Thuthak (News)

Monday, November 26, 2012

ZCLS & ZBLB Zolai Joint Consultation



       Kum 2011 October 2 ni a CBA Executive Secretary Room a Chin Baptist Literature Board/CBA, Zomi Baptist Literature Board/ZBC leh Zomi Christian Literature Society pana makai paikhawmte in kum sima Zolai tawh kisai kamkumna neih zel ding leh, kum simin a banbanin zindo dingin a thukim mah bangin, kum 2012 a Zolai tawh kisai kamkumna pen thukizakna hoihlohna hangin CBLB hong kihel thei kei mah leh, September 20, 2012 in ZBLB leh ZCLS in nuam takin ZBC zumah kinei thei hi.

       Hih kamkumna huna kihelte min, hihna leh a teenna khua uh hih anuaia bang ahi hi :

1. Rev. Lian Khen Pau, Exe. Secy., ZCLS, Kalaymyo
2. Rev. Lang Khan Khup, Gen. Secy., STBA, Tedim
3. Rev. Gin Khua Khai, Gen. Secy., Tedim Section, A.G., Tedim
4. Rev. Gin Hau Pum, Gen. Secy., TBA, Tedim
5. Rev. Thang Van Lian, Moderator, Pres. Tedim Synod, Kalaymyo
6. Rev. Suan Khan Thang, Exe. Secy., ZBC, Champhai
7. Upa J. Thawmte, Member, ZBLB, ZBC, Champhai
8. Upa Cin Khan Kam, Member, ZBMB, ZBC, Champhai
9. Upa N. Cin Thang, Accountant, ZBC, Champhai
10. Pro. Ptr. Lian Muan Kham, Champhai Area ZBC, Champhai
11. Upa B. Mang, Member, Executive Committee, ZBC, Champhai
12. Upa Khup Pau, Member, ZBMB, ZBC, Champhai
13. Upa Zam Za Lang, Chairman, ZBLB, ZBC, Champhai
14. Sianu Awi Ngaih Lun, Women Secretary, ZBC, Champhai
15. Upa Z. K Thang, President, ZBC, Champhai
16. Upa Pau Lian Sang, M ember, R& D Board, ZBC, Champhai
17. Rev. Cin Khan Tuang, Pastor, Champhai Area ZBC, Champhai
18. Pro. Ptr. Thang D. L Pau Mung, Sialkal Area ZBC, Hiangmun
19. Tg. T. Sawm Lian, Office Assistant, ZBC, Champhai

       Kum 2012 a Zolai Joint Consultation a thulu pen, “Biakna laibute a kicingin neih den nading” cih ahi hi. Kamkumna pen hun 3 in kikhen hi. 

Kamkumna - 1 : Labu
       Upa J. Thawmte, Member, ZBLB in hun uk a, Rev. Thang Van Lian, Moderator, Presbyterian Tedim Synod, Kalaymyo in hun apna nei hi. Hih huna kamkumna panin :
1.  ZCLS malakna tawh kum 2009 O.B meeting tungtawnin Tedim Labu 8th Edition bawl ding kithukim a, pawlpi tuamtuam pan makai 13 vaisai dingin kiseh hi.
2. 8th Edition sungah Nicene thu-up, Doxology, Amen thum, leh khangno phatna kiguang hi.
3. 7th Edition sunga a la dawng 470 panin 2 kipai a, Seventh Day, A.G., UPC etc. labu pan pawlkhat kibehlapin 8th Edition sungah la dawng 500 kikoih hi.
4. Labu thak (8th  Ed) pen Ks. 19,700,000 val bei-in bu 14,590 val kikhen khin a, kicing zo nai lo ahih manin khet kik kisam lai ding hi.
5.  8th Edition sungah 6th Edition sunga om lo, 7th Edition aate pen ahi bangbangin kikoih hi.
6. Minam kipumkhat nading a kibawl ahih manin kuama ciatin zat ciat dingin hoih hi.
7. Zomi a tamzaw mizawng kihi ahih manin tangpi-tangta khut sung a lut theih nadingin Word Edition in bawl ding hoih hi.

       Thukimna :
       Tedim Labu 8th Edition pen copy 10000 val a kikhet kik ding leh India gamah khet dingin ZCLS in hong vaihawm dingin ZBCL - E.C ah nget dingin pha kisa hi. 

Kamkumna - 2 : Lai Siangtho
       Rev. Gin Hau Pum, G.S, TBA  in hun uk a, Sianu Awi Ngaih Lun, Women Secretary, ZBC in hun-apna nei hi. Kamkumna panin :
1. Mizogam sunga thu-um mite in Lai Siangtho kipawlna Bible Society of India ah hihna lian nei-in, sum le pai tawh kipawlna lian nei ahih manin Zomite in zong tua hamphatna pen zangsiamin India gamah Lai Siangtho kikhen leh a man zong tawmzaw ding hi.
2. Thuciam Thak (Hilhcian kithuah) Lai Siangtho pen S. Korea ah kikhensak a, S. Korea pan hong khakkhia ta uh a, a sawt loin hong tung ding hi (Kawlpi tungta cih thu kiza)
3. ZCLS mabunna tawh Bible Dictionary a kibawlsan laitak hi.
4. Bible Society of Myanmar hanciamna tawh Bible Encyclopaedia a kisep laitak hi.
5. Lai Siangtho bupi pocket size pen a kibawlsan laitak hi a, mai kum sungin a kingah theih ding kilamen hi. Sanggam Falam leh Hakate in nei khin ta uh hi.
6. Labu tuamtuam neih hoih lo a, Lai Siangtho version tuamtuam neih phamawh lo hi. ZCLS in Lai Siangtho Literal translation khat beek neih theih dingdan hong ngaihsun thei leh kideih hi.

       Thukimna :
a) India gam lam pan Lai Siangtho kikhente a khetman a tawm zawk banah, a zuakna lamah zong a tawmzaw in kizuak thei ahih manin India gam lam pan Lai Siangtho khet theih ding zia ZCLS in Bible Society of Myanmar tungah na kanciansak dingin hoih kisa a, ZCLS - E.C ah puak dingin pha kisa hi.

b) Zomite in Lai Siangtho tu-a i neihsa sangin a Literal  zaw deuh kitangsam mahmah ahih manin Lai Siangtho Literal zaw deuh, translation thak khat neih behlap hoih kisa hi. ZCLS in mai lamah hong geel dingin kingen a, ZCLS - E.C ah puak dingin kithukim hi

Kamkumna - 3 : Nipi Sang Thusin Bu
       Upa J. Thawmte, Member ZBLB in hong makaih kik a, Rev. Lang Khan Khup, G.S., STBA in hun-apna nei hi. Kamkumna panin:
1.    Kawlgam sungah naupang genloh picing leh siate in zong Nipi sang thupi simlo ahih manin upna-ah zong kipenglen gawp a, pawlpi kikhenna leh pawlpi buaina tam mahmah hi. Nipi sang manphatna pen siate, siamahte leh thu theizawte in hilhcian kisam mahmah hi.
2.    ZCLS pen thu-upzia bulphuh a kipawlna hi lo ahih manin pawlpi pawlkhat in thu-upzia tawh kituak a thusin bu puahphat ding a deihna uh pen piang thei lo hi.
3.    Thusin bu sungah kawlpau tampi tak kihel a, a thu Zopau tawh a kician zo lote English in kigelhzaw leh.
4.    ZCLS in laibu a tei ding ciangin Evangelical lam deuh a kigelhte kitei zel leh.
5.    Nipi sang thusin bute a thu kicing veve, a tom thei lama bawl theih hi leh cih kilunggulh mahmah hi.

       Thukimna :
       Nipi Sang thusin bute pawlkhat a thu kikawikaih gawp om a, kammal pawlkhat khel ding om hi. Tua ahih manin a thu paizia kheek loin etphat hoih kisa a, ZCLS - E.C ah puak dingin pha kisa hi.

Thu dang :
1. ZBC/CBA leh ZCLS kizop dingzia limtak genkhopna kinei a, mai lamah kizopzia ding hoihzaw ZCLS - E.C in hong geel dingin pha kisa hi.

2. ZCLS zuma zat ding internet connection kisam lua mahmah ahih manin a lei nading hih anuaia bangin kipia hi :
1. Rev. Suan Khan Thang -  ` 1000   2. Tg. T. Sawm Lian - ` 500
3. Rev. Cin Khan Tuang - ` 500     4. Upa Z. K Thang - ` 1000
5. P/P Lian Muan Kham - ` 500     6. Upa Zam Za Lang - ` 100
7. Sianu Awi Ngaih Lun - ` 200     8. Sia N. Cin Thang -  ` 500

       Hun zawh lungdamkohna Upa Z. K Thang, President, ZBC in hong nei a, hun nuam takin kizo hi.

Zomi Christian Literature Society (ZCLS) Memberte :

I. Tedim Baptist Convention (TBC) panin :
       a) Tedim Baptist Association (TBA)
       b) Tedim Baptist Church - Yangon (TBC-Y)
       c) Northern Tedim Baptist Association (NTBA)
       d) Southern Tedim Baptist Association (STBA)
       e) Mingaladon Zomi Baptist Church
       f) Kansauzang Tedim Baptist Association (KTBA)
       g) Phualpi Baptist Church

II. Kalay Valley Baptist Assocaition (KVBA) panin :
       a) Tahan Baptist Pastor Area
       b) Leipi Baptist Pastor Area
       c) Pyidotha Baptist Pastor Area
       d) Zozang Baptist Pastor Area
       e) Munlai Baptist Pastor Area
       f) Emmanuel Baptist Pastor Area 
       g) Zosuan Baptist Church
       h) Grance Baptist Church, Layingsuh

III. Presbyterian Church of Myanmar, Phai Local Church

IV. Christian Baptist Church of Myanmar, Tahan Local Church

V. Zomi Baptist Convention (ZBC) panin :
       a) Mandalay Baptist Church
       b) Tedim Association of Baptists - 13 local churches
      
V. Assembly of God panin :
       a) Tedim Section A.G
       b) Nahnuai Full Gospel A.G
       c) Kalay No. 2 A.G. Section

VI. Zomi Baptist Convention of Myanmar (ZBCM) panin :
       a) Tonzang Township Baptist Association (TTBA)
       b) Tamu Valley Baptist Association (TVBA)
       c) Zanggam Zomi Baptist Association (ZZBA)
       d) Heilei Baptist Association (HBA)
       e) Kalaymyo Baptist Church
       f) Bethany Zomi Baptist Church, Kalaymyo

VII. Kawlgam pua lama mabunpihte :
            a) Zomi Baptist Literature Board
b) Chin Baptist Literature Board

Tuesday, October 9, 2012

TUHUN BANG HUN HIAM?

