Thuthak (News)

Friday, September 7, 2018

LAI TAM SIM PILNA HI

LAI TAM SIM PILNA HI
(Sermon outline extended)

Thupatna
Sia Go Khen’ kammal – Mi khat in “khamangthang vei veng aw,” a cihcih leh Sia Go Khen in “Vei ing ci se ken, vei taktak lecin, meimatum vei, gilsan vei na sa mahmah in na omkhong theihloh bangin omkhong thei lo ding zah hi the. Kuamah a veizo o khang, vei taktak leng khua lamah an ne kimlai vokpi tai mu leng kei khia-in delh huan hi hang. Nitak akgil kah lo om leh zong huan hi hang. Vokpi taii lunghimawh zah leh akgil kah lo lunghimawh zahin khamangthang kuamah in lunghimawh zo tuan lo hi hang” ci…
 
Sia Go Khen Lai uk mahmah ahih manin sia dang khat in “Kha mangthang vei kei teh” a cih leh Sia Go Khen in, “Sia dangte’n khamangthang vei, Go Khen in type writer (laikhetna) vei” cihsan ziau hi (Hong nusia khinsa Rev. Go Khen thang’ ciamnuih kam, pil kammal leh article tuamtuam, p.11 &16).

Tuni a thulu pen Zomite in i kisap mahmah, i zuihlah leh zuih zong a haksa mahmah thu hi a, Kha lam thu lo a ci a om leh mawh lo uh a, ahi zongin Kha lam a picin zawk semna dingin a kisam veve hi, zong i ci thei ding hi.

Lai Siangtho bulphuh ding – Thuhilhna 12:12; Paunak 4:7; 9:10 (Sawltak 17:11 zong sim ding hi mah leh nitak ciang a thulu tawh kinaizaw ahih manin i gen kei ding hi).

Thulu Gencianna
Thulu ding a hong kipia, “Lai Tam Sim Pilna Hi” cih pen a maan mahmah tawh a kibat hangin, Thna 12:12 sungah “Lai tampitak simna in pumpi gimsak hi” ci ahih manin thulu leh Lai Siangtho a kituaklo tawh kibang a, ahi zongin ‘lai tam sim’ cih i gen ciangin lai/laibu hoih tam sim, cih i gennop leh Lai Siangtho in hong hilh hi, cih theitel masa lehang… Lai Siangtho in lai tam sim limlim hoih a sa lo hi loin, laibu hoih lo pipi khawng simsim pen a gennop hizaw hi, cih Lai Siangtho siamte tuatdan ahi, cih zong thei masa lehang…

Tuni Literature Sunday i zat laitakin, lai simna tawh kisai in i kihanthotna khenpi li (4) in khenin, gen kong sawm ding hi.

I.        Laibu sim ding pilvanhuai : Khuai in paak a bob ciangin ama tup, geel leh lamet hi het loin, paak ci (seeds) a piansak bangin, laibu simna in – pilna, thutheihna, ngaihsutna zaizaw a sim mite tungah pia hi. Tua ahih manin lai sim pen pilvanhuai mahmah a, sim ding hoih leh hoih lo teelhuai hi… Lai/laibu hoih leh hoih lo in a sim mite tungah na a sep theih dan en lehang…
  •     Laibu hoih lo in…
-          Das Capital (communist bible) kici Karl Marx, 1967 in a gelh tungtawnin leitung gam tuamtuamah communist thusinsakna khang a, gam tampi uk zo hi.
-          Mizoram ah nu le pa thangtatna (sexual immorality) pen laibu hoih lo sim tam luat man ahi diam (Gtna. Zawlaidi, etc).
-          India gambup ah laibu zuak a kiphal lo (nationwide books banned) – 43 books. A masa pen kum 1910 in Aril Oru Pangu kici, Subramania Bharati in a gelh, first Tamil Story book. 2018 in 22’s Diary (foreign published), Maitressse P in a bawl, India gama lakluh ding kikham (It demeans the role of husband).
-          India gam sunga state-te in zong laibu a khaam uh (statewide books banned) – 11 books. A minthang deuh – Jaswhat Singh’s – Jinnah: India, Partition, Independence 2009 in Gujarat State. Dan Brown’s – Da Vinci Code, 2006 in Nagaland state.
-          Setanic bible nadong om; upna paikhial pawlkhat in zong a upna uh lai tawh nakpi takin leitungah kizelhsak sawm…pilvanhuai…
  •     Laibu hoih in…
-          American Civil War (April 12, 1861 – May 9, 1865) a tunna hang pen kum 1852 a Harriet Beecher Stowe in a gelh, “Uncle Tom’s Cabin” kici tangthu kihel hi, kici hi. “Harriet Beecher Stowe Center” kici website sunga thului khat, ‘Impact of Uncle Tom’s Cabin, Slavery, and the Civil War’ kici sungah, Abraham Lincoln in Stowe kiangah 1862 in, “‘So, you’re the little woman who wrote the book that started this great war’ ci hi” ciin kigelh hi. Tangthu phuaktawm maw a piang taktak cih a kithei lian lo hih Uncle Tom’s Cabin kici laibu leh American Civil War in kizopna lianpi nei mawk hi.
-          Kum zalom 19 huna England gama mi haute in mi gentheite bawlsia a nitha/khasum tawm cikcik tawh nikhat in naikal 12 sung gim taka na a sepsakna uh a kikhawlsakna hang pen Charles Dicken in kum 1849-50 sunga a gelh, kum 1850 ciang-a a bu a kibawl, “David Copperfield” kici laibu, vaihawm makai (M.P) Charles Hawardte pawl in a simna uh pan hi, kici hi.
-          Kum zalom 18 bei kuan a America mipite lungsim buai leh haksatna tuamtuam a nei lai ua a lungsim uh a hangsansak a, thahatna a pia, leh Great Britain ukna pana suahtakna ngah pah nopna, leh khantoh taktak nopna lungsim pen Thomas Paine in a gelh “Common Sense” hang hi kici hi. Hih laihawm (pamphlet) pen tua hun laia laihawm kihawmkhia tampen hi a, kum 1770’s bei kuan in copies 75,000 – 100,000 kihawmkhia hi, kici hi.
-          London khua sungah papi pawlkhat tukhawmin a holimna uh ah, “India huahna maw Sheakespere koi manphazaw?” ci uh a, sauveipi a genkhop khit uh ciang Englang hici bang-a a khantohna, leituk uk a, gamdang hauhna tampi a neih theihna uh thu le la lama khantohna hang hi, ci uh a, tua lama mi kiva, Sheakespere pen India gam hauhna sangin manphazaw ci uh hi, kici hi.
-          A minthang vangvang French Revolution hong piankhiatnate laka zong Daniel Defoe in a gelh “Robinson Crusoe” kici laibu pan kipan French philosopher minthang Rousseaute pawl thu leh la in na mipi lungsim-ah na lianpi a sepna hang zong hi, ciin kigen hi.
-          Kum 1856-1859 a tuhuna Mizoram sunga sim leh mal kidona pen la khat hang hi, kici hi.
-          Mizote madawk theihna… 1940 kiim khawng a la phuak leh lai gelh siamte in, “Mizo hi hang i meel zong hoih” “Galkhat lamah pilna-siamna sinin kuan khia ni” “Zotlang gam nuam” “A hangsan Mizote, a phattuamngai (tlawmngai) Mizote…” ciin na gelhgelh, na sasa, na simsim uh a, tuhun ciang zong laibu bawlin, simsim uh ahih manin minam itna leh kalsuanzia ding kilawm thei zawdeuh uh a, minam itna leh kalsuanna khatpeuh pen Zosuante sungah zong a madawk in pang thei pah uh hi.
-          Lai Siangtho manpha hi, sim ni. Laibu hoih tuamtuam zong sim ni. Deihteel ni.

