Thuthak (News)

Thursday, April 5, 2012

NUNTAKNA LAMLAK - 2

NOPSAKNA

‘Nopsakna’ lunggulhna leh lametna tawh a nungta mihingte i hi hi. Hih i lunggulh nopsaknate pen i mai lam nuntaknaah nopzawk semna hong tun maw, ahih kei leh siatna leh tawntung sihna? cih ngaihsuthuai hi.

I mimal nuntakna-ah i nopsakna bang hiam? Sum le pai zonga khua-ul luang a i sepna leh, sun le zan gen lo a i sepna pen mai lamah nek le dawn, sum le pai sinkham lua lo a om nading, sihna, natna, leh haksat hun cianga haksa lo zaw a om theih nading leh i nuntak a nopzawk theih nading, gual-eng a i omloh nading deihna ahi hi. Tua hi kei leh kua’n haksa pipi in na sem nuam ding hiam (nasep nuamsa ngiat om a hih leh thukhat), lametna hanga nasep nuam a kisa hi zaw hamtang hi.

Khangno pawlkhat in zu le sa, numei pasalna tawh nopsakna zongin a khangno hun tomcik sunguh a zatna uh hangin a dam thei lo meima a khantawn un ngah lawh uh hi. Pasian thu don loin, leitung gualnopna lamah ‘nopsakna’ zon luatna hangin mite muhdah leh pampaihin ki-om thei hi. Tua pen kua hang hiam? I nopsakna zonna lamah bang i ngah hiam? Tua i zon nopsakna pen i mu takpi mah hiam?
Nu leh pa thu mang loin, veng le pam, lawm le gualte thu i man zawkna hangin bang ciang i tung a? Nek le dawn, silh le ten ei hoihsak leh deih bangin ne-in dawn-in, silhin tengin, i ut bangbangin nungta leng a nuam takpi mah diam?

Ni khat nna semin, tua a thalawh khiat pen a innkuanun nuam taka nekkhop/zatkhop sangin a lawmte nih le khat tawh zu dawnna peuh, ahih kei leh laithai kapna peuhin zat nuam a sa zaw, tua munah ‘nopsakna’ a zong om thei hi. Tua nopsakna a zonna hangin a innkuan sungah, lawm le gualte tawh kimuhdahna leh kitotna bang piang thei zawsop hi. Nopsakna i zon luatna hangin i pumpi, i innkuan, i pawlpi, i khua, i gam in thuak hi.

Tulai pawlpi pawlkhatah mi pawlkhat in ‘Pawlpi sungah Kha om kei, nuam kei, pawl dangah tai ding hi..” cih bang gen thei hi. Tua a gente amau leh amau ‘kha-mi’ kici in, pawl sung nop a saklohna uh leh a deihkhoplohna uh gengenin, pawl sung taisan thei zawmah lai uh hi. Tuate kha-mi-na pen (thukhen ka hihloh hang) maan taktak dingin ka um thei kei hi. Kha-mi taktakte in a pawlpi sung uhah kha om lo-a a theih uh leh a om theih nadingin panla ding uh a, a thanemte tha khauhsak sawmin, a nasep ding poimawh pen ahihna thu theiin taisan lo ding hi.

Lamna dianna a tam luat mana ‘kha nin hi,’ cih khawng, lamna dianna a omloh mana ‘kha om kei’ cih khawng tam mahmah hi. Tua bang a gengen mite pen amau nopsakna bek a ngaihsun, amau deihna bek kalsuanpih a sawm, mi tawh a kipawl thei lo ahi uh hi. En nopsakna i neih bangin mi in zong nopsakna nei tek uh a, ahih hangin i nopsakna kibang lo cih i phawk kisam hi.

Zomi sungah, pawlpi khatah la tomno (khanlawhna la) tawh lamin diangin Topa phat nuam a sak mahmah laitakun, solfa la sa a biakpiakna pen kha om lo, Pasian om lo dana a ngaihsut ding hi lo a, solfa la sa a Pasian phat nuam a sa mahmahte in zong la tomo tawh Pasian a phat ziahziahte pen kha-mi lo cih ding hi tuan lo hi. Ahangin, nopsakna kibang lo hi lel a, lungsim tawngpen pana a kiphat Pasian tawh kizop leh zoploh thupi zaw hi. Mi nopsakna nuam kisa kim lo a, mi nopsakloh nuam i sak pawlkhat zong om veve hi.