    Leitungah tuhun a zang siam lo mihing pen mi’ picing leh mi’ lawhcing suak ngei lo hi. Tuhuna mipil, misiam, leh mi lawhcing i cihte pen nidang pek pana ‘a tuhun uh’ a zang siam, a tuahkhak ni leh hun hoih leh manpha taka a zang mite ahi uh hi.
    Khristian nuntakna-ah zong tuhun pen bang hun hiam? cih kankan ding, lungngaihngaih ding kisam hi. Tuhun pen bang hun ahi hiam? tawmkhat enkhawm dih ni :

Pilna siamna hun hi
    Mi pawlkhat in naungek a nu sung panin a suahkhiat ciilin a picin ciang pilna siamna a neih nading deihsak lua uh ahih manin, a khut ah laikung humsak pah uh hi. Tuhun pen pilna siamna lo tawh mi bat zawhloh hun, mi neih bang neih zawhloh hun, mi nuaia omna hun ahi hi. Tua bang hunah  mite in pilna simna pen zontheih zonmawhin zong uh a, tua pilna siamna a neite kithupingaihsut a, tuate cihna lamlamah, a cihna bangbangin leitung pai hi. Pilna in leitung uk hi.
    Na ngaihsun ngei hiam? Numei ahih uh hangin - Daw Aung San Suh Kyi, Sonia Gandhi, Margaret Thatcher, Angela Markel, Oprah Winfrey, Hillary Clinton-te pawl pen thatang hatna lam tawh nasem hi leh koimah pi tung lo ding uh hi. A pilna, a siamna uh tawh amau sanga thahatzaw leh lianzaw tampi in  a nung uah zuiin a sawl bangbang na sem hi.

Khantoh hun hi
    A ni-ni, a kha-kha in mimal, innkuan, khua, leh gam khangto hi. Neih le lam, sum le pai, vanzat tuamtuamte ahoihzaw kibawlkhiain kinei hi. Nek le tak, tui dawn ding kisiangthosak semsem hi. Nidanga a khangto lo gamte hong khangto-in, hih khantohna-in leitungah lamdanna tun hi. Khe tawh khual a zin thei zelte mawtaw tawh pai ziahziahin, hun sawtpi khualzin nadinga kizang pen vangleng, mawtaw, meileng etc. hat mahmahte tawh kitung ziauziau hi. Mun gamlazaw a omte laikhak nadinga hun sawtpi a kizang zel pen, tuhun ciangin mobile phone khawng tawh kihoin, lai kikhak theih ta a, internet tungtawnin sum tawmcik beiin leitung langkhata omte tawh lai kikhakin, kihona leh, mel kimu thei hi. Galvan hoih nono, mitphiat kala leitung vut le vai a suaksak thei ding bang om hi. Tulai US in galvan a bawlte bang hoih lua kisa vanleng a heek om lo khawng tawh galsimin, nidanga kithei ngei lo galvan hoih leh technology hoihnono tampi om ta hi.
    Zomite zong khangto-in, Computer sunga koih ding Lai Siangtho Tedim kam, Mikang kam, leh Kawl kam tawh a kigelh bang kinei ta a, tua banah Tedim Lai Siangtho mobile phone a koih ding zong kinei ta hi. Zomi Elecronic Dictionary zong kinei ta hi. Ahih hangin khantohna tuamtuam a zangkhial tampi om veve hi. Tuhun i zatzia leh leitung khantohna a kituak hiam? I nuntakna pen tuhun nuntakna adingin bangci bang i sa hiam? I lung a kim hiam?

Ututa gamtat hun hi
    Leitung khantohna tawh kitonin mihingte, i utdandan leh sepnop hong kilamdang a, tua tawh kizuiin kigamta hi. Lawm le gual kikholhkhop sangin khat le nih bek a om nopsakzawkna khawng hong piang hi. Kisuakta lua ahih manin pawlkhatin kizangkhial zawsop hi. Nu le nu, pa le pa kiteeng/omkhawm cih bang Zomi sungah zong kiza ta hi.
    Leitung nuntakna-ah Pasian zahtakna tam nawn lo hi. Duhhopna, huaihamna, leh a kilawm lo tuamtuam sep le bawlna, pumpi ci le sa nopsakna bek a deih, tuabang a om theihloh cianga lungkia leh beidong tam mahmah ta hi. Tua bang mi beidong mah le mah kithat (suicide) hong khang tektek hi.
    Pawlpi sungah zong amau utdandana a kalsuan nuam kitam lua ta ahih manin pawl sungah buaina tam mahmah hi. Tuhun Khristian nuntakna tampi pen, tuipi tunga tembaw a hawl om lo tawh kibang hi. Pasian thu sangin kim le pam a buaipih, lungkimloh nading a zong teitei kitam mahmah hi. Lai Siangtho tawh kituak lo liang ahih kei leh makai te’n hoihsa-a a vaihawmna uh zuihsiam pen  Khristian maan taktakte hih ding ahi hi. Pumpi nopsakna bek deih mana buaina tam mahmah hi. Lai Siangtho in utdandana gamtatna in Pasian thu tawh a kituak kei leh nidang ciangin gimna leh dahna thuak ding thu gen hi (Luka 6:24-25).

Hun nunung hi
    Tu hun pen hun nunung hi. Sawltak Paul in Timoti kiangah - Nitawp ni hun pen a lauhuai hun hi ding hi. Tua hun ciangin mite in amau angsung ding bek ngaihsunin, huaihamin, kisialin, kihisakin, mi zahko-in, nu leh pate’ thu mang loin, lungdam theihna mel nei loin, biakna lungsim nei loin, mi khual loin, hehpihna nei loin, mi gensia-in, ngongtatin, kihtakhuai-in, thuhoih deih loin, ciampelin, thu khual loin, kiphasak gawpin, Pasian don loin, pumpi nopsakna bek deihin, biakna thu a puatham teng zui napi-in biakna hangin vangliatna thu a omte deih lo ding uh  ahihna thu kiciantakin na gen hi (2 Tim. 3:1-5). Nungzuite in Jesu kiangah hun nunung, ama hong pai kik ding ciangin bang thu piang ding hiam? cih a dot uh ciangin Jesu in, kamsang zuau tampi a pian ding thu, gam khat leh gam khat, kumpi khat leh kumpi khat kidoin, kialpi tungin, ziin a lin ding thu na gen a, tua pen Ama hong pai ding hilhkholhna ahihna thu gen a (Mat 24:3-8), tuate hong tun khit ciang beina hun, amah hong pai kik nading thu gen hi (Mat. 24: 14, 29).
    Ahih leh, hih atunga a kigen thute a tung lo bangzah om hiam? Huaihamna, kihihsakna, ngongtatna, cihtaklohna, kiphatsakna etc.. te pen tuhuna leitung in a buaipih penpente hi a, moral reformation committee kibawlin bang teng sem ta mah le uh, Jesu in leitunga piang dinga a genkholh hi mawk ahih manin bangci mahin hih thei taktak tuan lo uh hi.
    Kidona, kialpi, leh ziinlinnate e le? Arab spring kici, Arab buainate khawng e, ahih kei leh Iraq leh Afghanistan buainate e?. Iran nuclear hangin middle east ah buaina om kik ding lauin mipilte buai mahmah uh hi. Africa gamah mi then bangzah hiam ann nek ding neihloh mana sidente khawng! Tuhun leitunga gam hau leh pilna sangpenpen a kingaihsun America gamin huihpi leh tuikhang hangin gimna bangzah ngah uh a, ziinling lama siamna sangpenpen a nei Japante ziinling hangin mi bangzah si hiam? ngaihsun dih ve. 

Hun hoih hi
    Hun nunung a mite a ut bangbanga gamtat hun pen Khristiante adingin hun hoih ahi hi. Ni tawp ni ciangin thu tuamtuam hong tun ciang Topa tungah huhna a ngen khempeuh in hotkhiatna ngah ding hi (Sawl 2:21). Hun nunung ciangin Pasian in eite hong khualna-in ‘hotkhiatna’ i ngah nadingin leitung pianma pekpan a teelsa Khris eite kiangah hong lak pan hi (1Pet. 2:21). Mi kihhuai, mi mawh, mikhial, sihna a thuak ding kimlai hong hongkhia ahih manin mi hampha i hi hi. Bawlsiatna tuamtuam pana a tawp donga thuakte in hotkhiatna ngah ding uh hi (Mat. 10:22, Luka 21:14). 2 Kor. 6:2 sungah, “Hun hoih a tun’ ciangin note hong ngetna ka hong ngai a, ka hong hotkhiat ni ding ciangin note ka hong hu hi,” ci hi. Cidama Pasian i phat theih lai, ama adinga i sep theih laiin phat ni. Tuhun pen hun hoih leh hotkhiatna ni ahi hi.

