Great Britain ukna pana suahtakna ngah pah nopna, leh khantoh taktak nopna lungsim pen Thomas Paine in a gelh “Common Sense” hang hi kici hi. Hih laihawm (pamphlet) pen tua hun laia laihawm kihawmkhia tampen hi a, kum 1770’s bei kuan in copies 75,000 – 100,000 kihawmkhia hi, kici hi.
                England gama om, thu leh la lama mi siam William Shakespeare hangin Mikang kumpite in gam lianpi uk zo uh kici hi. College ka kah laiin ka siapa un a gen (a piang taktak maw, lai manphatna a genna cih ka theihcian lianloh) ka bil a mangmawh pen, “Khatvei London khualai a London papite kamkupna khatah, ‘India hauhna maw manpha William Shakespeare?’ ciin kamkum uh a, Shakespeare hang a India gam hauhna khempeuh nei thei uh ahihna thu tawh, Shakespeare manphazaw hi, ciin kamkum uh hi,” ci hi. Mikangte hizah a leitung uk a, gammial nasepna lam nangawnah zong a madawk mahmah minam ahihna uh pen lai lam a thupingaihsutna uh hang leh, lai simin pilna khuampi kip takin a lamna hang uh hi lel hi.
                Mizote hizah a Zosuante laka madawk-a a om theihna uh pen lai hang mah ahi hi. Kum 1940 kiim khawng a la phuak leh lai gelh siamte in, “Mizo hi hang i meel zong hoih” “Galkhat lamah pilna-siamna sinin kuan khia ni” “Zotlang gam nuam” “A hangsan Mizote, a phattuamngai (tlawmngai) Mizote…” ciin na gelhgelh, na sasa, na simsim uh a, tuhun ciang zong laibu bawlin, simsim uh ahih manin minam itna leh kalsuanzia ding kilawm thei zawdeuh uh a, minam itna leh kalsuanna khatpeuh pen Zosuante sungah zong a madawk in pang thei pah uh hi.
Kum 1856-1859 a tuhuna Mizoram sunga sim leh mal kidona pen la khat hang hi, kici a, a minthang vangvang French Revolution hong piankhiatnate laka zong Daniel Defoe in a gelh “Robinson Crusoe” kici laibu pan kipan French philosopher minthang Rousseaute pawl thu leh la in na mipi lungsim-ah na lianpi a sepna hang zong hi, ciin kigen hi.
Laibu leh thu tuamtuam genlohin Khristiante kingakna Lai Siangtho en pak lehang zong kitel mahmah hi. Lai Siangtho om kei hen la, kuama’n Lai Siangtho sim loin, Jesu, Nungzuipite, Sawltak Paul leh thu-um masate gen leh sep thute leh kalsuanzia pen sim ding om kei mawk leh, tuhun a Khristian kicite bang ciang i tung diam? Khristian kici napi in upna, kalsuanzia, Khristianna mahmah bangci bangin a kilamdang ding hiam? Laibu khat zang khawm, sim khawm sung panin zong hizah a ngaihsutna kibang lo piang thei ahih leh sim ding om lo ahih kei leh sim ngei vet kei lehang bang i suak zen tam?

Thukhupna
                Lai simna lamah Zomite i thanemna pen gen tam kul loin i theih ciat ahi hi. “Thanem hang” ciin mainawt sawm tuan lo, thahat sawm tuan lo i hih manin mi nungah kawi paipai hi hang. I laibu neihte sim taak lo maw, lai gelhte in mipite sim nop ding gelh lo; ahih kei leh gelh napi in mipite mahmahin sim nuam lo, a sim nuam tawm lua ahih manin gelh thanuam zo lo maw, sum tampi beiin laibu bawl pen supna hi lel ciin laibu bawl zo lo maw? cih bang zong dotna lianpi om thei ding hi. Laibu sim theih ding a bawl a om sunsun ciangin zong lei ding a tuat lo pawl, a lei sunsunte in zong hehpihna dana kingaihsun, maitang zahtak dan peuh a lei khawng hizawmah lai, a lei pawlkhatte in lah a sim mah uh diam, cih hi lai… Tuaci bang dinmun ah om i hih manin Kawlgam-Vaigama om Zomite pen Pasian thu hi-in, leitung thu hi leh i theihna pen dau zawdeuh pah tawh kibang a, i khuatang nuntakzia, i kampauzia, i khuahekzia leh i deih leh ngaihsutna pen lai a tamsimzaw mite tawh kilamdang zek pah hi. Lai a tam sim lo tata bang a kipilsak tata in pang zawmah lai!
Na manpha dangte mah bangin lai sim pen manpha lua mahmah ahih manin haksa hi. Ngaihsun mah ve, leitungah ‘manpha mah si e,’ na cih nate pen baih taka neih thei leh ngah theih hi khol lo ding hi. Lamdawt tawn a, thumaan lo leh thudik lo tawh kalsuan a neih/ngah theih bel om kha ven cin, ahi zong tua bangte pen kho lo ding hi. “Paulap i bawl leh bei hun nei ngei lo” cih bangin, cidamlohna, hun nei lo, lai sim ding om lo, ciamteh thei lo, ihmut suak pahpah, adgte. cih peuh paulap bawlbawl loin, a manpha mahmah lai simna ii manphatna thei-in, khantohna dingin lai sim a uk semsem leh, lai sim a lunglut ngiat minam i suak ding i kideihsak hi.


(Laibu Saal Pu, Cinpu Zomi’ cialna tawh hih thulu hoih mahmah siksanin hih thute hong kigelh ahi hi…)

~ T. Sawm Lian
Daihna Cabin || 22102016