Thuthak (News)

Wednesday, February 6, 2013

Thu nengneng


       Leitung mun tuamtuama siatna in mihing nuntakna a beisak dan: 
1.  Ziinling : May 20, 1202 a Mediterinian sak lama ziinling hangin mi 1,100,000 in sihlawh a, ziinling hanga misi tampenna ahi hi. Tua zomah February 2, 1556 kuma Shehshi, China gama ziinling pen hi a, mi 820,000 si hi.
2.  Tuikhang : August 1931 a Huang Ho lui, China gama om a khak gawp lai-in mi 3,700,000 si hi. A zom pen hih lui mah 1887 khal laia khang hi a, mi 1,500,000 in sihlawh hi.
3.  Tsunami : December 26, 2004 a Asia simsakah Tsunami hangin mi 186,983 si hi. A zomah August 27, 1883 a Krakatoa, Sumatra tuikulh kianga tung hi a, mi 36,380 in sihlawh hi.
            * Tsunami pen Japanese pau hi a, ‘herbour wave’ cihna ahi hi. Tuipi taw lei sung pana ziinling hanga tuihual hong lian ahi hi.
4.  Huihpi : November 13, 1970 a Ganges luipi in Bay of Bengal a suntuahna mun Bangladesh gama huihpi nung hangin mi 1,000,000 in sihlawh a, a zomah October 7, 1737 a Bengal, India gama huih nung hiin mi 300,000 in sihlawh hi.
5.  Gamkang : October 8, 1871 a Winconsin, USA a gamkang ah mi 1,500 si a, a zomah October 12, 1918 a Cloquet, USA a gamkang hangin mi 551 si hi.
6.  Pulnatna (plaque) : Kum 1347 pan 1980 kikal sungin pulnatna hangin mi 75,000,000 si hi.
       Kum 1918 - 1920 sungin leitungbupah natgual/khuasik hangin mi 40,000,000 si hi
            Kum 1981 pan 2012 tanin AIDS hangin mi 27,000,000 si hi.

Na talent zang khial ke’n



       Khatvei inn thatnga kang ci. Kang ziahziah mai hihtuak aive!!
       A tungnungpenah naungek khat na om citciat. Meikangphelhte zong kahlei sang mahmah khat tawh kah to ta.
       Naungek omna va tung. Tawhlet pan naungek lot khiat hong kul, a lot khiat kei uh leh tua naungek mei in kanglum ding hi mawk!
       Mipi lam panin kua in tua naungek na man thei ding ci-a a kizawnzawn uh leh, tua mipite lakah tukpeng kimawlna a kungpansiam minthang mahmah khat na om in, tuapa kicial pah hih tuak.
       Inn thatngana pan naungek hong kikhia suk petmah ta. Kungpansiampa zong kiging, naungek hong tun lian ciang na man pah lian.
       Ahih hang tua a mat naungekpen naungek ahih lam mangngilhin bawlung a man kha kisa mawk!
       A thaneihzah tawh elzena leng vauvau a sui pah hih tuak!
       Asi veve ding...na man kei zaw dah mai leh maw.
            Na talent zang khial ke’n!

Lous Pasteur


      Lous Pasteur pen amau hun laiin Chemisty subject-ah amah kaana minthang leitungah om lo phial dinga mipil khat ahi hi.
            A lawmngaihnu tawh May 29, 1849 in kiteen sawm uh hi. Tua ni a tun ciangin Pasteur meel muh ding mahmah om lo hi. Kiteenna uap ding teng zong tung khin uh a, zipipa meel kimu nai lo ahih manin mipite sinkham uh a, a laboratory ah na semin, a kiteen ni uh mangngilh kha hi dingin um uh hi. Laboratory a et uh leh na om takpi a, biakinn lamah paipih pah uh hi. “Tuni pen na kiteen ni ding uh ahih lam thei lo na hiam?” ci-in a dot uh leh, “Tuni a experiment ka sep ma-in bel thei mah ing. Experiment ka hih ciangin mangngilh ing a, nong pai zenzen uh lungdam mahmah ei” ci ziau a, zui-in, kiteenna nei uh hi. Lawhcing dingin nasepna haipih phial zong kisam hi.

PASIAN OM LO!