Thukhupna
    “Jesu hun lai pek nangawnin mite in hun nunung ci uh a, Pasian hong pai tuan lo hi” ci het kei in. Pasian in a seh hun kuamah in thei lo hi. Topa adingin ni khat leh kum tulkhat, kum tulkhat leh ni khat a kilamdan luatna om lo hi (2 Pet. 3:8). Tuhun thupiangte leh leitung paiziate, nisima i zak thute ngaihsun dih ni. Lai Siangtho hong gen, hun nunung ciang piang dingte hi mai lo hiam? “Mi pawlkhatte ngaihsut bangin Pasian in a kamciam a hong tangtungsak hi zenzen lo a, eite i vekpiin, siatna i thuak ding a deihloh mana kisiik ding hong deih mana hong pai lo hi a, hong khualna hang hizaw hi” (2 Pet. 3:9). Pasian in ‘chance’ hoih tak hong pia hi. Ei nuntakna pen i sep zawh man leh i ngaihsut siamna hanga a nungta i kisak khak ding lauhuai hi. Hun hoih i neih laiiin i kisik kei leh guta te’n mi neihsa, a theihloh kala a guk mah bangin i theih kholloh kalin Topa hong pai ‘Ni’ hong tung ding hi. Thupil khatah, “Zing cianga si dingin kigingkhol inla, kum zakhat nek ding sepkhiat sawm in” a cih mah bangin, Pasian hun leh ni thei lo i hih manin kiginkholh kisam hi.

(Kum 2011 February  ni 9 ni a ka gelh, themcik ka behlap hi - TSL)

Monday, September 24, 2012

JOSEF NUNTAKNA PANIN...

Thupatna
    Josef pen ‘Israel’ a kici Jakob tapate laka khat ahihna thu gen kul loin i theihsa ciat ahi hi. Piancilna a lian 37 panin Josef tangthu kimu a, Lai Siangtho sunga mi ettehhuai ka sak mahmahte laka khat ahih manin ama nuntakna panin sin ding leh zuih ding pawlkhat kong gelhkhia hi.

A pa in Josef ittuam
    Jakob in a teek khit cianga a neih ahih manin Josef ittuam hi (Pian. 37:3). Teek khit cianga a neih ahih manin leltak tawh ittuam takpi amah ahi diam? Ka um kei hi! Josep nuntakna mahmah pen ‘it theih dingin nungta’ hi ding hi. A sanggamte sangin hoihzaw ding hi. Bang hangin? A sanggamte hoihlohna leh siatnate a pa’ tungah gen zel hi. Amah zong sia hi leh, a pa tungah a sanggamte siatna gen ngam lo ding hi. Josef bangin i sanggamte siatna i nu leh pate kiangah gen ngam dingin i nuntakna a hoih hiam? Pasian kiangah mite hoihlohna pulak thei dingin i nuntakna a hoih hiam? ‘Mi hoihlohna gen ding’ ka cihna hi loin, a geen taak dingin i nuntakna a hoih hiam, ka cihna ahi hi.
    A pa thumangin, tua hangin a pa in zong it mahmah hi ding hi; Kialpi tunna mun panin Josef in Jakob leh a innkuanpihte Izipt gamah a sap ciangin Jakob paipah hi. Ki-itna ah thumanna om a, a hoihzaw ding ahih naak leh ‘tate thu, pate thu, u zaw thu, nauzaw thu’ cih om loin kimang pah uh hi. A pa in a it mah bangin Josef in zong koikoiah a om hangin a pa mah phawkden, mangngilh ngei lo hi. A sanggamte tawh a kimuh a, a kipulak uh ciangin zong thudang gen loin, “I pa a damlai hiam?” mah ci pah hi. Thupi hi. Itna kici pen khat bek a piangthei hi lo a, a it mi omin, a it ding mi a om kisam hi. Khat bek ii itna pen bucing lo a, ki-ittuahna kisam hi. I nu leh pa te’n hong it mahmah napi’n e’n i it hiam? I tate in hong it mahmah napi’n e’n i it takpi mah hiam? Tate lakah nu leh pa a it lo a om mah bangin, nu leh pate lakah zong tate a it taktak lo om thei lua hi. Pasian in hong it mahmah napi’n e’n Pasian i it takpi mah hiam?

Josef a sanggamte in haza
    I gensa bangin, Josef nuntakna pen hoih ahih manin a pa in ittuam hi. A pa maipha ngah ahih manin a pa in a sanggamte neihloh puantualpi bansau khat bawlsak liang hi. Ahih hangin a sanggamte in haza-in, nuam takin zong hopih thei lo uh hi! Nu leh pa maipha ngahin, Pasian maipha na ngah leh - neih le lam, sum le pai, mite neihloh thupha tuamtuam na ngah ding a, na suahpih sanggam leh veng le paamte nangawnin tuate hangin hong haza liang ding uh hi.
    Hazatna tawh thah ding zah dongin a sanggamte in Josef ngaihsun liang uh hi! Tua bang kawmkal panin zong amah a honkhia ding mi na om veve hi. Nu leh pate thumang a, Pasian a lungkimsakte pen sih theihna mun leh haksat hun penah zong a honkhia ding mi om veve hi. Bang hangin? Lai Siangtho in nu leh pa thumangte a khansau ding thu gen hi. A sanggamte in that liang loin, a pianpih sanggam tektek uh pen a nu leh pa, amau mahmah zong a mu nawn lo ding danin mulkimhuai takin zuak mawk uh hi! Nu leh pa lungkimsakna pen Pasian lungkim-sakna hi a, tua hanga haksatna leh buaina tuamtuam na tuak hangin phamawh sa kei in. Mi hazatna, pampaihna zong thuak kha ding hi teh; buai kei in. Tuate pen na lawhcin nading kahlei, na lampi tot ding maan taktak, na nopsak nading lam hong lak hi gige thei hi.

Topa in Josef ompih tawntung
    A sanggamte’ zuakna panin Ishmael mite in a lei khit uh ciangin Izipt gama Potifer kiangah a zuakna thu zong gen kul loin i theihsa ciat ahi hi. A pa in a it a tapa Josef pen a pa kiangah a om nawnloh zawh ciangin zong pate’ Pa Pasian in ompih veve hi (Pian. 39:2). Pasian in a ompihna hangin a mavangin a nasepna-ah daupai mahmah hi. Pasian in a kithuahpih, a ompih mite pen bangbang a sem uh zongin maizang, daupai uh hi. Tuabanah a thupi mahmah dang khat pen, tua banga Pasian i a ompihna thu pen Pasian a thei ngei kikeuh lo Potifer in zong thei a, Josef nuntakna panin Pasian lim le mel mu hi. Tua manin Potifer maipha mu sawnsawn a, a innsunga om khempeuh (a zi simloh) Josef khut nuaiah Potifer in koih ngam zen hi!
    Tuhun Khristiante ki-etphat nading tampi om hi. Khristian kici napi i nuntakna-ah Pasian lim le meel muh ding mahmah om lo! Pawlpi makai khat hi napi, mite in sum khak dingin zong a muanloh, pulpit a thugen hangsan mahmah napi kisuanglah het lo a nekguk-taakguk nuamsa mahmah, zuau bill bawl a, mi gentheite ading a neekmangsak etc, tam mahmah lai! Khristian papi khat hi napi a zi in a sum koihna zong a hilh ngamloh, tate etteh ding kimlai neihsa vante a sima zuak nuam a sa mahmah khawng zong tampi mah om hi. Midang genloh, ei innkuanpih mahmahte in zong van koihna hoih taka a hilh ngamloh a kitam dan i ngaihsun ngei hiam?
    Tukum (2012) June kha in Singapore gama City Harvest Church kici pawlpi sum Singapore dollar 23 million maan lo taka kizatna hangin pawlpi siapa leh a seppihte a kimatna thu in leitung zel hi. Mizoram ah Chiahpuam hun laiin pawlpi khata sumkempa in sum bangzah hiam maan lo takin a koihna thu zong kithei hi. Tuhun ciangin Pasian pawlpi sum zong a zahtak lo tampi mah om hi. Zogam sungah kipawlna dangte genloh, biakna pawlpi sumte a kancian (ngam) om leh i dinmun bang ahi tam? Mihing genloh Pasian muan taak dingin i om hiam?
    Potifer adingin Josef pen a sanggam zong hi lo a, a innkuanpih zong hi loin, a meltheih, a innveng, a khuapih, a minampih leh amau gammi zong hi lo a, ahih hangin muang mahmah lel hi. Kimuanngamna nei dingin kimeltheih luatna zong a kisam masa hi lo hi. Pasian a zahtakte mahin mihing zong zahtak a, muanhuai uh hi. Na mipih, na sapih, na innkuanpih, na pawlpi mite in hong muang uh hiam? Muan taakin na nungta hiam?

Josef nuntakna siangtho
    Hih pen Josef tangthu a kigen cianga ki-uanggen pen khat ahi hi. Potifer mah bangin a zi in zong Josef hoihna pen mu veve hi. Ama’n a pumpi ci le sa hoihna lam mu kha ahih manin lupkhoppih ding zol mawk hi! Pasian mite pen a hoihna zahzahun mite muanngamna leh khemna lian mawk hi. Ahih hangin tua bang khemna lian a tuak hun ciangin Josef muanhuaina leh cihtakna hong kilang hi. Josef in Potifer zi ii tunga khialhna pen Potifer tung a khialhna bek hi loin, Pasian tungah khialhna danin tuat hi (39:9). Potifer zi in khatvei bek zong hi loin, tamveipi zol zawmah lai!
    Tuhun Khristiante mawhna in hong zol ding genloh, e’n mawhna kizol zawsop. Hong mawhpih dingte in hong zol loin, mawh pih dingin e’n i zol a, nekguk ding dan khawng i ngaihsunsun a, a maan lo taka sum gelh behlap theih ding dan khawng bekbek i ngaihsun mawk uh hi. “Mi te’n hong mu kei, mi te’n hong thei kei” ciin ut dandan i om uh a, ei ading ahi lo tampi gu-in, ei gamtat dingdan tawh a kilawm lo bangin i gamta uh hi. Mawhna bawlin, mite hong theihlohna ciang bekah i lungkim hi. Ahih hangin Josef in a mawhna pen mihingte tunga mawhna hi loin, Pasian tunga mawhna-in tuat ahih manin a nuntakna siangtho takin kem thei hi. Mi tawh mawhin, nekguk-taakgukna tawh na ngah ding ahi lo na ngah ciangin mite in hong thei lo kha thei hi; ahih hangin hong thei, hong mu den khat om veve ahih lam mangngilh kei in.