II.     Lai hoih tampi simna in pilna hong guan…
-          Aricle thum – Lana Winter-Hebert’s: 10 Benefits of Reading: Why You Should Read Every Day; Abigail Wise’s: 8 Science-Backed Reasons to Read a (Real) Book leh Glenn Davis’: Why is Reading Important? kici thului (article) sungah, a genpipen uh – pau simsak (minamdang kalah kisam diak, pau dang sinte ading), lungsim ngaihsutna zaisak, khangtosak, na thak hong musak, stress kici lungsim khat a zatluatna, lunggimna kiamsak, ciamteh theihna khangsak, Alziemer leh dementia (teksiat ciang a na mangngilh pahpahna, am gawpna) dal thei or a proress zekaisak, ihmut suak/nuamsak thei etc.
-          Laigelhpa khat in, “Lai simna in mihaite pilsakin, a gilo mite bawlhoih a, mi hoihte a hoihzawk sem nadingin makaih-in, lungsim suakta sakin ngaihsutna thak hong guan thei hi. Ei leh ei kitheihtelna, mite nuntakzia theihna, mite ngaihsutna leh mite pilna thu theihna, gamvai, minam vai, sumzon-paizonna, tangthu-tuanthu, leh Pasian thu nangawn ei guakin i theihloh ding tampi lai simna tungtawnin theihna kingah thei hi. Lai tam a simte in tam a sim semsem uh leh a manphatna thei semsem uh a, a tamzaw sem simin tua in pilna pia thuahthuah hi” ci hi. Tua thu a theician American mipil leh minthang Thomas Jefferson in, “Laibu om loin nungta thei ke’ng” ci a, BC 100 kim a mipil Murcus Tullius Cicero in, “Laibu omlohna khaan (room) pen kha (soul) a nei lo pumpi bang bek hi” ci a, Stanley Jones in, “Laibu sim ding na neihloh ding sangin na silhlai puan zuak inla, laibu lei in,” ci liang hi.
-          Mikangte in “[good] leaders are the readers” ci uh.
-          Japante khantohna laibu sim hi. Lim (picture khat thu)

III.    Lai simna in pilna hong guan ding, tua pilna Lai Siangtho in bangci gen?
-          Pilna pen -- Kham tawh kilei zolo, ngun tawh aman seh theih hi lo hi (Job 28:15, Pau. 3:14), Pilna nei-in, thu a thei mipa a lungdam mi hi (Pau. 3:13), Neih khempeuh beilawh zongin zon ding hi (Pau. 4:7), Anei nuamte kithuhilh ut a, kitai utlohna pen haina hi (Pau. 12:1), Hinna tuinak hi (Pau. 16:22), Thahatna sangin hoihzaw hi (Pau. 24:5), Khuaizu tawh kibang hi (Pau. 24:14), Adeih mi in a pa lungdamsak hi (Pau. 29:3).
-          Pilna in -- Khan sausak a, huahna & pahtawina zong pia thuah hi (Pau. 3:16, 9:11), Nuntakna nuamsak, lungmuang takin omsak den hi (Pau. 3:17), Siatna pan hong hu ding a, lungmuang takin omsak ding hi (Pau. 4:6), Mi lianin bawl ding, pahtawina ngahsak hi (Pau. 4:8), Pahtawina leh minthanna tun ding hi (Pau. 4:9), Inn lam hi (Pau 9:1), Lung duaisak hi (Pau. 19:11), Lungmuangsak hi (Thna. 7:12).

Mi in tua theician uh ahih manin lailam na hahkat mahmah uh hi. I naihuai Mizote sung en pak lehang, Dr. Laltluangliana Khiangte in kum khatin laibu thak 150-200 kiim om den, a kitei zong tua zah sang tamzaw lai dingin um hi… A lai nasepna uh pawlkhat en lehang…
-          PCI Synod Bookroom – branch 12 & distributor centres 32. Branch 12: Budget (2017-18) – 8,80,00,000 (880 lakhs), muh 13,65,51,451 (+4,85,51,451)… net profit – 51,36,749. Distributor  centres 32: target 99,00,000 (99 lakhs), muh 180,05,438 (180 lakhs+) [nungkum 145,62,851].
-          Laihawm (Juky 2018): Synod Newsletter – 150,000 copies (colour, monthly), Agape (numei) – 40,600 copies (monthly, Rs. 80 per year, 36 pages), Didakhe (ATC) – 5,500 (montly, Rs. 50 per year), Kristian Naupang – 30,500 (monthly, Rs. 50 per year, 36 pages), Kristian Thalai – 38,400 (monthly, Rs. 80 per year, 36 pages), Kristian Tlangau – 40,000 (mongthly, kum 107 na, 50 per year, 36 pages), Ramthar – 34,300 (monthly, 60 per year, 36 pages)… Mizoram Baptist (BCM) in zong Kohhran Beng leh Baptist Today cihte bang nei…
-          Zomite lakah Lamka EBC  in Khristian Thukizakna (monthly) CBA pan Lungdamna Aw (monthly), Simte, Zou, Vaiphei lam pan zong om ciauciau… copy 10,000 a hawm zo om lo mai thei. ZCLS pan Zolai Zunna, ZBCM – Zomka, Tedim pan Tedim Thukizakna, Lungvakna, etc. om ciauciau… Yangon pan Upna Laigil, Zonu Tongluan, GBC Periodicals, etc. copy 5000 a phazo om lo.
-          Laikhetna lam tawh kisai-in, PCI in offset 49 lakhs man kum 2012 in lei,  Vanglaini (4 pages color, 30,000 copies), Lamka Post (color printer, 58 lakhs in 2015). Manipur Express (color tawh kikhen), EBC (color printer 24 lakhs, 2015), Hmasawnna Thar kici dingin Hmarte in 5 lakhs target uh a, mi 50 in 10000 tek hanciam sawm uh cih kiza hi.

