Thuthak (News)

Tuesday, February 4, 2014

ZBYF Tangko Editorial … (Sept. 2013)



ZBYF Tangko Editorial … (Sept. 2013)

                Tulai Internet sungah Zomi tawh kisai mudan lianpi nam nih om a; Zomi cih min pen sang veve napi, min dang a zang nuam zaw, phattuamna tamzaw ding leh mi hong theihna ahih manin zat zawk ding hi, a ci pawl om a, tua bang ngaihsutna ahi lo, Zomi cih pen i hihna taktak ahih manin sup a kul leh zong sum ngam, thuak a kul leh zong thuak ngam ding hi hang, i zat photlohin mite in Zomite kuate hiam cih hong thei ding hi, cih ngaihsutna a nei om hi.
                Ka tuatna a maan diam ka thei kei a, ahi zongin ka muhdan panin, hih deihna lianpi nam nih ka et ciangin khangham zaw deuhte ngaihsutna leh khangno zaw deuhte ngaihsut tuam pai ka sa hi. Bang hang hi ding? ... khang kibansam (generation gap) lianpi i minam sungah om hi mai lo hiam?
                Minam khat sungah deihdan, updan, sandan kibang khin ding cih om thei lo hi. Innkuan, pawlpi, khua, gam sungah zong tua bang mah ahi hi. Ahi zongin, i updan leh i ngaihsutna a kibatlohnate kiniamkhiatna leh kitheih siamna tawh i kisaan siam kei leh tua kaana siatna lian i minam dungah om lo ding hi.
                Upate in nek muh nadingin hei leh temtawng kisam a sak lai-un, khangnote in kisam sa het lo thei hi. Upate in khangnote a khualna uh tawh a vaihawmna uh pen khangnote in sila suak nading sa thei uh hi. Tua bang a khangnote leh khanghamte kikalah kikaihtuahna a om ngeingei a, kitheihsiamna a om kei ngeingei leh tua mite mai lam pen mial mahmah ding hi.
                Khanghamte ngaihsutna, khangnote ngaihsutna cih bangin a sia pah hi tuan lo a, tuate gawmtuah siamna pen tuhun Zomite adingin a kisam mahmah thu ahi hi.
                Minam thahat mahmah khat pen a pua lam panin suksiat theih hi lo hi. Ahi zongin amau sung pan a kilem kei ngeingei uh a, kilem lo dingin minam dangte in a bawl zawh ngeingei uh leh, tua minam hat mahmah pen puuk pah ding hi.
                Minam min pen deih bangbang a laih theih hi mawk ding hiam? Eimite pen mun tuamtuam ki-om kawikawi a, Manipur lamate in a tuam, Mizogam lamate in a tuam, Chin State ate in a tuam, Kabaw Valley ate in a tuam, Gam dangate in a tuam zang tek leng, hi thei ding diam? Lim takin ngaihsun pha dih ni.

SPECIAL REPORT(JAN. 2014)



SPECIAL REPORT

EBC Kumsim Khawmpi : Zomite biakna pawlpite laka khat ahi Evangelical Baptist Convention (EBC) Kumsim Khawmpi 65 veina pen Dec. 8 - 10, 2013 sungin Hiangtam, Lamka biakinn ah neih hi a, hih hunah palai 821 paikhawmte in January 2014 - March 2015 sunga EBC budget dingin Rs. 15,00,00,000 (15 Crore) a passed uh banah, kum 2014 sunga Grace Bible College (GBC) budget ding Rs. 47,86,000 zong passed uh hi. Hih khawmpi-ah EBC G.S Rev. Vung Minthang in Pastor 7 leh Upa 26te ordination pia hi.

Judson Pawi : Kawlgam sungah lungdamna thu a gen masa Adoniram Judson leh a lawmnu in Kawlgam leitang a sik zawh uh kum 200 pawi pen Yangonah Myanmar Baptist Convention (MBC) inteekna tawh Dec. 5 - 8, 2013 sungin kizang hi. Hih lungdamkohna pawipi hunah Rev. Dr. Simon Pau Khan En in Nipini sunin thugenna (sermon) nei a, Rev. Khoi Lam Thang in Bible Study neihpih hi. Tua banah MBC Evangelism & Mission Department lutang ahi Rev. Thawng Khan Sing makaihna tawh pawlpi thak 201 sanna/kipsakna zong kizang hi. Rev. Sing in, “Kawlgam Tuiphum Pawlpi nasepna maban hangin kal khat in pawlpi thak khat piang den hi” ci hi.
        Tu dinmunah MBC sungah Convention 18 leh direct a kizom pawlpi 2, pawlpi 4,722 leh milip 10,00,000 val om ahihna thu MBC Website panin kimu thei hi.