A thumaanna hangin Josef in thuak
    Josef pen Pasian in a nuntakzia ding hoih takin lamlakin, a mang sung nadongah hilh hi. Tua thute pen ahihna bangbangin genkhia a, tua manin simmawhna leh bawlsiatna tampi thuak lawh hi. Potifer zi in mawhpih dinga a zot laitakin thumaanin citak ahih manin ama mawhlohnapiah kimawksakin, thong inn mial sung nadong tung hi.
    Thumaan na gupna hang leh Pasian na zahtakna hangin haksatna, gentheihna, nengniamna, leh buaina tuamtuam na tuak thei hi. Pasian na zahtakna hangin - zu dawn, mawhna leh siatna tuamtuam bawl na utloh manin na lawm te’n hong muhdahin, kikhenna zong om kha ding hi. Na hihlohnapi, na seplohpi, na mawhna lopi tawh zong hong kimawhsak kha ding a, a siam lozaw leh a minsiazaw in zong na pang kha thei hiteh. Tua bang hun ciangin mi hangsan pai masa Josef nuntakna, muanhuaina leh Pasian tungah a cihtakna phawkden inla, gah limci na gahkhiat nadinga na cihtakna hong ki-zeet ahihna phawk in.

Josef kiniamkhiat
    I gensa mah bangin, Josef in a thumanna hang, Pasian leh Potifer tungah a cihtakna hangin thonginn  mial sungah kikhum a, ama mawhna lopi tawh a kimawhsak hangin na khempeuh a uk Pasian in ompih veve hi. Thumaan-thutak a gupna hanga bawlsiatna a thuakna munah zong Pasian in nusia ngei lo hi. Thonginn sungah zong Faro nasem thongkhia mi nihte a uk dingin ‘laptohna’ ngah pah hi! Tua banah mang khiat theihna Pasian in pia a, manpha takin zang pah hi. Amaute a uk dinga kikoih ahih hangin Josef in Faro nasemte pen kiniamkhiatna tak tawh ama tungah hehpihna a bawl dingin thuum zawzen hi.
    Mi tampi in i thei kei hi! Ei sep hun sung, makai i hih hun sungin mi lungsim nasakin, nidang ciang i kisap ding lam i thei kei hi. Tuhun bek ngaihsunin i nuaia omte zawhthawh thu tawh i ut dandanin i makaih uh a, mi lungsim i nasak uh hi. “Ngap ta ing, zo ta ing, lau ke’ng” cih man bek tawh tuhunin i ut dandanin i gamta uh hi. Leitung nuntakzia pen tua bang hi lo a, kisapna nei tek dinga Pasian in hong bawl i hi hi. A hai a om theih nadingin a pil bawl a, mi hau a om theih nadingin mizawng omsak hi! Upate in, “Tem lu zong kihek thei” a cih uh mah bangin tuhuna mi niam hi-a i ngaihsut khat pen zing ciang dinmun sangpi a nei hi thei a, tuhuna mite zahtak mahmah pen zing ciang tua bang lo thei hi. Leitung pen a kipei hi a, tua mah bangin tuhuna i kisap khollohte manphatna zong thei ni. Hihna, neih le lam, sum le pai suangin mi simmawh kei ni.

Josef in maisakna lungsim nei
    Josef in a sanggamte mawhna a maisakna pen thupi hi. Amah haza-in, thahsawmin, ganhing bangin sila dingin zuakin, tua a kizuakna munah mawhlopi mawhsakna thuakin, thong inn mial sungah kikhum liang hi. Tua lo haksatna tampi, sila ahihna hangin thuak lai ding hi. A langlam pan ngaihsun le’ng, tua haksatna tuamtuamte pen a sanggamte in a zuakna uh hang ahi hi.
    Ahih hangin Josef in tua haksatnate pen ngaihsutdan maan takin ngaihsun a, Pasian lamlahna ahihna theiin, a sanggamte maisak hi! Thupi hi. Mi nih kikala thupi mahmah pen ‘maisakna’ ahi hi. Hih mun santakah a thupi mahmah nih om hi. Khatna, Josef in a maisak ding a sanggamte ‘mawh kisa uh’ a, a gamtatna uh ‘kisiik taktak uh’ hi. Josef in maisak nopna lungsim a neih mawk hangin, a sanggamte in a mawhna uh kisik kei hen la, khial kisa lo hi leh maisak khol lo ding hi. Nihna, Josef in haksatna a thuakte pen a sanggamte hang hi loin, ‘Pasian in vanzat khata a sanggamte a zatna thu tel’ ahih manin maisak hi. Nu leh pa, u leh naute in a maisak theih ding, a maisak taak dingin na nuntakna hoih lo panin na kisiik takpi mah hiam? Maisak theih dingin na om hiam? Pasian in zong hong maisak nuam hi. Ahih hangin maisak taak dingin na lungsimah kisikna taktak a om hiam?
    Josef ngaihsutna maan hi. A thuakna pen a hoih lamin ngaihsun hi. Amah, a pa innkuanpihte, leh Izipt mite a ‘honkhia’ dinga Pasian in a sawl ahihna lam ngaihsun hi. Mihing lam pan ngaihsun loin, Pasian lam pan ngaihsun hi. Ei tunga mite siatna pen Pasian in ei’ ading leh amau ading a hoihzaw leh phazaw a geelna zong hi thei a, sanggamte hoihlohna leh veng le paamte siatna pen i hoihzawk nading, i hatzawk nading, i phattuam nading zong na hi thei gige hi.

Josef kap hi!
    Josef tangthu sungah a kahna thu mun nih ah kimu hi. Kahna pen mihingte nuntakzia a om khat hi a, lungdam hun leh dah hunin kikap thei hi. I kahna hang pen i om nading munah i omloh man, kilamdan vatna hang, i hih ding banga i omloh man, i ngaihsutna zah sanga siazaw or hoihzaw a om man khawng ahi hi.
    Josef a kahna masazaw pen a sanggamte kiangah a kipulak hun cianga lungdam luatna hanga kahna ahi hi. A muh nawnloh dinga a ngaihsut a sanggamte a muhna hang leh a sanggamte kisikna hanga lungdamna hi. Eite zong Pasian lak panin gammangin, Satan sila sungah omin, tua mun pan i kimuhpih ngeinawnloh ding Pasian tawh kimu-in, mawhna pana kisikna hangin Pasian a lungdam luain kap liang ding hi. Bang hang hiam cih leh mi mawhte kisikna-ah a lungdam Pasian ahi hi.
    Josef kahna nunung zaw pen a pa Jakob a sih khit ciang a sanggamte in a mawhna uh maisak dinga a thuum kikna hunah ahi hi. Josef in khatvei a maisak khit hi napi a sanggamte in muangzo lo uh hi. A pa sihkhit ciang phu a la kik dingin ngaihsun uh hi. Josef in tua bangin ngaihsun lo hi. Pasian in zong i mawhna Jesu sisan hangin hong maisak khin a, mawh maisakna dang kisam nawn lo hi. Jesu sisan hanga mawhmaina na upzawh kei a, na saan zawh kei a, gan sisan peuh na cihcih leh Pasian maisakna sa pen a muangzo lo na hi ding hi. Khatvei maisakna kicing khin zo hi.

Lawhcinna / nopsakna pen baih takin kingah thei lo
    Baih taka hauh nopna, lawhcin nopna lungsim pen maan lo hi. Ongbali (lucky ticket) cih peuh hong tamin, tuate in baih taka hauh nopna lungsim hong neisak hi. Khat le nih a hau bel om mah inteh; ahih hangin tua banga hauhna pen sawt kikhom lo hi. Haksatna leh thuakna tampi kawmkal pana lawhcinna pen manpha hi. Baih taka hauh nopna hangin kumpi’ phalloh van hoih lo tuamtuam tawh sum kibawl a, mite siat nading vanzat hoih lo tuamtuam kizuak hi. Tua hanga hauhna pen nuam tuan lo hi, ci uh hi. Sangnaupangte lakah baih taka lawhcin nopna hangin laivuanna hunah etteh leh maan lo taka gamtatna om thei hi. Hih banga gamtate khatvei lawhcin uh hangin paisuak ngei tuan lo hi.
    Josef pen kumpipa kiangah a tut theih nadinga a thuak haksatnate i ngaihsun ngei hiam? Khatvei leh dum sungah kikhia-in, a mawhlohnapiah kimawhsakin thonginn sungah kikhia liang hi. A lawhcin nading, a nopsak nadingin lampi suk leh to, kensia leh guam thuuk sung tawn hi.
    Banglam banglamah tuhuna mi lawhcing leh mi thupi, leitunga mi minthang vangvangte pen baih taka lawhcing leh nuamsa hi khol lo uh hi. Abraham Lincoln pen kum 26 a phakin a zi in a sihsan, sumbawlna leh kiteelna ah tamveipi a lawhsap zawh cianga US president hi pan hi a, Mahatma Gandhi in India gam suahtak nadingin tha le zung, sisan naisan luangin, thonginn mialsung tam veipi tung a, Nelson Mandela in Africa gam suahtak nadingin haksatna tampi phusuak hi. Henry Ford in nihvei a lawhsap zawh ciangin a thumveina ah mawtaw bawlna munpi bawlin lawhcing pan a, British Evangelist minthang George Whitefield in bawlsiatna leh pampaihna tampi a thuak zawh ciangin lawhcinna ngah pan hi. Baih tak leh maan lo takin nopsakna leh lawhcinna ngah sawm ngei kei in.