** Mi in lai kisapna thei uh a, bawl uh a, lei uh a, sim uh a, manphatpih uh hi. Mi thupizaw, lianzaw uh cih lam i gensawm hi loin, mi in a kisapna thei a, hizahta in hanciam ahih uh leh, en zong hanciamhuai lo hiam? Tha la lo ding i hiam?

IV.   Laitai Sunday…
                Tuni a ZBC in Literarure Sunday ci-a i zat pen nidangin Laitai Sunday ciin kizang hi. Laitai 1st issue September 5, 1990 (Sept. Nipi masapen) a kibawl bulphuh hi. Mizoram Zomite adingin manpha, a om sun hi mai… puah, zuun, khantohsak kisam hi.

Khat i neih sunsun zong kipuah zo lo, kizuun zo lo, kikhangtosak taktak zo hi. Mi khat le nih hang a khantohna a om henhan ding hi kei… Pankhop kul hi… A laigelh pawl, a sim pawl, sum tha tawh a pang pawl zong i om kisam hi.

Tua ahih manin sup lawh liangin, kum 28 mel bang mu in Laitai kalsuanpih ta hi hang. Hici den ding hi thei lo hi. Amah leh amah a kisik zawh kisam (a meet lua kei zong)… Tua ahih manin makaite in vaihawmin, a khantoh zawk theihna ding, amah leh amah a kisik zawh theihna ding ngimna tawh “Laitai Innteekpi” hih theihna lampi hong hong uh a, Laitai nung lama i mu hi. Chief Patron – 3000 (mi 2), Patron – 2000 (mi 5), Life Member – 1000 (mi 13), Memorial gift - 500 (mi 7)… tu laitak min kigelh ta hi. Kha kik pan bangzah in i khangsak zo diam?


Tua ahih manin…
Lai sim lah hoih cih i thei a, manpha cih zong i thei a, mipil leh minam khangto zawte in thupingaihsut cih i thei hi. I Lai Siangtho simnate tungtawnin, (Pau. 4:7) 1) pilna a thupipen zong ding a hong hanthawnna bangin lai simna tungtawnin zong ni; 2) I neih leh lam bei dong a zong ding a hong hanthawn bangin sum le pai beiin, lai lam khantohna dingin piakkhiatna tawh hanciam ni; (Pau. 9:10) 3) Topa kihtakna tawh laibu hoih, ama deihna kigelhna bu simni… Laibu sim mawkmawk manin pumpi gim thei mah, ahi zongin a hoihte in hong thahatsak, hong huh, pilna hong pia, khuaizu sangin zong a khumzaw om hi. Tuate kanin, simin, zang ni. Mi theih dingin zong gelhin, hawmkhia ni.

Thukhupna
Mi nam a khantohna pen lailam nasepna panin tampi kithei hi. Mafaa in kum 2010 a Vaihna Vartian kici tangthu tuamtuam a koih pen kha khat sungin thumvei kiprint a copy 10,000 val zuak hi. Rick Warren in biakinn lamna ding khatah million 1 or 10 piak ding ciam a, piak ding nei pak lo, thu a ngetnget uh leh a laibu gelh khat adingin advance sum pia vat uh ahih ciangin pia thei hi, cih ka za ngei hi. Laigelhna pen Zomite lakah hauhna ahi kei zong, amah leh amah a kisikzawhna ding ciangin cik ciang lai lunggulhna i nei tam?

Cope Topa in zong kum 1918 in Luseite lai lam a khantohna (leh mainawt zelna ding) a muhzia a kigelhna khat en lehang,
1918 October sungun Luesi gam (tu hun Mizoram) ah Cope topa zinin Aizawl dong pha hi… Luesi gam ah Welsh Presbyterian mission leh Mangkang Tuiphum mission thahat mahmah hi. Lusei gambup milip 90,000 lakpan Khristian 15,000 kiim pha a, Luesi Khristiante a muh ciangin Cope topa tha-ngah mahmah hi. Nitak kikhopnate ah mi 3000 phialphial in la makai cih zong om lo, tumging cih zong zang vet loin kituak takin la a sakkhop uh a muh ciangin pakta mahmah hi.

Zogam mission sangin Lusei gam mission nakpi lawhcingzaw tham ahihlam mukhia a, a lawhcinna zawkna uh hang zong a mukhia hi. Lusei gam ah kampau nam khat bek zang uh ahih manin nasepna tangzai hi. Pasian’ naseem tampi nei uh a, Zogam ah mi nih’ nasep pen amau kiangah nga bangin semkhawm uh ahih manin nasep zozaw uh hi. Lai nasepna lamah a seem ding koihzo uh ahih mann laibu tampi nei uh hi. Lungdamna Thu lamah thalawp uh a, Khristian ahisate in midangte zong hotkhiatna a ngah ding uh deihsak hi (Cope Topa Tangthu, CCJ, 55).

Cope Topa in zong Luseite lai lam a khantohna, lai lam a awlmawhna uh na mucian mahmah hi. Pawlpi tuamtuam, ZCLS leh lailam saite in zong hanciam, geelsiam kisam mahmah hi.