       Professor khat in a college sangnaupangte kiangah dotna dong a, “Pasian aw a za ngei i om hiam?” a cih leh, naupangte kuama’n dawng lo hi.
       “Pasian tawh a kinohset hiam, khut tawh a khoih kha na om uh hiam?” ciin dong kik hi.
       Naupang kuama’n dawng tuan lo hi.
       “Ahih leh Pasian a mu kha na om uh hiam? A taktakin ahih kei leh zong a maan (photo) beek?”
       Naupang kuama’n dawng tuan lo hi. A vekpi un bangmah gen lo uh ahih manin professor in a thugen zom kik a, “Tua ahih leh Pasian om lo cihna ai ve maw?”
       Naupangte laka khatin limtak ngaihsun a, tua ciang professor kiangah gennop a neihna thu hilh hi. Professor in tua naupang pen hangsan sa mahmah a, a thugen ding zong za nuam mahmah hi. Naupang pen hong dingkhia-in, a siapa uh mah bangin midangte tungah dotna dong kik hi.
       “I professor khuak ging hiam, a thugen aw ging hiam a mu ngei na om uh hiam?”
       Kuama’n dawng lo hi.
       “I professor ii khuak a lawng kha na om ta uh hiam?”
       Sangnaupang kuama’n dawng tuan lo hi.
       “Ahih leh i professor khuak a mu i omta hiam? A taktakin ahih kei leh zong a maan (photo) beek?”
       Sangnaupangte lak panin kuama’n dawng tuan lo hi. A vekpi un dai dide uh a, tua ciang hih bangin thugen hi :
       “Tua bang ahih leh i professor tuatdan panin i professor mahmah zong khuak nei lo cihna hi!”

Ann neek khit phet a ciinloh dingte


1. A kantelte in exeperiment a bawlna uh panin ann nek khit pheta za (cigarette) tep pen hun danga tep sangin a zah sawm (10) in hoih lo zaw hi, ci uh hi. Cancer ngah nading baih mahmah ci uh hi.
2.  Khai leh thei (fruits) ne pah kei in. Tuate na nek pah leh pumpi sungah huih tamsak ahih manin hoih lo hi. Tua ahih manin ann nek khit zawh naikal 1 le 2 ahih kei leh ann nekma naikal 1 a om laiin nek hoih hi.
3. Niangtui dawn kei in. Bang hiam cih leh niangteh sungah na omte in ann nekna sunga protein & acid  tampi nesia hi.
4. Kisil kei in. Ann nek hit phet a kisilna in khut, khe leh pumpi a sisan kihopsawnna-ah tampi paisak a, gilpi a sisan pai ding tawmsak hi. Tua hangin pumpi in ann a haizanna hatsak lo hi.
5. Gamla pi pai kei in. Mi pawlkhat in ann nek khit cianga sauveipi pai pen hoih hi ci uh hi. Ahih hangin hih pen maan lo hi. Gilvah laia lam paina in gilpi in ann a haizanna buaisak thei hi.
6. Lum pah kei in. Ann nek khit phet a i lup ciang i ann nekte a pai ding bangin pai hoih thei lo a, pumpi in a sep ding bang sem thei lo hi. Tua manin gastric leh gilsung lam noplohna tuamtuam tun thei hi.

CALL CENTRE A NASEPNA


       Mihing kitam semsemin, nasepna a tam semsem tawh a kibat hangin, kumpi nasep kip ngah kim ding haksa mahmah a, meltheih neih hoih khawng kisam zawmah lai hi. Tua ahih manin tuhun ciangin company leh pivate firms tuamtuamah nasep ding tampi-ah mi tampi in sem uh hi. Hih bang muna nasemte in meetna, khasum leh hamphatna tuamtuam tampi ngah uh hi. Tua bang nasepna laka mi tampi in a sepna uh pen Call Centre ah ahi hi.

       Call centre a sem dingin mi kuhkal leh thanuam kisam a, telephone tawh hun tamzaw zat kul hi. Mi kibang lo tuamtuam hopih kisam ahih manin, mi’ lungsim nem leh lungduai, kiniamkhiat hih kisam hi. Company tuamtuam tawh kizopna hoih nei ding zah dongin kamsiam kisam a, pau tuamtuam siam zong kisam hi. Call Centre a semte gim mahmah uh a, naikal 24 sung bang nasem uh ahih manin mi cidam lote adingin sep theihloh hi.