Thukhupna
    Tuhun Khristiante in Josef nuntakna panin sin ding tampi i nei hi. I lawhcin nadingin hong sun thei ling lakah zong i om hun om thei a, hong kigensiat hun, hong kihazat hun zong om kha ding hi. Mite hong hazat theih dingin Pasian in zong thupha hong pia kha ding hi. Tua loin, i mawhlohnapi tawh hong kimawhsak hun, maan lo taka hong kigensiat hun zong om kha ding hi. Phamawh kei, thuak ding hi mai! Pasian in deihna nei hi.
    Mi mawhte in nuntakna i ngah kik theih nading, tawntung sihna thuak ding kimlai tawntung nuntakna i ngah kik theih nadinga haksatna tampi thuaka leitungah Jesu hong pai mah bangin, a innkuanpihte leh mi tampi a si ding kimlai honkhia dingin Izipt gamah haksatna tampi thuak dingin Pasian in Josef masawl hi. Jesu in amah a that dingte maisak dingin Pa kiangah a nget bangin, Josef in zong amah a zuak, haksatna tampi a thuaksak a sanggamte’ mawhna maisak hi. Josef leh Jesu totsa bang haksatna lampi zui-a, a haksatna lianpi hong tun hun cianga Pasian vanzat ahi dingin nuntak siangtho tawh citak leh muanhuai taka nungta thei dingin a sim mimal kim Topa’n thupha hong pia hen.

12/9/2012

Thursday, June 14, 2012

ZOLAI KHANTOH NADING

ZOLAI KHANTOH NADING


‘Laibu manphatna’ cih ding a kilawm mahmah ahih hangin Zolai tawh kigelh laibu tam leh Zolai khantohna khat suak veve ding ahih manin a thulu pen khial lua sam lo dingin ngaihsun ing. Tua ahih manin Zolai khantoh nading pawlkhat kikum dih ni :

Laibu
Minam khantohna leh lai lam khantohna pen tonkhawmden a, lai tawh a khangkhawm lo minam pen khantohna langbai tawh a khangto ahi uh hi. Mi pil leh minam pil peuhpeuh in laibu/lai manphatna thei uh hi. Tua i gen laibu pen - thumal tuamtuam lepkho, omzia nei a kigelh, tua thu omzia nei a laidal tunga kigelhte kilhkhop ci ziau leng kitel thei ding hi. Laibu kici pen a hoih leh hoih lo omin, laibu hoihin nakpi takin mihing a puahphat thei laiin, laibu hoih loin zong nakpi takin siasak thei veve hi. “Sum meet tam na ngah nop leh sumbul (capital) tam nei masa in” a kici pen “Lai lam khantoh nadingin laibu tam kisam” cihna tawh kibang hi.

Minam khangto te’n laibu tam bawl uh hi
Mikang pau (English) tawh kigelh laibu a tamdan pen gen kul loin i theihsa ciat ahi hi. Tua laibute hangin Mikang pau in leitung zeel a, a thei nai lote in thei nuamin, a theizaw deuhte in theihbeh semsem sawm uh hi. Tua lam tam gen loin, i kianga Luseite en pak leng; tu-a Senate of Serampore Principal thak Dr. Laltluangliana Khiangte in a genna-ah, kum simin Lusei pau tawh kibawl laibu 150 - 200 omden a, tua zah mah kiteikhiaden hi, ci hi. Tua banah a kikhensa a kikhenkik zong bangzah hiam omden ahihna thu gelh hi. Tua zahta-in Luseite in lai manphatna leh laibu manphatna na phawk uh hi.
Kum 2010 a kikhen “Vaihna Vartian” kici bang kha khat sungin 3 vei tak khenkikin, copies 10,000 val kikhen mawk hi! Zomi sungah, Zangkong pan Prof. Dr. C Thang Za Tuan leh a lawmte in ZOLUS kici laibu manpha mahmah kum simin hong suahkhia thei zel uh a, Sia Job. Thawngno leh mi phattuamngai pawlkhat in zong laibu hong bawl thei zel ahih manin, puksi loin kiallap khom ding laibu hong om thei suak hi. Ahih hangin, a milip tawh i et ciangin lungkimhuai nai peuhmah lo hi. Mipil, misiam a tamna lakah mi in laibu bawl nading leh lei nadingin sum it khol lo uh hi.

Mipil, misiam, mihaute kiphal uh hi
Minam khangtote in laibu pen mimal kibawlhoihna leh minam khantohna ahihna thu tel uh ahih manin, a pilna uh, a ngaihsutna hoihte uh, ngeina leh ciindan hoihte laibu sungah khum pahpah uh hi. Mipite in lai lam a kiva leh lunglutte panpih dan siam uh ahih manin laibu kibawlbawl hi.

Laibu hoih manpha
Khuai in paak a bop ciangin ama tupna/sawmna hang hi het loin ci (seeds) a piansak mah bangin, laibu in pilna hawmzak a, a simte lamet zah sanga tamzaw pilna guan hi. Laibu sungah leitung pilna-siamna, thu laigil leh thu manpha khempeuh omkhin hi. Tua pen nak tel lua mahmah ahih min kum 130 BC kiim a mipil Mascus Tulius Cicero in, “Laibu omlohna khaan (room) pen kha (soul) a nei lo pumpi bang bek hi” ci zen hi. 
Mihaite pilsakin, a gilo mite bawlhoih a, mi hoihte a hoihzawk sem nadingin a makaih pen laibu ahi hi. Thuhilh a kisamte hilhin, tai a kisapna munah tai a, phat a kulte phatin, huh a kisamte huh a, lampi maan lo a tawnte lampi maan lamlakin, amah leh amah a kitheihtel theih nadingin mihingte sungah thuthuk pilna guan hi. Tua thu a theician American mipil leh minthang Thomas Jefferson in, “Laibu om loin nungta thei ke’ng” ci zawzen hi. 
Laibu leh makai kizom den hi. “Leaders are the readers” a kici pen maan mahmah hi. Makai hoihte pen laibu a lim sim mi hi hamtang uh hi. Mite makaih siam nading, mite lungsim zawh nading, mite tawh kikholhkhop siam nading .. cihte pen laibu sungah kikhum khin a, tua bang laibu a simte in a theihna uh tungtawnin mi makaihin, lawhcing uh hi. Zomi sungah makai hoih leh siamte pen laibu a lim sim leh laisimna tungtawna pilna sang pipi a neite na hi uh hi. 
Na ngaihsun ngei hiam, laibu in mihing lungsim a zawhdan. Laibu dang gen loin, Khristiante thu-up leh kingakna Lai Siangtho (Bible) en pak leng kitel pah hi. Leitung a laibu kizuakhia tampen leh pau nam tuamtuam tawh a kiteikhia tampen hi pah hi. Hih Lai Siangtho in mi lungsim a zawhdan panin laibu manphatna tampi kitheithei ding hi. Lai Siangtho pen laibu in kibawl lo hi leh, thu-upna lamah leh i Khristian nuntakna bang ciangah i om tam? I biakpiak zia leh Pasian i upna zia koi ciangah a om tam? Laibu in hoih takin kikem ahih manin kum 2000 paisa a Jesu leh a nungzuite omdan leh ngaihsutnate kithei-in, amau lim le meel sun thei pen dingin kinungta hi. Tua zahin laibu hoih in mihing lungsim zo hi. Tua bang mahin laibu hoih lo in zong mi lungsim zo thei veve hi.

Laibu hoih lo pan kidophuai
Laibu cih pong hangin a hoih lo leh a lauhuai om thei veve hi. Nuntakna lam maan lo hong tawnsak thei, ngaihsutna hoih lo hong ngaihsunsak a, gam sung, pawlpi sung leh innkuan sung buaina hong tun thei om veve hi. Kidophuai hi. 
Mi lungsim ngaihsutna a zo mahmah laibu khat pen Karl Marx (1818 - 1881) in a gelh, ‘Communist Bible’ kici lianga minthang “Das Capital’’ ahi hi. Lai Siangtho zomah mi lungsim a zo pen hi-in kiciamteh hi. Tua laibu sungah mi gentheite laptoh nading, mikim tan kikim nading, leh suakta taka nuntakkhop theih nading thu kigelh a, ‘Mi gentheite nuntakna laibu’ (Bible of working class) kici zawzen hi. Hih laibu in biakna kici langdo a, Khristian biakna bang nakpi’n do hi. Tua laibu in nakpi’n mihing lungsim zo mawk a, gam tampi in kimakaih nadingin zang uh hi.
Tangthu maan lo leh thu gina lo a kigelhna laibu leh, mihing nuntakna a buaisak thei thu tuamtuam a kigelhna laibu zong om thei veve hi. Tua bang laibute in mite lungsim siasak thei ahih manin gam le nam adingin a lauhuai om thei a, kumpite in suahkhiat/zuakkhiat a phalloh uh zong om veve hi. I gensa mah bangin, laisimna in lungsim hoihsak thei napi’n, a sia lamah zong nakpi’n lungsim zo thei ahih manin laisim ding hoih leh hoih lo zong pilvanhuai mahmah hi.