I thupingaihsut in nakpi takin i nuntakna-ah lam hong pi thei hi. Zomi tamzaw in thupingaihsut in nei lo i hih manin lai lam kiniam hi. Lai sim thanuamin, pau tuamtuam i sim theih leh zong hoih, Zomite a a om sunsun simin, gelhin, panpih ni. Ciau kama ei theihna ciang bek kicingsak mahmah ding hi lo hi… Lai simin pilna zong ni, i social life mahmah zong kilamto ding hi. Zomite la mah zong sa ni, Zomite thu le la Zomite sungah teek tangsak ni, khangtosak ni…

Lai/laibu hoih sim ni, pilna hong guan ding hi. Tua dingin lai/laibu hoih tamzaw i neih theihna dingin a sem a bawlte thapia-in, huh/panpih ni. Laibu lei ni, i laihawm neih sunsunte manphasak ni. Tua hi leh khantohna maan lampi kitawn ding a, haina leh mawlna hang a “Zomite mite in hong simmawh” i cihcih pen bangzah hiam hong bei ding hi.


*** September 2, 2018 a ZBC in Literature Sunday a kizatna, Champhai ZBC biakinn a thugenna note, a sim nuam ding a tawm khat behlap ahi hi…. – T. Sawm Lian.

Thursday, September 6, 2018

KHRIS ADING NUNTAKNA

KHRIS ADING NUNTAKNA
(Rom 14:8)


Thupatna
Sawltak Paul in Rom khua a thu-ummite adingin a laikhak, hih Rom laibu pen Lai Siangtho sung a laibu dangte mah bangin laibu thupi leh Khristiante nuntakna dingin a poimawh mahmah laibu ahi hi. Lai Siangtho siamte in a gen uh ciang Sawltak Paul’ in a khualzin thumveina (the third missionary journey), AD 55/56 kiim-a a gelh hi, ci uh hi. Hih a thumvei khualzinna hunah (Rom laikhak banah) 1 & 2 Korin laikhak zong gelh hi, kici hi.

Rom Laikhak Thupina
Rom laikhak thupina tampi laka khat gen lehang, hih laikhak pen pawlpi tangthu a hun thupi mahmah [pawlpi] puahphatna (reformation) hong pianna hang khat hi, ci lehang kikhial lua lo ding hi. Ba’m cih leh, tua hun lai-a mi minthang leh puahphatna mei a tawh kuang, University of Wittenberg a professor Martin Luther ii laibu deih leh kingakna laibu khat ahi hi. Tua puahphatna hun kiimin [Roman Catholic] pawlpi sungah (tuhun tawh bel na tampi kilamdangta) pawlpi kalsuanzia ding a kilawm lo leh thu hoih lo tampi om hi. A hang lianpen leh bulpi sum hang ci leng kikhial lua lo ding hi.

Pope Leo X in Rom khuapi-ah St. Peter’s Cathedral kici lam nuam ahih manin sum tampi kisam a, tua dingin amah a mai-et siam mahmah, Archbishop Albert tungah vangam lut theihna letmat, ‘letter of indulgence’ kici, Dominican monk Johann Tetzel makaihna tawh zuak theihna khuan pia hi. Lai Siangtho in, “…khuavak sunga om mite sangin hih leitung mite in amaute kibatpihte tawh kizopzia-ah a geel siamzaw uh hi” (Lk 16:8) a cih bangin, Albert in mi kithutuakpih ziahziah ahih manin [RC] pawlpi sung panin langpanna om loin sum muhna dingin vangam lut theihna letmat zuak ziahziah uh hi.

Tua hang leh thu tuamtuam hangin Martin Luther in tua hun a pawlpi kalsuandan pen dik/maan lo hi, ciin Wittenberg khua-a Castle Church maiah October 31, 1517 in pawlpi kalsuanzia maan a saklohna hang a gelh “95 Theses” kici suangin, puahphatna mei tawh kuang hi.

Lai Siangtho in, “Sum itna [deihluatna] pen siatna namkim bulpi hi. Mi kimkhatte in sum deih lua-in upna pan pialkhia uh a, gimna-lungkhamna tampi a thuaklawh uh hi” (1 Tim 6:10) a cih bangin, sum deihluatna hang-in [RC] pawlpi paikhial a, Lai Siangtho tawh kituak lo, ‘upna’ hang hi loin, vangam pen sepna hiam, lei zawh thu hiama kilut ding hi, a cih pen Martin Luther in a nial theihna pen Rom laikhak a sin leh theihtelna pan hi kici hi. A hang bel, Rom laibu sungah Pasian ta/mi suahna, vangam lut theihna pen ‘upna hang bek’ (by faith alone) hi, cih kician takin kigelh hi (1:17; 3:21-26, 28; 5:1 c.f. Gal. 3:24; Efe. 2:8-9). Tua hun a pawlpi kalsuanzia pen Jesu Khris thuhilhna, “…Note in Pasian nasep leh sum nasep na thuahkhawm thei kei ding uh hi” (Mat. 6:24; Lk 16:13) cih tawh zong kikalh hilhel a, tua hun lai-in, ‘Na dangte khempeuh zong masa un; tua hi leh, Pasian gam leh a dikna hong kipiathuah ding hi!!’ khawng peuh ci zanzan mai thei tak uh!!

Rom Laibu A Huampi-a Etna
Lai Siangtho siamte in Rom laikhak pen khenpi lianpi nih – thu-up (doctrinal) lam tawh kisai (1-11) leh Khristian nuntakna, zuihpah theih ding (practical) lam tawh kisai (12-16) hi, ciin gen uh hi. A kimzaw deuhin ensuk lehang – Pasian nasem Paul a kipulakna, Rom mite a hopihna (greetings), a lunggulh leh laibu thu-tuunpi a genna (1:1-17); mihingte mawhna leh Pasian in a mawhsakna (1:18-3:20), mimawhte diktansakna/justification (3:21-5:21), sianthosakna/sanctification (6:1-8:17), pahtawina/glorification (8:18-39), Israel’ hun paisa, tuhun leh hun hong tung lai ding (9:1-11:36), Khristian nuntakzia ding leh manpha khakna (12:1-16:27), ciin zong kikhen thei ding hi.