       Call Centre a sem dingin mun pawlkhatah graduate sese deih uh a, plus two in zong a sep theihna zong om hi. Tua banah kamsiam leh phone tawh mi hopih siam bek hi loin, computer siam kisam a, grammer leh pronunciation siam zong kisam lai hi. Leitung mun tuamtuama omte awging theihsiam pahpah theihna, amau awsuah zong midangte in baih taka a theihsiam uh kisam hi. Mi kam tawm, aw tong leh lungtom mite adingin sep theihloh hi.

       Call Centre a sem dingin high school kahlai panin mah le mah kisin theih hi. Hoih leh siam taka English a pau theih kisam ahih manin spoken english sinna-ah kisin masak zong hoih mahmah hi. Newspaper a English tawh a kigelh article leh phrase sim a, sin a, a lawhkhiatdan zong hoih taka kisin masak kisam hi. English hoih taka pau thei dingin eima aw pen record a, tua pen ngaihkhiat zawh ciang kibawlphat nadingte kibawlphat hoih hi, ci uh hi.

       Internet leh computer lam na siamna ahih a, telephone zanga sumbawlna lam na lunglut leh Call Centre a sep pen na nopsak nading lampi hi kha ding hi. Call Centre a sep pen khasum tam mahmah a, kha khatin 10,000/20,000 bang thalawh thei uh ahih manin hih lama lunglutte adingin nasep hoih mahmah hi.

            Ahih hangin, (a kisam mahmah sum ahih hangin) khasum tamna hang bek tawh sep ding hi lo hi. Sum a tamna hangin siat theih a, khasum  hun maan taka a pia thei lo zong om veve ahih manin pilvan masak ding kisam hi. Numeite bang diak, minamdangte lakah mi simmawhna leh a hoih lo tuamtuam tawh kizom nuam ahih manin kidophuai mahmah hi. Sum sangin mihing nuntakna poimawhzaw ahih manin.

India President thak Pranab Mukherjee

    India gam President 13 nadingin kumpi a sem laitak United Progressive Alliance (UPA) candidate Pranab Mukherjee in a kidempih Tribal Christian, Independent candidate leh opposition lamte in a pompoih uh P.A Sangma lakah gualzo hi.

      Parliament member leh state Assembly MLAte omna, electoral college in July 19, 2012 in President teel uh a, July 21, 2012 in vote simna kinei hi. Electoral college vote manphatna pen 10,98,882 hi a, President hi dingin vote 5,49,442 muh kisam a, Mukherjee in state 20 a vote kiate a kisimna panin cing dingin vote ngah khin a, vote 5,64,469 mu-in, a kidempih P.A Sangma in vote 2,57,466 bek mu hi. Hih kiteelna ah vote si 15 om hi.

      Mukherjee pen Kamada Kinkar Mukherjee leh Rajlakshmi Mukherjee-te tapa hi a, kum 1935 December 11 in West Bengal a Birthum district a singtang khua Mirati ah suak hi.

      Culcutta University panin Political Science leh History ah master degree a zawh ciangin Law degree ngah kik hi. West Bengal a Birhum district college ah bang tan hiam professor na sem hi. Kum 2011 in University of Wolverhampton in honorary Doctors of Letters pia uh hi.

      Mukherjee in kum 1957 July 13 in Suvra Mukherjee teenpih a, tanu khat leh tapa nih nei hi.

      Kum 1969 in Congress party ticket tawh Rajya Sabha member dingin kiteel a, kum 1975, 1981, 1993 leh 1999 ah kiteelcing hi. Kum 1973 panin minister dinmun let kipan a, Industrial Development deputy minister dingin kikoih hi. Kum 1982 - 84 kikal sung Finance Minister hi a, Euromoney Magazine in leitung a Finance Minister hoihpen in teel hi.

      Kum 2004 a Congress makaihna tawh UPA kumpi a kiphuh ciangin Defence Minister hi a, kum 2006 tan sem hi. Kum 2006 in External Affairs minister dingin kiseh kik a, hih dinmun a let laiin US - India Civil Neuclear Agreement pen lawhcing takin gelh thei uh hi.