Gam le minam vai tawh laibu kizom hi
India in suahtakna a ngah theih nadinga makai lianpi khat pen laibu hi, kici hi. India in suahtak nading a vaihawm laitakin, makaite in suahtakna ngah theih ahihna thu tangthu luite panin sim uh hi. French Revolution hun laia thupiangte, gam neucik Japan gamin China gam a zawh theihna thute khawng India makaite in sim uh a, tuate bangin lawhcing thei hi, cih kithei uh ahih manin hangsan takin nasem thei uh hi.
Kum 1966 a Mizogam in India gama pana suahtakna lametna tawh kiphinna a nasep lianpi a sem khat pen lai (thu le la) mah ahi hi. Kum 1938 kiim pana Mizo laphuaksiam leh thugelh siamte in mi lungsim sungah minam itna, khantoh nopna, hangsanna, nuntak hoihzaw a nuntak theih nading tawh na vakvak, na pantahtah uh ahih manin tuate hong puakkhap taktak ciang, tuni hunin minam zahtakhuai leh etteh takte lakah kihel mawk hi.

Pau le ham, ngeina kepbitna hi
Leitung mun tuamtuama kithehthang Zomite in bang hangin i omna gamte pau le ham, ngeinate kizui pahpah mawk hiam? Kawlgama omte in Kawlpau, Kalagama omte in Kalapau, Mizogama omte in Mizopau, Mikang gama omte in Mikangpau etc. Dawnna tampi om thei lakah media lamah i hatloh man zong kihel pelmawh ding hi.
Mun tuamtuama i omna munah, ei pau tawh sim ding laibu, ei pau tawh kibawl khui (film) tam lo (a kibawl sunsun zong lei nuam lo lai) ahih manin, i muh theih a om mi lai tawh kigelh laibute simin, mi pau le ham tawh kibawl khuite i en uh a, ki-suai (addict) mawk hi. Ei lai tawh kigelh laibu tam sim lo i hih manin ei pau nangawn i siam kei a, tua manin ei lai mahmah zong itna i nei kei pah hi. Ei pau tawh kibawl khuite i etnoploh manin a bawlte in suplawh uh a, bawlkik pah thei lo uh hi. Tua bang dinmunah i din laitakun, i kim i kiangate in thasanin hong zozo lai mawk uh hi. 
Mi thugelh khawng, mi khui bawl khawng (a mau sep bang a sem thei lote in) i gensiasia uh hi. “Na thak khat bawlkhiat sangin mi bawlsa na zakhat gensiat baihzaw” cih pen tuhun i nuntakna ah maan mahmah hi.
Ahih hangin, tua banga i gen ciangin Zomite khempeuh a siacip cihna hi pah sam lo hi. A lunglut mahmah, neih le lam, sum le pai a it het lo mi bangzah hiam om sam a, tuate hangin tuni ciang i thu i la, i pau i ham, i ngeinate a kikemciang thei lai suak hi.

Midang tawh i kilamdanna
Meel puakzia, pau le ham, lai leh ngeina minam dangte tawh kibat nading a gen i hi kei a, amau khantohna banga khantoh ding lam a gen i hi hi. I gensa gen kik leng, minam dangte in minam khantoh nading ahih lam thei uh ahih manin mass media lama khantohna uangbawl uh hi. Lusei kam a zangte genkik pak leng, kum sim laibu nam tuamtuam 400 val banah khasim suak (monthly magazine) bekbek zong copy 10,000/ 20,000 a kikhen bangzah hiam om a, nisim suak Vanglaini kici bang copy 30,000 val kikhenkhia mawk hi! Zomi sungah khasim suak tam lo kawmkalah copy 2,000 a pha tam het lo hi. Copy 500/ 1,000 cih bang bek khawng kihawmkhia zo hi. Tua mah bangin i nuntak-khuasakzia (living standard) zong niam mahmah lai mawk a, i thu theihna zong toi mahmah lai hi.
Mite bangin en zong laibu/khui manphatna thei-in thupi ngaihsut hizen leng, ei pau tawh kibawl laibu pen copy 5,000 ciangciang baih takin kibawl thei ding hi. Tua hi a, i theihloh mana khangto lo kihi lel hi! ‘Zomite khangto thei lo ding,’ cih thu om sam lo ahih ciangin, mainawtna lampi mah i ngaihsut kisam mahmah mawk hi.

Tua ahih leh ...
Laibu hoih manphatna leh mimal leh minam khantohna tawh a kizom ahihna thu tampi i gen khinta hi. Mi pil misiamte, lai simte, kumpi nasemte bek i ngaihsut dinga i tuat mawk leh i khial ding hi. Mi kim in sep theih leh mawkpuakna i neih lam i kiphawk ciangin i thu le la, i minam hong khangto thei pan ding hi. 
Zomi sungah zong laipil, lai siam, thuthei leh thunei hunkhop mah om ta hi. Laigelh mi leh thu le la siam bangzah hiam om hi. Tuate in mipite vaak theih nading ann limci hong ngaihsut uh a, thu le la hoih, mite phattuampih theih ding thute hong luikhiat uh kisam hi. Mi a thalawpsak thei dingin thugelh hoih leh manpha hong gelhkhiat uh kisam a, a lunglut nai lote a zawh theih nading un thu tuamtuam hong gelh uh kisam hi. Amau hun ciang bek a kisim thei ding hi loin, khangsawn bangzah hiam ciang zong a et theih ding a manpha thute ‘laibu’ in hong bawlkhat uh kisam hi. 
A tunga i gensa mah bangin a lunglut khatin laibu hong bawl pongmawk hangin kuamah in simsakin, leisak kei leh a mawkna mah ahi hi. “Vokpi maia suangmanpha koih” kici bangin, i maia om suangmanpha pen ei ading manpha ahih lam mipite in i theih hun ciangin suangmanpha in ‘manphatna’ nei thei pan ding a, midangin hong laksak ma-in lak kisawm thei pan ding hi.
Siansan Labu kici a kibawl laiin, khua khat a khangnote in a khahkhiat (release) ni a zuak theih pah dingin la khol uh a, tua ni-in tampi zuakkhia uh hi. Amau adingin sum muhna hoih khat suak a, aman phatna a thei lian lote zong leisak uh ahih manin ‘na hoih sem’ ahi uh hi. Tua bangin panlak/mabun theihna tuamtuam om hi. Zomite sungah laibu pen ‘ankam zuaka zuak’ phot kul lai hi!
Laibu bawl pen thubaih lo hi. A thu (a hoih leh hoihloh lam gen keng) ngaihsut nadinga tha le zung, hun beite pan kipan, a thu le la kicin zawh ciang kua khensak ding, koi laiah khensak ding, a khet nading sum koipan (neihsa a om kei leh), a khetkhiat khit ciang koici zuak ding, a sumpi beek i mukik diam?.. cih bangin ngaihsutna tampi mah hong om lai hi. Tua ahih manin, tuate theihpih kawma mipite in thapiakna tawh (a manphatna i theikei phial zongin) i leisak tangtang ding pen a kisam mahmah ahi hi. A laibu bawlte in a tawmpen sum 30,000/40,000 bei ngam uh a, tua bang tawh a kibawl laibu khat sum 80/100 man bek zong i lei ngamloh mawk pen, kua hiamte pau leh ‘a na mah hi’ cih lohngal gen ding dang om lo hi. Mi pawlkhat pen Stanley Jones in, “Laibu sim ding na neihloh sangin na silhlai na puan zuak inla laibu lei in” a cipa tawh i ngaihsutna kilehnget hilhel hi. Haksa mahmah taleh, en sem kei leng kuan sem ding a, en zun kei leng kuan zun ding hiam?

Thukhupna
A baihvet lo ka thugelh khup nuam ka hih manin, tuhun galvan lauhuai pen khat leh a muibun mahmah khat ahi thu le la lama khantoh nading, nuntak khuasakzia khantoh nading, minam ngeinate kepbit nadingin laibu leh khui (film) hoih i kisam hi. Lai Siangtho om kei mawk leh tuhun Khristiante bangzahta in i paikhial tam? cih khawng ngaihsun leng, tua sung bekbek ah zong (kamsiamte adingin) i pautheih ciil pan i sihni ciang dong laibu manphatna gen ding om kha ding hi. 
Sia Do Khup (Khitui Gospel) leh a lawmte in a bawl Japan gama kizaih “Ngaih Anglai” cihte pawl hangin Zopau nakpi’n khangto a, “Topa Thupha maw le” cih bang zong hong thang mahmah hi (a dang zong tampi om lai ding). Tua ahih manin, minam a bucing a khantohna a om theih nadingin, thu le la lamah zong i khantoh a, i pau le ham a kizelh theih nadinga lampi tuamtuam tawh i sep kisam mahmah ta hi. I kaai dektak hi. Kibawlpha lehang hun hoih bei nai sam lo hi.

Daihna Cabin || June 2012

MAKAI SIAM LE NUNGZUI HOIH

Zomite sungah bang hangin kiphinna, kipumkhatlohna, leh kithutuaklohna om den a, biakna pawlpi, paidan leh thu-up kibangte lakah zong bang hangin pawl kikhenna piang hiam, cih i ngaihsut ciangin tom cikin dawn theih a, “Makai siam le nungzui hoih a tamloh man” ahi hi. Makaite in ‘Bangci bangin mipite makaihin hi leng kithutuakin, khangto thei ding hiam’, cih ngaihsut penin nei lo a, mipite in zong makaite makaihna zui siam lo hi. Makai te’n mipite khualna leh itna taktak tawh a makaih mipite phattuam nading leh hoih zawk nading ngaihsunin, mipite in zong makaite makaihna bangin zuisiam leng nuntak hong nuamin, gengen kul loin kipumkhatna piang tawm lel ding hi. Tua ahih manin, makaihna leh nungzuihna pen a kizomden, a kikhen thei lo ahi hi.