Rom 14:8; A Kim le Paam
Gensa mah bangin Rom 12 pan a tawp dong pen Khristian nuntakna a zuih pah theih ding thu kigelhna ahi hi. Rom 12 sungah Khristian khat ading a Pasian tung a kipiakna, a hingtanga kipiakna lam (duty to God) kici thei ding a, a lian 13-na pen gam (leh hong uk makaite) tunga omdan ding (duty to state) leh, a lian 14 leh 15-na pen i Khristian pihte tunga vaipuak (duty to man) danin kigen thei ding hi.

Tua banah, Rom 14 a neu 1 pan simsuk lehang, kisel theihna thute tawh kisai a upna thanemte mawhpaih lo dingin hong hilh pah hi. Tua tawh kizomin, nek le dawn thu leh ni khat a thupisak diakte thu tawh hong zom hi (n. 1-6). Tua ci bang mite a kaihkhop kim theihna dingin Jesu si-in nungta kik ahih manin, kuama tungah thukhen lo dingin hong vaikhakin (n. 10, 13), kuamah puksak lo dingin hong hilh lailai banah, tua ding a kisam thu tampi gen lai hi (n. 13ff).  Tua ci bang kawmkalah, Khris adinga nungta dingin hong vaikhak hi. Aneu 7-na sungah, kuamah ama ading bekin nungta loin, si lo ahihna thu kimu hi.

Khris Ading Nuntakna
Khris ading nuntakna cih ciangin, i nuntakna kingakna bulpi Khris hi ding, ama deihna bang a nuntak ding cihna ahi hi. Jesu Khris mahmah zong, Pa Pasian deihna semin, ama nopsakna ding hi loin, leitung mawhnei mite leh Pa Pasian kikalah kilemna a om theihna dingin Pa Pasian in leitungah gentheihna leh sihna thuak ding a hong sawl hi a, tua Jesu nasep maban zom a, ‘kilemkiksakna thupuak’ sem dinga palaite (ambassadors for the ministry of reconciliation) i hi uh hi (2 Kor 5:17-21).

Lai Siangtho sung panin Pasian deihna, ama mite nuntakdingzia hong lametna tampi kimu thei a, Jesu Khris mahmah in zong tampi gen hi. A vekpi-in i genkimloh hangin, tawm khat en lahang…
Ø  Pasian phat a pahtawi a, a thupiakte man ding; bang hang hiam cih leh, na khempeuh ama kiangpan, ama tung pan leh ama aa ahi hi (Rom 11:36; c.f. 1 Sam. 2:30; Thna 12:12)
 
Ø  Pasian tungah kipia a, dawimangpa do-in, Pasian naih ding; khat le khat kigensia lo ding (James 4:7-11)

Ø  Khat le khat thu kimang ding, zi ten pasalte thu mang ding, pasal ten zite it ding, naupangte in nu leh pa zahtak ding, nu leh pate in tate hoih takin pantah ding, silate in leitung pute zahtak ding, leitung pute in zong vantungah Pu nei cih thei kawmin silate uk ding (Efe. 5:21, 22, 25; 6:1-9; Mat 18:6; Lk 17:2; 1 Pet 3:1-7)

Ø  A hingtangin Pasian tungah kipia ding; kipumkhat-in, i siamna tuamtuam hoih takin zangin, hahkat taikin semin, a kisamte huhin, zindo siam ding. Hong bawlsiate thupha pia a, a dahte dahpihin, mite tawh kilem ding (Rom 12; Mat 5:38-6:4; 25:31-46; 1 Pet 4:7-11)

Ø  Pasian thu tawh kituak ahih leh hong uk kumpi, thuneite’ thu mang ding; Pasian thu hong gen makai masate phawk gige ding (Rom 13; Sawl. 4:19; 5:29; Heb. 13:7, 17)

Ø  Ki-itna tawh khat le khat kihuh ding, mi khempeuh tungah na hoih sep cimtak lo ding, adiakin thu-um innkuante tungah, a hoih peuhpeuh sem dingin kigingkhol ding (Gal. 5:13; 6:9, 10; Titus 3:1).

Ø  Huaihamna, kihihsakna, angsung ding bek ngaihsutna tawh na sem loin, itna leh lungsim kikhatin, kiniamkhiatna tawh na sem ding (Fil. 2:2-4; 1 Pet 5:5; Titus 3:2)

Ø  Pumpi sunga hiang tuamtuam a omte a kipumkhat mah bangin Khristiante Khris sungah kipumkhat ding (1 Kor 12:12ff).

Ø  Khat le khat ki-it ding; Amah in hong it masa ahih manin Pasian it ding; Amah siangtho ahih manin eite zong siangtho ding (Rom 13; 1 John 3:11; 4:7-21; Heb 13:1; 1 Pet 1:16)

Ø  Mawhna khempeuh bulpi ahih manin sum deih lua lo ding (1 Tim 6:10)

Ø  Zu kham lo ding, Kha tawh kidimzaw ding, Kha Siangtho galvan zang ding, eima pumpi deihna ki-uksak lo ding (Efe. 5:18ff; 6:13ff).

Ø  Kikhop hahkat ding, mite zong hanthawn ding (Heb. 10:25), thu-um masate zong na kikhawmkhawm zelzel uh hi (Sawl. 1:15; 2:42, 46; 20:7).

Ø  Kha khempeuh um lo ding, bang hang hiam cih leh leitungah kamsang zuau tampi paikhia khin ahih manin amaute kha Pasian pan hi hiam, hi lo hiam ciin sittel ding (1 John 4:1ff; 1 Thes. 5:21; Heb 13:9).

Lungngaihhuai…
Khristian nuntakna pen Khris sungah nuam a, leitung lamah haksa hi. Zomite kum za val lungdamna thu sang khin napi, i picin theihlohna khat pen a nuam bekbek lamen, bang hiam haksatna hong om ciang zawh sawm loin, tua haksatna kizosak pahpah. Leitung piancil pan Pasian nung a zuite nuntakna i et ciangin, a nuam bekbek hi loin, bawlsiatna, thonginn sung, gentheihna leh sihna nangawn thuak toto uh hi.