            UPA kumpi sep nihveina, kum 2009 in Finance minister dingin kiseh kik a, kum 2010 in Emerging Markets in “Finance Minister of the Year for Asia” award pia a, The Banker in zong, “Finance Minister of the Year” in pulak hi.

Tuesday, December 11, 2012

BETHLEHEM KHUA LAM ZUANIN

           Mihingte, mawhna hanga si ding kimlai, nuntak tawntungna hong ngahsak kik ding a leitungah mihing banga Jesu hong suakna hun, a lungdamhuai mahmah ‘Lungdambawl pawi’ in pawi dangte mah bangin piankhiatna a hang nei a, tua ‘mimawhte tan ding a Jesu hong paina’ thu pen Lungdambawl hun cianga i zaak tampen ahi hi. Jesu hong pian hun, ni leh nai lam suut loin, hong paina hang leh amah a kibiakzia panin sin ding pawlkhat i gen nuam hi.

Mikim ading Jesu
            Jesu hong suahna thu-ah, nasep, pilna, leh gam kibang lo mihing nam thum, nasep niam leh thupi lo a sem - tuucingte, mi ngeina tunglam leh mite zahtak - mipilte, leh leitung mite thupingaihsut mahmah ahi kumpi - Herod ii tangthu kimu hi. Tua mite a kibatloh mah bangun, a biakdan uh zong kibang lo pah hi.
            Tuhun a mihingte in zong, nasep, minam, gam leh kibatlohna tuamtuam i nei uh a, ahi zongin leitung mi khempeuh mawhna a maisak dinga Kumpi thak hong suah pawi muak a ‘lungdam’ dingin Pasian in hong deih hi. Hun paisa-ah i saanzia, i muhzia, i biakzia a kibang lo ahi zongin, lungdambawl hunah i lungsim leh ngaihsutnate Jesu ah aap dingin hong deih hi.

Biak dan tuamtuam
            Jesu suahna thu a theih uh ciangin tuucingte, mipilte, leh Herod in bia nuam ciat uh hi. Ahih hangin hong biak taktak uh ciangin a baikdan uh, a biakzia uh hong kibang lo hi. Tuucingte in Jesu suahna thu a theih phet un bia dingin pai pahin, a biakzia uh leh nau-etna a piak lam uh kithei lo hi. Amau nasep leh pilna i ngaihsut ciangin a tuaci ding mah ahi hi. Mipilte in Jesu suah thu a theih uh ciangin nau-et nading tawi-in, a pianna mun zuan pah uh a,  a tun uh ciangin khukdinin bia uh a, nau-etna van manpha pia uh hi. Kumpi Herod in Jesu suahna thu a theih ciangin a galkapte samkhawmin, Kumpi thak hong piang pen thah sawmin, Judah gam sunga naungek khempeuh that mawk hi.
            Hih atunga i gente panin Jesu hong pianna thu a theite lakah biakdan nam tuam om hi cih kimu thei hi. Tukum Jesu hong suak hun pen bangci bangin muak ding na hi hiam? Tuucingte bangin Jesu mu ziau ding maw, mipilte bangin nau-et nading van manpha tawi-in zahtaak takin khukdinin bia ding. Van manpha piak ding na nei kei zongin na neih laka manphapen ahi na lungsim Topa in deih hi; tua tawh na bia nuam hiam? Tua banah tuhun ciangin mipilte bangin Jesu taktak piak ding om lo a, ahih hangin mi genthei leh tagahte pia thei hi teh. Tuate tunga nasep pen Ama tunga sem bangin Pasian in ngaihsun hi (Mat. 10:42, 25:31-40). Tua ahih kei leh kumpi Herod bangin mite buaina, sihna leh kahna a piangsak hizaw ding. Nang deihteelna-ah kinga hi.