Zomi Galkap : Kentucky State, USA a om Pa Pat Tung @ Pa Tung, US Galkap san 2 in US gamah zong a kithupi ngaihsut mahmah ahi Federal Bureau of Investigation (FBI)ah nasep theih nadingin a kisam teng ngahta cih thu kiza a, kilungdampih mahmah hi. Zomite sungah a masa pen ahih ding kilamen hi.

Nelson Mandela Si : South Africa gama mivomte suahtak nading leh mikangte tawh kideidanna a bei theih nading a nasep thupi a sem, S. Africa president lui Nelson Mandela (95) pen Dec. 5, 2013 in Johanesburgah si hi. Amah phawkna hun kizatna-ah gam 90 pan gam makai cingteng 90 val in uapin pahtawina pia uh hi.

Miss Earth 2013 : Phillipines gam, Versailles Palace a Miss Earth 2013 Contest-ah Miss Venezuela Alyz Henrich (22) pen Miss Earth 2013 dingin kiteel hi. Miss Universe 2013 zong Venezuelate mah Gabriela Isler ahi hi.

Tui Pump Ding : Si Tuipi (Dead Sea) a tui pen kum simin ft. 3 khawngin tawm/kiam zel a, kum 50 sungin ft. 82 in kiam man ahih manin Dec. 10, 2013 in Washington a World Bank munpi-ah Palestinian Authority, Jordan leh Israelte in Tuipi San (Red Sea) pana tui lak nading, “The Read-Dead Conduit” kici thukimna suai kai uh a, Tuipi San panin pipeline km 180 a sau tawh Si Tuipiah tui pump sawm uh hi. Hih pen kum 2050 cianga zawh ding hi a, kum simin tui cubic metre Then 200 (200 million) pump sawm uh hi. Hih project dingin sum US $ Then 400 zat ahih nading thu BBC in gen hi.

GBC: Zomite Lai Siangtho sang laka khat, Grace Bible College (GBC), Lamka, Manipur in Dec. 7, 2013 in A 31-veina Commencement Service thupi takin zang uh a, course tuamtuam panin laisin mi 77 (M, Div - 17, MTS - 1, B. Th - 32, Dip. Th. - 5, leh MTC - 22)te certificate pia-in, lukhunelkai khusak uh hi. GBC Principal Rev. Dr. Kamkhanthang pen pension ta ahih manin Rev. Dr. Ginsianthang in principal hihna tavuan la thak cih thu zong kiza hi.

AK 47 Bawlpa : Avtomat Kalashnikov - 47, AK-47 rifle ci-a leitungin a theih a bawlkhiapa Mikhail Kalashnikov pen Dec. 23, 2013 in kum 94 mi hiin Moscowah si hi.

High School : Kum 2012 -13 sungin Mizogamah tan 9 & 10 sinna High School - 584 om a, kum 2011-12 sangin 41 in tamzaw hi. Mizogam kumpi kep - 199, Central kumpi - 8, deficit H/S - 9, adhoc aided - 129, lumpsum aided - 29, RMSA - 52 leh Private H/S - 158 ahi uh hi. Sangsia - 4,414 (private a sem - 1,032) om hi. Sangnaupang - 38,402 om a, hihte laka 10,502 pen private a  kah ahi uh hi. Middle School - 1,381 &  sangnaupang 34,757 om hi.

Mawtaw : Kum 2013 sungin Champhai District Transport officeah mawtaw 93 kiregistered a, tuate lakah two wheeler - 48, auto rickshaw - 8, maxi cab - 5, car - 9, jeep - 3, bolero - 3, gypsy - 3, taxi - 10 leh truck - 9 ahi hi.

Zomi Nam Ni : A 66-na Zomi Nam Ni pen kum dangte mah bangin leitung mun tuamtuamah Feb. 20 ciangin kizang kik ding hi. Mizogam sungah zong thupi takin zat kisawm cih thu kiza hi.

Kisimpina : Tukum 2014 in Kawlgam kisimpina om ding hi. Hih kisimpina-ah Zomite minam khat banga kumpi in hong ciamteh theih nadingin Kawlgam sunga Zomite in minam minah ‘Zomi’ cih ciat ding cih GZA, ZCD, gam tuamtuama Zomi Innkuan leh Zomi kipawlna tuamtuamte in pulak uh hi.

Kum 100 Pawi : Manipur state sunga Zomite teenna-ah Gospel a lut masakna khua khat ahi Phaitong khua in, Gospel lut zawh Kum 100 Cin Pawi Jan. 31 - Feb 2, 2014 sungin zang ding uh hi.