Tuhun i Khristianna khawng i ngaihsut ciang, cidamna ding, hauhna ding, mite pahtawina ding ciang bekin, leitung a haksatna thuak ding lam hi loin kinak kalsuan mahmah hi. Tua ci bang a gensiamte paakta, pahtawi, cial thuahthuah mawk lai hi hang! I lunggulh leh lametpen ding, a thupipen sih khit nung a ‘tawntung nuntakna’ ahih laitakin, tua pen thupingaihsut loin, a kiim le paam teng i baan sawk a, masakloh ding kimasak zel ahih manin, phun leh ciakna, nuak leh thadahna, pawlpi sung cidamlohna lianpi omin, pawlpi kitamtam mawk hi. Minphatna, pilna, siamna, sum le pai a thupi lo cihna hi lo hi. Tuate neih ding, zat ding a Pasian in a bawl ahi hi. Ahi zongin, i thupingaihsut pen tuate himasa lo ding hi, cih i gennop hizaw hi. Jesu in zong vantungah i min a kigelhna hang a lungdam dingin hong hilhzaw hi (Lk 10:20).

Thukhupna
Thu-ummasate nuntakna i ngaihsut ciangin Khris ading a nuntakna uh pen baih lo hi. Khris sungah nuamsa uh ahih manin citak takin kalsuan uh a, leitung haksatnate kizosak lo hi. Nungzuipite (apostles) pan kipan, Stephen, Paul leh thu-ummite nuntakna pan etteh theih ding tampi om hi (Sawl. 6, 7; 2 Kor 11:16-33). Thudik, thumaan, Pasian thutak hangin gentheihna, thuakna, gilkial-dangtakna, mite langdona, leh thahna dong ciang a thuak uh hangin, citak takin Khris adingin nungta uh hi. Sawltak Paul in, “…Khris ‘minthanna’ i tanpih theihna dingin ama ‘thuaknate’ i ‘thuakpih’ takpi leh Khris tawh go luahkhawm, Pasian goluahte i hi hi” (Rom 8:17) ci a, “eite in i ‘thuak’ leh amah tawh i ‘uk’-khawm ding hi. Amah leh amah kinial thei lo ahih manin amah i nial leh, amah in zong eite hong nial ding hi” (2 Tim. 2:12) ci hi. Tua banga Khris adingin a nuam leh haksa thuak ngam lehang, pawlpi, khua, minam sung hong cidam ding a, Khris hangin a piang bangbangah – i hau a i zawng zongin, i vah a i kial zongin, simmawhna leh bawlsiatna thuakin, thupha tampi i san ciangin zong kilungkim thei ding hi (c.f. Mat. 6:25, 26; Fil. 4:11-13; 1 Tim. 6:6-12; Heb. 13:5).

~ T. Sawm Lian
daihna_cabin || 05092018

Friday, January 19, 2018

SEHKHOLHSA MITE SAPNA, DIKTANSAKNA, LEH PAHTAWINA



SEHKHOLHSA MITE SAPNA, DIKTANSAKNA, LEH PAHTAWINA
(Rom 8:30)

Rom 8:30 pen sau het lo napi, a thu tuun lian mahmah a, leitung pianma thu pan kipan leitung bei ciang dong huam hi. Sehkholhna (predestination), sapna (calling), diktansakna (justification), leh pahtawina/thupisakna (glorification) ciin thulu tuamtuam a khen a thulu picing a zang a gelh theih hi mah leh, tutungin a lompi in a sau lo thei penin gelhkhit i sawm ding hi.

Rom Laikhak a Huampi a Etna
                Rom kici, Thuciam Thak sung a laibute laka khat pen Sawltak Paul in Rom khua sung a Pasian in a it, misiangtho hi ding a sapna a ngah mite kianga a laikhak ahi hi (1:1, 7). Hih laibu Paul in a khakna hang tawh kisai mi tuamtuam ngaihsutna kibang lo a, pawlkhat in, ‘Pasian in mihingte a hotkhiatna ding thu a genna hi,’ a ci pawl omin, pawlkhat in, ‘upna hang a diktansakna hi a gennop bulpi,’ ci a, ‘Jew mite leh Gentail mite pumkhatna thu hi,’ a ci zong om hi. Bangbang hi leh, Rom laikhak sungah, mihingte hoihlohna, mihingte siat dimdemna thu, a dik lo, a hoih lo kimlai hehpihna hang a upna tawh ama sehkholhna leh sapna pana diktansakna a kingahna leh, Thuciam Thak a laikhak dangte mah bangin, tua diktansakna a ngah mite nuntakzia ding tampi a kigelhna laibu manpha ahi hi.

Pasian in A Sehkholhsa Mite Sam
                Hih Rom 8:30 i sim ciang a masapen-ah, Pasian in a sehkholhsa mite a sapna thu Paul in gelh hi (sehkholhna leh sapna pen thu lianpi nih hi mah leh, khen loin i genkhawm mai ding hi). Pasian sehkholhsa mite (predestined person) a sapna tawh kisai-in, tua sehkholhna pen, ama ading a siangtho leh paubanna om lo ding a leitung pianma pek pana a teel, tapa hihna, Tapa Jesu Khris tungtawna kingah leh hong kilangkhia ahihna laikhak/laibu dangte i sim ciangin kimu thei hi (Eph 1:4; 1 Pet 1:20).
                Hih Pasian in a sehkholhsa mite a sapna tawh kisai pen, Pasian vangliatna leh thupina, na khempeuh ama hoihsakna bang a uk, makaih, bawl ahihna a phawk lo, a um lo, leh a thei lo mite adingin a zakdahhuai mahmah thu ahi hi! Bang hang hiam cih leh, pawlkhat sehkholhsa nei, pawlkhat nei lo, sehkholhsa mite samin, a sehkholhloh mite sam lo, cih pen deidanna a nei Pasian hi, ci uh hi.
                Pasian sehkholhna leh teelna tawh kisai, mihing ut leh utloh, mihing hoihsak leh sakloh lam hi lo hi. Pasian in mitampi lak pan a ‘sehkholhsa’ Abraham ‘teel’ a, minam thupi suaksak dingin a teenna gam panin ‘samkhia’ hi. A tate lakah sila tapa Ishamel teel loin, Isaak na teelzaw a, hoih tuamna hang zong hi loin, Isaak tate lakah Esau sangin Jacob na teelzaw a, Israel minam hong piangkhia hi. Hoih leh hoihloh, cin leh cinloh, pilna siamna lam hi loin, a pianma uh pan a ama thupha a sang ding a Pasian in a teel hi a, Pasian vaihawmna pen mihingte adingin dotna bawl leh gensiat theih hi lo hi (Rom 9:6ff).
                Paul in Efesate a laikhakna leh Peter’ laigelhna sungah kimu mah bangin, mihingte mawhna hang a si ding kimlai, hong honkhia ding a leitung pianma pan a sehkholhna bangin Jesu Khris leitungah hong pai a, a it mahmah a Tapa neihsun Khris (John 3:16) tung tungtawnin, a hat het lo, mimawhpi mah i hih lai-in Pasian in Tapa Jesu Khris tawh hong lakkhia-in, mihingte mawhna hangin singlamteh tungah Jesu in sihna hong thuak hi (Rom 5:6-8).
                Pasian in a sehkholhsa mite sam ahih manin a sehkholh mite in peel loin Pasian mu/um ding ahih manin mission na sep a, Lungdamna Thu (Gospel) tangko pen kisam lo hi, cih ngaihsutna mi pawlkhat in nei hi. Ahi zongin Paul mahin, Lungdamna Thu um dingin a pulak mi a kisapna, zaksak a kisapna leh zak a kisapna thu gen a (Rom 10:13-15), upna pen thu zakna panin piang a, tua zakna pen Khris thu kigenna hangin om hi (Rom 10:17) ciin gen beh lai hi.
                Kua teng Pasian in a sehkholhsa hi hiam, cih kithei lo a, tuate tungah Lungdamna Thu hilh a, Pasian a ding-a a samkhia ding thu-ummite i hi hi. Lungdamna Thu Johan laibu sungah Jesu in a nungzuite a sapna hang pen a kimang tawntung ding gah a gahkhia ding ahihna thu gen hi (Joh 15:16). Tua hi a, nang sehkholhsa na hi hiam? Sehkholhsa na hih a, sapna ngah na hih leh tua bang a sehkholhsa mite in Pasian a muhtheihna ding a vaipuak/tavuan nei na hihna mangngilh kei in.