Nusiat ding tam
            Khristian nuntakna pen nusiat ding tamna penpen biakna hi kha ding hi. Jesu hong pianna thu panin zong kitel hi. Tuucingte in Jesu pianna thu a theih uh ciangin a tuute uh gamlakah nusia-in paisan uh a, mipilte in zong Jesu pianna thu aksi pan a theih uh ciangin a nasep leh hihna thupite paisanin, Jesu pianna lam zuan pah uh hi.
            I Khristian nuntakna ah paisan ding tamzen si! Khudam nuaiah, huipi leh guahpi nuaiah inn lum nusiain biakin kizuan a, eima mimal nasep ding tampi kawmkalah Pasian mina kipawl nadingin na kisem hi. Biakna sunga makaite bang diak, leitung thu-a meetna a om zong hi lo napi lawp takin a sep theihna uh leh, leitung nopsakna tampi a nusiatna uh pen nusiat taak ahihna a theihcian man uh ahi hi. Tua banah hunbit a khasum tawmcik sanga Pasian nasemte in zong, hih Jesu a bia mipilte bangin a nunglama hauhna, minthanna leh dinmun poimawh tuamtuamte nusia-in, a mai lam uha om ahi Jesu mitsuan uh ahih manin thalawp takin tua a nung lamate nusia thei uh hi.
            Leitung thu-ah mipil, misiam leh dinmun poimawh mahmah a neite zong Pasian thu sungah tua a dinmun leh hihna uh kizang thei lo hi. Pasian biaknaah tua leitung hihna leh dinmun poimawhte uh suahkhia ding leh nusia dingin Pasian in deih hi. Khangnote in tutung lungdambawl hunah bang teng nusia ding? Lawm le gualte tawh leitung nopsakna zu le sa tawh hih pawi hun zang ding maw, ahih kei leh tuate nusia in Pasian deih bangin nungta zaw ding?
            Tuhun a eite nusiat pen gen tham hi lo hi. Thupi lo hi. Jesu nungzuite leh Pasian nasem thupite nutsiat thute i ngaihsun ngei hiam? Missionary John Mott pen US President Coolridge in Japan gama US Ambassador dingin cial a, a dawnna pen, “President aw, Pasian in ama ambassador dingin hong sap a kipan, sapna dang za dingin ka bil hoih nawn lo hi” (Mr. President, since God called me to be an Ambassador of His, my ears have been deaf to other calls) cihsan a, Dr. Billy Graham zong Standard Oil Co., in Far East ah Representative dingin thaman US$ 10,000 tawh cial uh a, nial hi; US$ 25,000 tawh cial kik uh a, nial kik hi; a thumveina US$ 50,000 tawh cial kik uh a, nial kik hi. Bang hanga nial hiam? cih a dawnna pen, “Thaman hoih a; ahih hangin sep ding pen thuneu lua hi. Pasian in ama lenggah huanah a sem dingin hong sam khin hi” (Your price is all right, but your job is too small, God has called me to be missionary) ci ziau hi. Mite in tua bang na thupi leh sum le pai tampi paisanin Pasian nungzui uh hi. Nang bang teng nusia?
           
Mipilte kiniamkhiatna thupi
            Mipilte gamtatzia pen khatveivei a haihuai mahmah tawh kibang hi. A nasep thupi leh a dinmun poimawh nusiat uh banah lamlaka haksatna a tuak dingte uh zong thei ding uh hi. Tua banah mipil bangzah hiam in Kumpi thak khat hong piang ding kilawp taka a dawnna uh pen leitung ngaihsutna panin lamdang hi. Banghang hiam cih leh, mipil dang khat hong piang pen haza mahmah le uh kilawm.
            Eite, midangte in zong i pil thu a gen ngeiloh leh i haina thu bekbek a gente in, kihausak, kipilsak, kiliansak, kithupisak a, eite adinga mi manphapen hong suak zong thupi sa lo zah donga i om mawk pen, ngaihsun taktak leng, i hai dan zong a kitheizo lote i hi hi. A theiciante Pasian tungah kiniamkhiat hi.

Kipilsakna hoih lo
            Mipilte in aksi panin Kumpi thak piang cih thei-in tua aksi a zuih laitak un haksatna leh buaina tun lo uh hi. Ahih hangin amau pilna leh ngaihsuttawmna tawh kal hong suan uh ciangin kumpi Herod inn sung tungin, a thei lo ding kumpi gi lo Herod in theihlawh a, a si lo ding naupang tul tampi in sih lawh hi.
            Lungdam bawl i zatnaah leh Pasian thu i zuihna ah, hong makai Jesu zui lo a, eima pilna leh siamna, sum le pai leh neih le lam suangin, eima upmawh thu tawh pai zel pen lauhuai mahmah ahih lam hih panin kithei hi. Lai Siangtho sungah, “..leitung deihnate a beibei ding hita a, ahi zongin Pasian’ deihna bangin a gamta mite pen kip tawntung ding” (1 Joh. 2:17) ahihna leh, “I ngaihsutna, i pumpi deihna uksak lehang sihna tawh kizom ahi hangin Kha Siangtho uksak lehang nuntakna leh nopsakna tawh a kizom” (Rom 8:6) ahihna thu kimu hi. I ngaihsutna kua in uk hiam?