SPECIAL REPORT (DEC. 2013)



SPECIAL REPORT

Zolai Revival Khawmpi : Zolai khantoh nading, Zolai kisim in, Zolai tawh lai a kigelh semsem nading, leh Zolai Simbu Kum 100 Cin Pawi muakna-in, ZBCM nuaia lai lam nasepna ahi Zomi Association for Christian Communication (ZACC) in 17-18 October 17&18, 2013 sungin Pinlong Tuiphum Biakinnah “Zolai Revival Khawmpi” bawl hi. Hih hun sungin, “Zolai mah thupipen” cih thulu tawh thu kinialna (debate) kibawlin, Rev. Job Nang Khaw Thawng leh Rev. Cin Do Piangte in hanthotna pia uh hi.
Thuneipen : FORBES Magazine in 2013 leitung a mihing thuneipen 10 (The Top 10 World’s Most Powerful People) a teelte uh pen :
1.   Vladimir Putin (President, Russia)
2. Barack Obama (President, United States)
3. Xi Jinping (General Secretary, Communist Party, China)
4. Pope Francis (Pope, Roman Catholic Church)
5.   Angela Merkel (Chancellor, Germany)
6. Bill Gates (Co-Chairman, Bill & Melinda Gates Foundation)
7.   Ben Bernanke (Chairman, Federal Reserve, United States)
8. Abdullah bin Abdul Aziz Al Saud (King, Saudi Arabia)
9. Mario Draghi (President, European Central Bank)
10. Michael Duke (CEO, Wal-Mart Stores).
                          Nang teel lecin kuateng na teel tam?
Lonei Omzah : Census of India 2011 panin Mizogam-ah lonei a nekzong mi 2,29,603 om a, pasal 1,29,482 leh numei  1,00,121 ahi hi.
        Loneite pen singtang (rural)ah mi 1,92,194 omin, khuapi (urban)ah mi 37,409 om a, districtte lakah Lungleiah tampenin mi 45,439 om a, a tawmna pen Saiha-ah mi 8,908 om hi. District-a lonei omzah pen : Lunglei - 45,439 (n - 20,687 & p - 24,752), Aizawl  - 39,266 (n - 17,523 & p - 21,743), Champhai - 38,336 (n - 17,474 & p - 20,862), Lawngtlai - 29,189 (n -12,071 & p - 7,118), Mamit - 28,669 (n -11,602 & p - 17,062), Serchhip - 21,804 (n - 10,115 & p -11,689), Kolasib - 17,992 (n - 6990 & p - 11002), Saiha -  8,908 (n - 5,249 & p - 3,659).
Zolai Simbu Kum 100 : Zolai Simbu Kum 100 Cin Pawi pen Oct. 30 - Nov. 3, 2013 sungin Tahan Tuiphum Pawlpi biakinn-ah, “Puahkhawm, Zunkhawmin, Mainawtkhawm Ni” cih thulu tawh nuam takin kizang hi. Hih hunah India gam  ZBC panin Executive Secretary Rev. Suan Khan Thang’ makaihna leh CBA panin Eexcutive Secretary Rev. Dr. Sut Khan Thang’ makaihna tawh mi bangzah hiam kihel thei uh hi.
        Hih pawi-ah Rev. Dr. J. M Ngul Khan Pau, Dr. Hau Za Cin, Rev. Khoi Lam Thang leh Kawlgam sunga Zomi ulian bangzah hiam kihel hi.