Pasian in A Sap Mite Diktangsak
                Pasian in a sehkholh mite sam a, a sap mite midik tangsak hi. Hih laiah a poimawh mahmah theih ding pen, a sehkholhsa leh a sap mite pen a hoihna uh hang hiam, a pil a siamna, leh hauhna hang hiam hi loin, mawhna hang a si ding kimlai, a hehpihna hang a dik lopi diktangsak hizaw hi.
                Hi laia ‘diktangsak’ (justified) kici pen a kammal bul lamah, thusitna zum a kizang kammal (legal term) hi a, dik lopi diksakna, mawh napi mawhsaklohna, midik a pulakna (to declare righteous) hi a, midik a bawlna/kikhelsakna lam hi lo hi (not to make righteous person). Cihnopna-ah thukhenna zumin midiklo khat diktangsakin a mawhna tawh kituak daan (punishment) tawh kipelhsak thei a, ahi zongin tua pen a mihing bawlhoih ahih kei leh kikhelsak a siangthosakna hi lo hi.
                Pasian in sehkholhmite sam a, tua mite Jesu Khris sisan tawh diktangsak cihna ahi hi. Tua diktansakna pen a sehkholhna leh sapna mah bangin thukham zuih zawh man hiam a kingah hi lo a, hehpihna hang a Jesu Khris tungtawna dintansakna kingah ahi hi (Rom 3:26; 4:21-24). Mihing hoihna, na hoih sepzawhna, sum le pai hauhna leh gamtatna pha tawh a kingah hi lo a, Pasian hehpihna hang a hong piakkhong Jesu Khris upna hang a kingah ahih manin kisialhpih ding bangmah om vet lo hi (Eph 2:5-9; Titu 3:5).
                Hih diktansakna pen ‘pianthakna’ i cih hi a, piang tuung, mi dik lopi hehpihna hang bek a dik a pulakna, diktansakna ahih manin, Khristian nuntakna-ah ‘piancilna/kibulpatna’ ahi hi. Tua bang a hehpihna tawh upna hang diktansak mi pen, Pasian in ama mi hihna Kha Siangtho tawh ciamteh hi (Eph 1:13; 2 Kor 5:5). Tua pen Jesu Khris in vantungah a kahtoh ding ciang a nungzuite ading a Huhpa (Advocate) a cih ahi hi (Joh 14:16, 26; 15:26). Diktansakna ngahin, mawhna daan pan suakta-in, dikna leh Kha Siangtho hong kipia ii sila kisuak-in, tapa za ngahin Pasian pen Abba, Pa hong cisak hi (Rom 4:3, 23; 6:8; 8:15; Gal 4:5-6).
                Ei hoihna hang hi lo, hoih lopi mah hoih a hong pulak a, upna hong pia a, Tapa Jesu Khris hong sawl a, mawhna hang a si ding kimlai tawntung nuntakna hong ngahsak ahih manin, ei hoihna leh theihna, pilna siamna leh hauhnate, Pasian maiah kisialhpih ding om zenzen lo hi.
                Tua diktansakna hangin Jesu Khris tungtawnin – nuntak tawntungna (Rom 5:18), daihna/lungmuanna/peace (5:1), Pasian hehpihna sungah upna tawh lut theihna (5:2a), Pasian minthanna/thuupina ngah ding lametna (5:2b), Pasian ta hihna (8:15; Gal 4:6), Pasian tawh kilemkikna/reconciliation with God (Rom 5:9, 10; 2 Kor 5:18, 19) cihte kingah hi.
                Hih Rom 8;30 sungah ‘sianthosakna (sanctification)’ om lo hi. Sehkholhna, sapna, diktansakna, leh pahtawina bang loin, sianthonsakna pen mihing lam pan hanciam leh sep ding kihel ahih manin hih munah kigelh kha lo hi mai thei a, ahi zongin tom khatin gen leng hoih ding hi. Sehkholhna, sapna, diktansakna, sianthosakna, leh pahtawina pen Khristiante pianthak pan sih nung ciang dong a kalsuanzia ahi hi.
                Diktansakna pen gensa mah bangin, lungsim khempeuh kikhel vilvel a, na hoih lo sem lo, ngaihsun lo, bawl thei nawn vet lo ding a diksakna hi lo hi. Mawhna tungtawn a kingah ding Pasian hehna pan a itna hang a diktansakna hi a, mawhna sila a om pen dikna sila a om ding a diksak, Pasian deihna bang a nuntakna dingin diksak, tua a makaih ding a Kha Siangtho piak hizaw hi. A mawh mihing mihinna (the nature of human sin) pen kipaikhia khin tuan loin, tua mah tawh nisim galdona a neiden kihizaw hi. Tua pen Jesu Khris in a gen, pumpi deihna nial a, nisim a singlamteh pua a amah zuih ding a cih ahi hi (Luk 9:23).
                Sianthosakna pen diktansakna pan kipan hi a, a paipai, a kizomtoto (in process) ahi hi. Paul in 1 Kor 1:2 ah Korin pawlpi mite ‘Jesu Khris a sianthosak mite’ ciin na gen a, Jesu in zong a nunzuite ading-a a thungetsakna-ah zong Pa Pasian kiangah a nungzuite pen ‘thutak, ama thutak tawh nuntak ding a siangthosak’ dingin ngen a (Joh 17:17), Gentiles mite a siangthosak zong Kha Siangtho ahihna thu Paul mah in gen hi (Rom 15:16).   
                I nisim nuntakna pen mainawt a, Topa lama picinna lam manawh ding i hi hi. Diktansakna pan kipan to a, kalsuan to, Topa ading a nuntakna manpha leh ama hong deihna bang a kalsuanzia a kisin toto i hi hi. I nuntak lai teng hoih bucing cih om thei lo hi.  
                I nuntakna ngaihsun leng, pianthak/diktansak hun lai sangin mainawtin, Topa lamah i picingzaw hiam? Pasian thu leh deihna bang a kalsuan sawm mel lo, mainawt sawm tuan lo, sia le pha khen thei lo naungek suak tuung/ciil bangin nawitui bek khawng lamen den lai i hi hiam? Hebrute laikhak gelhpa in naungek bang a nawitui duhden a cihte khawng i hi kha hiam, cih pen kingaihsuthuai mahmah hi.