A upna uh thupi
            Jesu suahna thu a thei mite upna pen thupi hi. Tuucingte in vantungmite in a hilh ciangin muang-lah het loin a hilhna bangun Bethlehem lam zuan pah vingveng uh hi. Tua mah bangin kumpi Herod in zong muanlahna nei lo hi. Tua a theihna uh tungtawna a kalsuan pahna uh pen a thupi mahmah ahi hi.
            Mipilte’ upna mahmah thupi ka sa hi. Mipil bangzah hiam in, tua banga aksi tung pana Kumpi thak pian cih a phawkna uh leh, tua a pianna mun zuana a paikhiat uh pen, a upna uh neu hi leh, ‘piang kei kha leh mite in hong nuihsan ding uh a, mi ciamnuih bawlna kihi lel ding hi!’ cih peuh ngaihsun ding uh hi. Ahih hangin Jesu pianna thu a kihilhna pen um cintenin, delhpah vingveng uh a, thupi mahmah hi.
            Tuhun Khristiante upna kician i neih kisam hi. Thu khatpeuh kigen leh kizuipah nuam lo a, ‘hoih kei kha leh,’ ‘hi kei kha leh,’ ‘piang taktak kei leh,’ cih bangin paulap tuamtuam i zong zel hi. Pasian in, “A suakta tate” (Gal. 5:1) hong ci napi, sila lungsim pua-in, “Mawhna hanga si, Khris hanga nuntakna a nei” (Efe. 2:5) i hihna hong hilhhilh napiin i um zo kei hi. Um hi leng i nuntakzia ah kilang ding hi. Bang hang hiam cih leh, ‘upna leh sepna kizom a’ (James 2:22), ‘sepna tawh a kizomlo upna zong a si ahi hi’ (James 2:26). ‘Na upna bang cia?’ cih zah mahin, ‘na upna hangin bangci bangin kalsuan na hiam?’ cih pen thupi mahmah hi.

Lungdam uh hi
            Jesu hong paina pen lungdamna thupi mahmah ahi hi. Tua mah bangin tuucingte leh mipilte zong lungdam uh hi. Vantungmi in tuucingte a hopihna ah zong, ‘mi khempeuh a lungdamsak ding thuthak’ ci ngiat hi. Mipilte, Herod inn sung pan a puasuak uh a, aksi a muhkik uh ciangin a lungdamna uh ‘kigen thei lo hi’ ci zawzen hi. Tua bang lianga lungdam ahih manun muhloh khak ding pen lau mahmah uh cihna hi.
            Tuni in, lungdambawl pawi zang thei a Pasian in hong makaihna pen a lungdamhuai zia i phawkloh ding lauhuai hi. Tuhun Khristiante in mipilte bangin Jesu muhloh khak ding kilau zen leh i pawlpi, i khua, i minam leh i gam bangci zahta in a nuam tam? Tua bang lunggulhna a nei, amah a zuan tantante mahin Jesu mu uh hi. Bang ci bangin Jesu muh ding na lunggulh hiam?

Thukhupna
            Lungdambawl hun hong tun ciangin, a ngeina leh hun mawkmawk banga i zat ding lauhuai hi. Hong pianna ‘a hang’ a theician peuhpeuhin hih hun a manphatna phawk hi. Tua ahih manin, Lai Siangtho sunga tuucingte biakdan in bia ding maw, mipilte biakdanin bia ding; ahih kei leh kumpi Herod biak danin bia ding? Lungdambawl a kibawlna hang ‘mi khempeuh a lungdamsak ding’ (Luk. 2:10) a Jesu hong suak pawi pen, mi adingin lungdamna a tun hih ding thupi mahmah hi. I ngaihsutna lungsimte in Bethelehem lam zuanin, Jesu hong pianna hang limtak ngaihsunin, lawp tak leh manpha taka lungdambawl a zang dingin laisim mimal kim Topa’n thupha hong pia ciat ta hen.