        Zolai Simbu Kum 100 Pawi a man, Nov. 6, 2013 in Pydawtha khua-ah ZBC sunga lailam nasepna ZBLB, CBA sunga lailam nasepna CBLB leh ZCLS in Joint Seminar nuam takin nei thei uh cih thu kiza hi.
3rd World Zomi Convention : Zomi Council inntekna tawh Oct. 25 - 27, 2013 sungin Lamka khuapi ah 3rd World Zomi Convention kizang hi. Hih hun-ah Kawlgam panin mi 222 kihel thei uh a, tuate lakah Pu Chin Sian Thang, Prof. Dr. C Thang Za Tuan, Rev. Dr. Gin Khan Khual, Rev. Pau Khan Khai, Rev. Lang Za Kap, Siamsin Kipawlna makaite leh ZYA makaite kihel hi. India gam lam panin Manipur uliante, Zomi Minister leh MLAte banah Pu Thang Lian Pau, Rev. Dr. Pum Za Thang Tombing, Pu K. Guite, Pu L. B Sona leh makai tuamtuam kihel uh hi.
        Aizawl panin lasiam pawlkhat leh Manipur gam sunga minam tuamtuamte in zong hih pawi uap uh cih thu kiza hi.
Sungmanpha Khuk :  Chin State sunga Falam Township mualdung khatah, suangmanpha “Chrysoprase” khuk khat En-Jin Company in mukhia thak a, En-Jin Company thuneite in zong suangmanpha hi cih kipsak ta uh hi. Hih suangmanphate pen tawi khat ciangin Ks. 20,000/- tawh kizuak thei dingin ahihna thu zong gen uh hi. Chin State sungah suangmanpha khukpipen Township 8 ah om a, Gullumual pen company pite in a lunglut mahmah laitak ahi hi. (TS)
ZOFA 2013 : Zomite bawllung kidemna thupi khat ahi Zomi Football Association (ZOFA) in a bawl bawllung kidemna ZOFA 2013 pen Nov. 5, 2013 ni pan kipan Singunau bawlung tualpiah kipan a, Nov. 22, 2013 niin Tahan Baptist Church (TBC) leh Siyin Baptist Church (SBC)te final kimawl uh a, SBC in penalty tawh zo-in champion uh hi. Team 13 kimawlna hih ZOFA 2013 sumbei khempeuh Tg. Pau Sian Sang (Myanmar Selected U23) in sikh ci hi. ZOFA pen kumsimin kimawl den a, 2006 kum a khatvei kimawlna-ah Tahan RC in a khatna ngah a, tu a 8 veina ciang Siyin Baptist Church(SBC) champion hi. (TS)
Lampi kibawl : Tuma kum 5 lai pek a, kumpi in Ngalbual veng, Tahan lampi a puah sawm pen Nov. 6, 2013 niin kipan taktak ta cih thu kiza hi. Hih lampi pen Munlaite in bazar leh nasep kuanna in limzat pha mahmah ahi hi. Kalaymyo veng khenna sunga veng dangte-ah lampi a kipuah zawh a kum mah in pai khin himah taleh Zomi vengah tuin a kipanpan ahi hi. Kalaymyo sungah veng khen 19 om in, inn 18,791 om a, Kawlmi 2,87,526 omin, Zomi 1,21,670 om hi. (TS)
Ph. D Sin Ding : Zomite laka leitung mun tuamtuam Pasian thugen a vak kawikawi, Pasian in Zomite laka hong zatsak mahmah khat ahi Rev. Pau Khan Khai in USA ah doctorate sin theih nadingin a innkuan un visa ngah thak cih thu kiza a, kilungdampih mahmah hi. (ZBYF Tangko dec. 2013)