Pasian in A Diktansak Mite Pahtawi  
                Pasian in a sehkholhsa mite sam a, a sap mite diktangsak a, a diktansak mite pahtawi hi. Hi laia pahtawi cih pen Grik kammal edoxasen (Eng. He glorified) pana hong pai hi a, mihing lam hi loin, Pasian in thupisak, vangliansak, a pahtawina ahi hi. Hih ‘glorified’ kici pen mihingte sihkhit ciang a pumpi kikhel a, a si thei nawn lo ding pumpi tawh Pasian in a laih, a kikhelsak (change) genna hi diak hi. Meelkikheelna mual tungah Jesu in nungzuite thum paipih a, a meel a kikheelna pen, hih Pasian in a sehkholhsa a sapte, diktansakna a piakte a pahtawizia/thupisakdan ding hi, ciin kigen hi.
                Ahih zongin hih pahtawina pen leitung om hun sung a Pasian mite in zong a ngah ding uh zong om hi. Rom 8:14 pan i sim ciangin, Pasian’ Kha in a makaih mite Pasian tate hi a, tua Kha in Pasian ta hihna ngahsakin, tua tungtawnin Pa Pasian pen Abba, Pa hong cisakin, Jesu Khris tawh a kibangin Pa Pasian gamh le go luah theihna kingah hi. Tua bek tham loin, Khris thuak haksatna bang thuak a, thupina/minthanna ngahkhawm dingte i hi hi.
                Mi tampi in Pasian hang a pahtawina, tawntung nuntakna ngah nuam mahmah napi hangin, Jesu Khris’ thuakna bang a thuak ding ki-ut het lo hi. A taktakin, Rom 8:16, 17 sungah kimu bangin, Jesu Khris tawh gamh le go luahkhawm, a thuakna bangin thuak a, a thupina/minthanna a ngah bang ngah dingin Lai Siangtho in hong hilhzaw hi.
                I lamet, i mitsuan taktak bang hiam? Khris nungzuihna pen leitung ciang bek tawh hi thei lo hi. Thudik thumaan ngaihsun leh zui a, ama ading a muanhuai leh, amah bang a nungta ding i hi a, a nung i zuih Pa taang a leitunga om zong kihi hi.

Thukhupna
                Hih Rom 8:30 pen a a bul lama a thu kigente thukhupna hi, ciin a ngaihsun pawl om hi. Mihingte hoihlohna, ginatlohna, Pasian natawm in tua hoihlohna hang a khahzan (Gk. paradidwmi, gave them overniv) zawzen ahihna kimu hi. Ahi zongin, tua bang zahta a sia leitungah zong Pasian in geelna nei veve hi. Mawhna tawh suak a, nungta a, Adam mawhna hang a si ding kimlai, hehpihna hangin lampi hong bawlsak a, leitung pianma panin eite adingin sehkholhsa na nei gige hi.
                Pilna-siamna, hauhna sum le pai, leh na hoih sepzawh man hi loin, ama adingin hong sehkhol a, ama thu up theihna dingin zak theihna dingin lampi hong honsak a, tua tungtawnin amah pana hong pai upna tawh a Tapa neihsun Jesu Khris hong piak, Honpa leh Gumpa in kisang thei hi. Tua Jesu Khris upna/saanna pen, Kha Siangtho tawh ama mi hihna hong ciamteh a, piangthakin, nuntakna thak, mawhna daan tawh a kipelh, ama lamah paubanna om lo, hong hisak hi.
Jesu Khris up a, saanna pen a zawhna/beihna hi zenzen lo a, nuntakna thak bul kipatna ahi hi. Jesu Khris mah bang a nuntakna a nei ding, nisim a khangto a, picingzaw sem, thuak a kul leh zong thuak a, ama deihna banga nungta dingin, mihing mihinna neusak semsem a, Jesu Khris leh a deihnate liansak semsem dingte i hi hi. Tua lampi-ah, thuakna, haksatna, bawlsiatna, pampaihna, huatna, leh a nuam het lo thu tampi om ding a, a lang lamah zong pahtawina, minthanna, leh thupina Pasian hang a ngah hun bang zong om kha ding hi.
                Tua khempeuh khit ciang, hih leitung nuntakna bei ding a, pahtawina, thupisakna taktak, nuntak tawntungna, leh nuam lo om nawnlohna munah teeng dingin Pasian hun khat ciangin sihna panin hong thosakin, a si nai lote zong hong kikhelsak ding a, nuamden ta ding hi!

T. Sawm Lian
Daihna Cabin || 19/1/2018