I. Makai leh nungzui :
Leitung-ah a neu mahmah ganhing Miksite leh a lian mahmah Saite pan kipan, Pasian bawl nate laka a thupi pen mihingte ciang dongin – innkuan, khua, pawlpi, minam leh gam adingin kisap lianpen in – kimakaihna hoih, khantohna, hong susia thei tuamtuamte lak pana kikepbit nading leh suahtak nadingin amaute lakah vaihawm ding a telkhiat / sehkhiat / om kul a, tua pen ‘makai’ kici hi. Tua makaite pil leh pilloh, a kivak leh kivaklohin pawl sung nop leh noploh, khantohna leh niamkiatna sai mahmah hi.
Makai a om theih nadingin makai a seh, a teelkhia om a, tua pen ‘nungzui’ kici hi. Makai a om theih nadingin nungzui om pelmawh hi.

II. Makaih siam, makai hoih i cih kuate hiam? :
Harry S. Truman (1884 – 1972), US President (1945 – 53) in, “Makai siam i cih pen mipite in a sepnoploh uh na khatpeuh, thanuam tak leh lawp taka semsak thei dinga makaih siamna a neite ahi hi” ci hi. Peter G. Wiwcharuck in, “Makai siam i cihte pen mipite leh a upna, ngaihsutna, hun, neihsa leh thatangte siam taka zanga nasep a lawhcingsakte ahi hi” na ci hi. Ted W. Enstrom in, “Makai omzia bulpi pen hih leitunga a hoih na khat peuhpeuh seppihte zang a tangtunsak / picinsak ahi hi,” na ci hi. Victor Manogram in, “Makai omzia in, pawl tup le ngimte tel a, a lawhcin theih nadinga mite thapiak a siamte ahi hi,” na ci hi. Lord Montgomery in, “Makai i cihin kipawlna hoih dangte bangin tup le ngim kician nei ding a, tua pawl’ tup le ngim-ah mipite a lunglut theih nadingin kaihkhop, thapiak siam ding hi” ci hi.

Hih a tunga mite genna panin makaite sep ding leh, makai hoihte hihna hong kitel mahmah hi. A tunga mite genna panin makai hoih in –
  1. A makaihte tha pia-in lawpsak ding a, mipite upna, ngaihsutna, hun le neihsate zang siam ding hi.
  2. Tup le ngim kician nei-in, theician ding a, mipite in a thukimpih theih nadingin thapiak, hanthawn siam ding a, tua pawl’ tup le ngim tawh kituakin mipite lamlakin, a thu bek gengen loin sem ding hi.
  3. Midangte in bangci makai uh hiam, cih thei-in, pawl dangte hatna leh hatlohna panin pawl hoih nadingin makaih dan kisin ding hi.
  4. A makaih mite khantohsak ding tup le ngim penin nei ding hi.
Tua banah makai hoih in, pawl in haksatna a tuak hun ciangin manlang leh kician takin thukhensatna (decision) bawl siam ding hi. “America President 16thna Abraham Lincoln (1909 – 1865) pen a minthanna tuamtuamte lakah vaihawm siam-in, mi lungsim nasak het lo, leh midangte lungkim nadinga thukhensat a siamna hang hi,” kici hi. Ahih hangin, mi khempeuh lungkim nadingin kuamah in vaihawmin thu khen thei lo ding hi, cih phawk kisam hi.

III. Makaihzia nam tuamtuamte :
Leitungah mihingte – lungsim puakzia, pau, ngeina, khua, minam, leh gam a kibatloh mah bangin makaite makaihzia zong nam tuamtuam om hi. Tuate pawlkhat en dih ni :
  1. Judge leader : Mite nasep encik kawm-a a hoihlohnate muh sawm a, tua a muhna pana mite zawh a sawm makaite genna ahi hi.
  2. Democratic leader : Mi tamzawte deihna leh hoihsak bang a vaihawm makaite hi.
  3. Consultant leader : Midangte thu dong kawma makaite hi.
  4. Contextual leader : A hun leh mun tawh kituaka lungsim puak siam makaite hi.
  5. Skillful leader : Mite muhna sanga tangzaizaw a gelsiamna le muhkholhna(vision) nei makaite.
  6. Spontaneous leader : A kulna-in a phut khak hun ciangin makai a, hun dang cianga awlmawhna nei lo makaite hi.
  7. Expert leader : Midangte sanga siamtuam deuh, makaihna tawh kisai talent a neite hi.
  8. Autocratic leader : Ama thu bek thu sa a, midangte gen thupi sim lo, bangmaha ngaihsun lo, ama thu leh deihna a tun masiah lungkim ngei lo makaite hi.
  9. Laissez - faire leader : Midangte muanga amaute ngaihsutna hoih pen hi cih um, a cih bangbang uh hoihsa kawikawi leh mi a muang pahpah makaite hi.

IV. Makaite cinna (qualifications) leh makai hoih, makai siam hih nading :
Zomite makaihna tawh kisai i gen laitakin, Zomibup phial Khristian kihi ta ahih manin Khristian kimakaihna tawh kisai i tam gen ding hi. Makaite cinna leh makai hoih hih nadingin :
1. A piangthak mi : Kipawlna dangte lakah zong kisam mahmah napi’n, biakna pawlpi sung diakah makaite pen a piangthak, Pasian a zahtak, Pasian in sem dinga a seh (I Thes. 5:12) ahihna phawkin a zahtak, thunget a hat, leh a kiniamkhiat mi ahih kisam pha mahmah hi. Bang hang hiam cih leh, mi mangthang, mi kibang lo, leh a gi lo mahmah zong makaih ding uh ahih manin, mi piangthak lote in tua bang mite makaih zo lo uh hi. Zeisu in mittaw leh mittaw a kimakaih theihloh ding thu na gen hi (Luka 6:39).
2. Mi citak leh muanhuai : Mipite lutang ding ahih manin makai pen a makaihte etteh tak dingin citak-in muanhuai ding hi. A makaihte a lungkiat hun uh ciangin zong tha a ngah kik theih nadingun a nuntakna-ah cihtak ding a, haksatna lauhuaipen a tuak uh ciangin zong kibelhna taak dingin muanhuai ding hi. Sum leh nu le pa (sex) thu-ah a citak mi hi ding hi.
3. A ettehtak mi : Makai ahih manin ama nuntakna leh a innkuan nuntakna pen mite in etteh den hi. Tua ahih manin a makaihte’ ettehtak dingin ama nuntakna leh innkuan kemzo-in, ukzo ding hi. Pawl nasep nadingin a hun leh a neihsa sum le pai kipiakhia ngam ding hi.
4. Midangte a pahtawi siam : Mihingte eima hihna leh sepna ciangciangah pahtawi nuam kisa-in, ki-ut ciat hi. Makai hoih, mipite tawh kithutuak hih nadingin mi phat siam, pahtawi siam kisam a, mi pahtawi a siamte in a pahtawite tha a piapia ahi hi. A makaih mite a kibangin en kimin deihsak tuam aneih leh zong kilangkhiasak lua lo ding hi.
5. Thuakzawhna nei : Kipawlna khat peuhpeuhah haksatna leh buaina, makaite hawmthawhna leh gensiatna om teitei a, makai hoih in tua bang hun ciangin kiniamkhiatna leh lungduaina tawh thuak zo hi. Thu hoih mahmah zong a makaihte in ahoihna tel pak lo thei a, a saan theih nadingun hanciamin, kinawh tengtung loin ngakzo ding hi.
6. Pil ding : Mite makai ding, mipite maiah pai ding ahih manin na khat peuhpeuhah a makaihte sangin theizaw, siamzaw, pilzaw-in, thudik leh zuau thu khentel thei ding a, a hun leh mun tawh kituakin kampau leh gamtatdan ding khentel ding hi. Ama khantohna ding bek ngaihsun loin, a makaih mite’ khantoh nading zong gelpihin lamlak ding hi. Mi lungsim nasak het loin a hoihlohna leh kicinlohna hilh siamin, a thalawp theih nadingin hanthawn siam ding hi. Tua banah haksatna leh buaina a om ciangin kician takin thukhensatna bawl thei ding hi. Mipil tawh a kithuahte pil hi.
7. Ciamnuih gen siam : J. Oswald Sanders in, “Makai ciamnuih siam lote lawhcing thei taktak lo hi” na ci hi. A makaih te’n a mai-ngap theih nadingin ciamnuih a gen zong a kisap hun om hi.
8. A kiva mi : A makaihte in haksatna leh nopna a tuak uh ciangin a kidawk masapente lakah kihel ding hi. Vaihawmna tungtawna sep le bawl ding kipiate leh, ama tunga kisuante lawp tak leh a theihna tawpin sem ding a, mawhpuakna awlmawh ding hi. A gen bekbek hi loin a takin semkhia ding a, thuak a kul leh zong thuak masapen ding hi.
9. Amah a kimuangngam mi : Makai hoih hi dingin amah leh amah kimuan-ngamna (self confidence) a neih kisam hi. Midangte a muan theih nading leh lawp taka sem a pulak / genkhia thei dingin amah leh amah kimuanngamin hangsan (courage) ding hi. Mi lakah zahkai den makai pen makai hoih hi ngei lo a, mipite in zong muangzo lo pah hi. Amah a kimuan laitakin, ama pilna le siamna bek suang lo a, Pasian leh mipi deihna bang hi hiam, cih kantel ding hi.
10. A huaiham lo mi : A makai hihna suangin, nekguk takguk theihna leh ama phattuam nading bek ngaihsun lo ding hi. Ngah ding bekbek a lamen hi loin, a piakhia hizaw ding hi (not greedy, but giving).
11. Theihsiamna nei mi : A makaih mipite cinlohna leh hatlohna theisiam ding hi. A haksatna uh leh cinlohna panin bangci hotkhiat ding, cih a ngaihsun mi hi ding a, a makaihte utdan, lawpdan, leh lungsim ngaihsutnate theisiamin tua tungtawnin na semin vaihawm ding hi. A makaih mipite pen mihing mah ahihna uh thei ding a, semkhial, bawlkhial, leh ngaihsunkhial thei ahihna uh phawk ding hi.
12. Sapna a ngah mi : Khristian makaihna pen thubaih hi lo hi. Sapna a za/ngah lote adingin cimtakhuai mahmah thei hi. Bang hang hiam cih leh, sapna in a sappa/nu tha piaden a, tua-in na hoih sem dingin huh hi.