SPECIAL REPORT (NOV. 2013)

SPECIAL REPORT

Zomite Kimuhpih : Churachandpur Autonomous District Council Chairman Pu Langkhangpau Guite in October 3, 2013 in India gama University hoih leh minthang khat ahi North Eastern Hill University (NEHU) Campus, Shillong-ah NEHU a Zomi omte - siamsinna lam, khua, gam leh minam khantoh theih nading thu tuamtuam genkhoppih a, hih hunah research scholar, master students, professional students leh NEHU Staff tuamtuam banah, Zomi sunga tribe tuamtuam a sangnaupang kipawlna makaite kihelin hun nuam tak zang khawm uh cih thu kiza hi.
Nasepna a zong zah: Manipur state sungah lai siam, nasepna a zong, Employment Echange a min kipia August 2013 kha tanah mi 6,93,177 (p - 4,95,283 & n - 1,97,894) om a, Zomite tamna Churachandpur district sungah nasepna zong, Employment Exchange a min kikhum 69,010 (p - 51,196 & n - 17,814) om hi. Kum 2012 kum tawp ciangah Mizogam sungah Employment Exchange a min kipia 50,255 om hi.
CBF Annual Conference : Churachandpur Baptist Fellowship (CBF) in October 18 - 20, 2013 sungin Beulahlane, Lamka a SYO Hall-ah, Simte Baptist Church inntekna tawh Annual Conference 32-veina zang uh hi. Hih hunah October 19, 2013 in Youth Forum om a, H. Ginsuanlian, M.A in Councelling (Tata Insitute of Social Science, Mumbai) leh Rv. Th. Lalpu Simte, President CBCF in thu sinsak uh hi. Hih conference sungin Rev. Dr. Sut Khan Thang, E.S., CBA;  Pr. Henjalen Dougel, Pastor, KBC C/C Vengnuom; Rev. H. Kaisanglun Gangte, Women & Youth Secy., GBA;  Rev. Bonny Kamkhosat Kilong, Pastor, ChBA, Gambih No. 2 leh Rev. Lal Ngaihte, Mission Secy., SBCA in thugenna hun zang uh hi.
Raising Day Zang : October 19, 2013 in Panglian khua-ah Zomi Youth Association, Tunkhopum Block a kiphuhkhiat kum khat cinna Raising Day leh Games & Sports Meet 2013 kizang a, zing leh zan-ah D. K Suantak, Secy., Ministry of Finance, ZRO/Hq. leh G. S Haupu, MLAte in zinmang (chief guest) hihna tawh uap uh hi. Hih hunah ZYA a om pen Zomite adingin manpha mahmah a, manpha semsem lai ding ahihna leh, mipite in makaite thuap siam leh minam khangto ding ahihna thu kigen hi.
Mizoram HIV/AIDS : Mizoram State AIDS Control Society (MSACS) in a ciamtehna uh panin Oct. 1990 pan July 2013 kha sungin Mizogam-ah sisan test 2,43,157 lak-ah HIV - 8,258 om a, tuate lak panin AIDS hangin mi 699 si khin hi.
         Hih HIV a neite lakah 67.74% pen nu le pa (sex) pana a ngah hi a, 25.93% pen phim (syrine) siangtho lo pan a ngah hiin, 3.62% pen nu gilsung pan a ngah ahi uh hi. Hih HIV a neite pen kum 25-34 kikal 3,482 (p - 2,294 & n - 1,188), kum 35 - 49 kikal 2,246 (p - 1,450 & n - 796), kum 15-24 kikal 1,879 (p - 1,074 & n - 805), kum 14 nuailam 327 (p - 161 & n - 166) leh kum 50 tunglam 548 (p - 225 & n - 323) hi a, a kum kithei lo numei khat om hi.
Kawlgam Refugee : USA gamah Kawlgam pana galtai (refugee) mi 69,930 lut ta a, 2013 January - Augugust kha sungin mi 5,258 lut ahihna thu leh USA, Australia, Canada, Japan leh EU a gam 25te-ah Kawlgam refugee mi 87,000 val lutta ahihna thu UNHCR in gen hi.
         US Refugee Admission Report panin kum 2012 - 13 sungin Irag panin USA-ah a lut tampen a, mi 19,491 lutin, Kawlgam -16,293, Bhutan - 9,134, Somalia - 7,608, Cuba - 4,205, Iran - 2,579, Congo - 2,563, Palestine - 164te in zom hi. Preisdent Obama in kum 2013 - 14 budget (Oct. 1, 2013 - Sept. 30, 2014) ah zong Kawlgam refugee 7,000 USA-ah a lut theih nadingin vaihawm hi.
ZCD Silver Jubilee : Zomi Congress for Democracy (ZCD/nidanga ZNC) in kum 25 cinna, Silver Jubilee, October 24, 2013 in Tedim khuapi ah zang uh hi.     
         Hih hunah Rev. Lian Do Nang in hun-apna neiin, Pu Cin Sian Thang (President, ZCD), Pu Gin Kam Lian (G.S, ZCD), U Aung Thein (Const. Amending Commt. member/NLD), U Myat Ko (Yongon School of Pol. Sc), Daw Zin Mar Aung (Yongon School of Pol. Sc), Miss Mindy Walker (Richardson Center Global Exchange), Pu Zam Khat Suan (Tedim ZCD), Pu Do Khan Lian (Tonzang ZCD), Pu Lian Sian Sung (Kalay ZCD), Pu Dam Khaw Nang leh Pu Ngin Thang (Ex. MP)te in thugen uh hi. ZCD adinga thungetsakna Rev. Gin Khan Dongh in nei a, Pu Khen Za Sian (Zo Aw), Rev. Neng Thian Pau (Secy., KVBC), Rev. Pau Khan Khai (President, ZBCM), Rev. Dr. Gin Khan Khual (G.S., ZBCM)te in lungdampihna lai khak uh a, Dr. Cin Pum Nem in Silver Jubilee nuam taka a kizatna hanga lungdamkohna leh hun khak thungetna nei hi.
         Hih Silver Jubilee hunah khua 37, party 3 leh organization 2 panin hih hunah tangmi (representatives) kihel om hi.
Thungen : Champhai khua kiang, Kelkang khuate in June kha pana khanlawhna a ngah uh tawh kizuiin zan 130 val tatsat loin biakpiak kikhopna zom to uh a, Oct. 24, 2013 in Puanhampi (Sai-ip puan) silhin khualai-ah, “Mawh Maisak Nadinga Thungetna” nei uh hi. Kelkang khua pen kum 1937 a Mizogam khanlawhna a kipatkhiatna ahi hi.