V. Makai hoih hihna tawh kisai i telkhialh theih thu pawl khat om hi. Makai hoih i cih pen:
1. Hihna (position) hi lo : Makai hoih i cih ciangin hihna (position) genna hi lo hi. Makaih a siam mahmah, ahi zongin pawlpi leh organization tuamtuamah dinmun poimawh a luah lo om thei a, tuamah bangin, dinmun poimawh tampi a lente khempeuh zong makai hoih hi khin tuan lo hi. Moses tutphahah Laigelhte leh Farisaite a tut uh hangin makai hoih ahihloh zia uh Zeisu in gen hi (Matt. 23:1,2).
2. Mimal pianzia(personality) hoihna bek hi lo : Makai hoih i cih ciangin mihing migitna leh pianzia (personality) hoih genna hi lo a, personality hoih neite zong makai hoih hi khin tuan lo hi. Ama nuntakna pen mite etteh ding ahih laitakin, makaihna lamah a lawhsap leh a makaih mite adingin a khiatna tam lo thei hi. Farisaite hoih gamtat mahmah tase leh mipite lampi maan tawnsak tuan lo uh hi (Matt. 23:1-12; Mk.12:39).
3. Thuneihna (authority) hi lo : Makai i cih ciangin thuneihna (authority) genna hi lo hi. Lungdamna Thu Johan 13 sung i et ciangin Zeisu in a nungzuite khe a silsak thu i mu hi. Makaihna pen kiliatsakna, kithupitsakna hi loin, midangte ading a nasepsakna hi zaw a, mite taanga sem, mite deih banga gamta ‘sila’ hizaw hi.

VI. Makaite puk theihna tampi om a, makai hoih hi dingin hih anuaiate panin kidophuai hi :
1. Kisaktheihna (pride) : Sep le bawlna-ah lawhcinna hang leh makai kum tam sepna hangin kisaktheihna piang thei hi. Makai in kisaktheihna leh kiphatsakna a neih leh, tua in pukna piangsak hi (Pau. 16:18).
2. Minthanna (popularity) : Minthanna pen ahoih mahmah ahih laitakin tua-in kisaktheihna leh hi kisakna piangsak thei a, a hoih lo lamin mihingah nasem thei hi. William Penn in, “Avoid popularity; it has many snares and no real benefits” na ci hi. Meetna pi om lo, thaang (trap/snare) lauhuai mahmah hi thei hi.
3. Lawhsapna (failure) : Mikang te’n, “Lawhsapna pen lawhcinna khuam muanhuai ahi hi (Failure is the pillar of success)” na ci uh hi. Makai te’n makaihna-ah lawhsapna tuak teitei uh a, makai hoih lote pukin, lungkia thei uh hi. Joshua in Ai khua a zawhloh hangin a makai hihna panin kitawp lo hi.
4. Huaihamna (greed) : Amau phattuam nading bek a ngaihsun, a huaiham makai pen makai hoih hi ngei lo hi. Lai Siangtho in huaihamna pen, ‘milim biakna zahin sia’ (Efesa 5:5); ‘Enna leh huaihamna a om nak leh buaina leh siatna nam khempeuh tawh kizom pahpah hi’ (James 3:16) na ci hi. A huaiham makai pen a puk, a kisia makai ahi hi.
5. Hazatna (jealousy) : Makai pawlkhat amah sanga mi a siamzawk, pilzawk leh neihzawk ding a lau om thei hi. Hazatna pen – guh a muatsak natna hi a (Pau. 14:30b), hehna leh sin-sona siahuai a, tua sangin zong siahuaizaw lai hi (Pau. 27 :4).
6. Lungkiatna (discouragement) : Makai hoihte a lungkia pahpah lote ahi hi. Haksatna leh galte tamna lakah Joshua lungkia lo dingin Topa’n ci hi (Joshua 1:9). Ai khua a zawhloh na panin lungkia lo a paikik dingin Topa’n hilh hi (Joshua 8:1). Cidamlohna, gensiatna, lawhsapna, mipite thadahna, sum haksatna etc. hangin lungkiat theih hi.
7. Gensiatna (criticism) : Leitungah mihingte a paubang lo (perfect) om lo hi. Mi khat in na a sepna gensiat nading a zong teitei pawl om hi. Gensiatna pen nam nihin kikhen a, kibawlphat nadinga gensiatna (constructive criticism) leh siat semsem nadinga gensiatna (destructive criticism) kici hi. Mi pawlkhat tua bang gensiatna hangin puk thei hi.

VII. Nungzui :
“Makai hoih peuh leh nungzuih siam lo om ding hiam?” a ci pawl om hi. Ahih hangin hih thu pen maan khin lo hi.

Bang ci bangin nungzui hoih, nungzuih siam hi thei ding hiam cih leh, “Makaite thu zuih siam” ci ziau leng kikhial lo ding hi. Makai ding kiseh buang a, a sehkhiate leh a nungzuite mahin a thu uh i man kei leh kitel/kisehna pen a mawkna suak ding hi. 

Zomite nuntakna-ah makaite mawhpuakna liat mahmah hangin, nungzuite in tawdom siamin, lampi man a tot theih nadingun tha piak siam, zahtak siam kisam mahmah hi. Makaite lawhcina pen nungzuite cihtakna leh kipiakna hang ahi hi.

Thu-um masate nungzuih na siam mahmah uh a, ‘Nungzuite’ kici zawzen hi. Zeisu in a paisan khit ciangin amau a zuite zong cihtakin, makaite zahtak siam uh a, bawlsiatna leh gimna a thuak uh ciangin zong muanhuai-in citak mahmah uh hi.

X. Nungzui hoih hi dingin :
  1. Makaite pen Pasian in a seh (I Thes. 5:12) ahihna phawkin zahtak ding hi.
  2. Amah’n vaihawm leh a nungzuite omdan dinga a ut dan bangin nungta ding hi.
  3. Pawl sungah haksatna leh buaina a om ciangin daipih, zumpih-in, thuak ngam ding hi.
  4. Awlmawh leh vei hau lua loin, ama tunga sem ding a kipia bangbang muanhuai tak leh citak takin sem ding a, thu mang mahmah lel ding hi.
  5. Amah pen ni khat ni ciangin makai hi pelmawh ding ahih manin, tua a makaih hun cianga kisamte kisin khol ding hi.

IX. Makaihna le Khristian-na :
Pawlpi leh Christian Organization tuamtuam makaihna pen Kha lam thu ahih manin tua pawl-a makaite pen Kha-lam-makai (Spiritual Leader) hi ding hi. Zogam leh Zomite sungah Pasian nasemte (ministers) leh Upate lakah Kha-lam-makai ahihna uh sangin vaihawm makai (administrative leader) a kisa, na khempeuh a sai nuam, a sai ding peuh a sa pawlkhat om a, pawlpi kilem lai a khenkham leh thusia a bawl zawsop makai a om zel pen awlmawhhuai a, tua bang mite in Pawlpi leh Pasian gam tangzaisak lo bek tham loin, amaute hangin mi tampi in tha kiamna neih lawh zawsop hi.
J. Oswald Sander in makaihna tawh kisai nam nih – Pianpih makai (Natural leaders) leh Kha-mina tawh makai (Spiritual leader) in khen a, hih bangin na genkak (compared) hi :

Natural Leader Spiritual Leader
1 Amah bek kimuang, midangte muang lo hi. 1 Pasian muang a, midangte zong muang hi.
2 Amah bekin thukhensatna(decision) bawl hi. 2 Pasian deihdan ngaihsun kawmin nasem hi.
3 Thupiak (order) nuam sa hi. 3 Pasian etteh in nasem hi.
4 Ama hamphat nading bek ngaihsun hi. 4 Pasian leh mihing it hi.
5 Amah bekin tang din hi. 5 Pasian tung bekah kinga hi.
6 Mi theitel hi. 6 Pasian theitel hi.
7 Sep ding amah leh amah kizonkhia hi. 7 Pasian in sep ding pia hi.

Thukhupna :
Tu hun Zomite nuntakna – innkuan, khua, minam, pawlpi, leh gam sungah buaina tampi a pianna hang pen makaihna leh nungzuihna a kisiamloh man ahi hi. Tua bang a pianna hang tampite lakah makaite leh nungzuite pen ‘Pasian seh’ ahihna i theihcianloh man ahi hi. Makai pawlkhat in Pasian seh ahihna thei loin amau pilna, amau thu bek suang thei uh a, pawlkhatte leuleu in ahihna uh a thupina phawk loin omsan maimai thei uh hi. Zomi Khristiante sungah buaina tampen in makai kituhna hi a, tua pen makai siam, makai hoih a tamloh man ahi hi. Makai siam, makai cingte in makai hihna pen ut masa lo uh a, ahih hangin amau tungah tua mawhpuakna kisuan pen zo takin semkhia-in, makai kum tam sepna sangin nasepkhiatte (achievements) thupi ngaihsutzaw uh hi. Makai siam le nungzuih hoih hi dingin Pasian zahtak a, haksat hun leh nop hunah ki-uap, thu kimanna, kithutuahna, sepkhopna, ki-itna, kikhualna, thudik thuman tawh kimakaihna, leh cihtakna kisam mahmah hi.


Etkakte :

1. Rev. Dr. Kh. Khaizakham : “Responsibilities of Church Leaders”, CBA Seminar, 12/12/2001
2. M. Hoihnu : “Makai tawh kisai thusinna” AG Biakinn, Zarkawt, Aizawl; May 25 – 26, 2002
3. T. Sawm Lian : “Leadership”, Laitai ; April 2008


June 6, 2011