Mi pawlkhat in amau mipihte kiang sangin mi lak nuam a sa zaw om thei hi. Amau nopsakna ahih leh gen theih om lo hi. Ahih hangin (ci veve lai ni) tua amau mipihte kiang nuam a saklohna hangin a tu a tate mi mangthang suak leh, tua a tu a tate in kua mawhsak ding hiam? Midangte kiangah nuam a sak luatna hangin a tate in a nu leh a pa pau thei kei leh, tua a nopsakna pen a suan le khakte adingin manpha maw manpha lo cih zong suuthuai hi.

Charles Mackey in The Miller of the Dee cih la a phuakna sungah, Dee gun geia ann gawina neipa lungkimna thu, a sepna ah nuam a sakna leh kuamah eng lo a, kuamah in zong amah eng lo hi-a a theihna thu, “I envy nobody - no, not I - and nobody envies me” ciin gen den thei hi. Kumpite tutphah a tut a, gam lianpi sunga mi tampi uk pen lunggulh tuan loin, a zi a leh a tate tawh nuam taka, ama sepkhiatsa a nek uh pen nuam sa mahmah lel hi. Tua a nopsakna pen midang neih le lam deihgawhna hi lo a, a nopsakna zonna in kuamah buaisak lo hi. Kithutuak takin innkuan a nuikhawmin, ne khawm uh a, tua pen pa’ nopsakna ahi hi.

Tua hi a, a thupi penin, i nopsakna in bang ciang hong tunpih hiam, cih ahi hi. Ei adingin a nuam khempeuh pen i lawm i gual, i innkuanpih, i khuapih, i mipih i sapihte adingin a phatuam hiam? I nopsakna pen mite adingin a phatuam kei zongin mi a nawnkaisak hi kei beek leh hoih ding hi. ~ T. Sawm Lian, Daihna Cabin

NUNTAKNA LAMLAK - 3

NAUPANGTE SIAT THEIHNA

A thupi lo a i ngaihsutte pen a thupi lo taktak zong hi lo, a thupina i theihloh man hi thei hi. ‘Ngaihsut taak kei,’ ‘thupi kei lua’ i cihte hangin bawlphat theihloh siatna lian hong tung thei hi. Mi a pilna leh siamna a san semsem leh naupang kep a kisapna, a manphatna leh mailam huna haksatna tung ding tampi a vengsak ahihna thei uh a, khuasunga khahzau gawp lauhuaina phawk uh hi. Naupangte gitloh theihna pawlkhat en dih ni:

1. Innkuansung nuntakzia (family environment) : Naupang in nuntak khuasakzia, pau leh a kisam khempeuh a sin masakna penpenin innkuan sung pan ahi hi. A innkuanpihte in a sinsakna bangbang pen ahi ding mah sa khin pah hi. A pau theih cilin kam hoih lo tuamtuam a kisinsak leh tuate zang paisuak hi. Zu zuakna inn pana khangkhiate in teengta kineihna na lengah zu zuakin pang pah uh a, Pasian thu tawh a kimakaihte in innkuan thunget khopna khawng nei pah uh hi.

2. Nek le tak haksatna (economic problems) : Nek le dawn, sum le pai haksat luatna hangin mi tampi kisia hi. Nu leh pate in tate tungah zawnna (poverty) pen a sia lama zat hetloh ding sinsak kisam hi. Mi pawlkhat sum le pai neihloh manin amau pumpi mahmah a zuak, ahih kei leh Pasian leh kumpi’ deihloh zatui zaha, khamtheih guihtheih a zuak peuh om thei hi. Ei neih tawh kituak a gamtat sinsak a, neih phakloh leh ei dinmun tawh kituak lopi a nuntak sawm lo ding leh, mi lakah maizumna a zang lo a, nasep kuhkalna a zang dingin hilh kisam hi.

3. Nu leh pate lametna lian lua (high perental expectation) : Nu leh pa pawlkhat in a tate tungah lametna nei lian lua uh ahih manin a tate un siat lawh hi. Mihing siatna tampi lakah hi pen kihel hi. Tate hih theih leh lungsimin a zawh, amau kingapna ngaihsutpih lo a, tua bangin omin, tua sinin, tua semin, tua laiah ..... ciin nu leh pa pawlkhat in amau hoihsak leh lunggulh teng a tate uh hihsak sawm thei uh hi. Mi khat pen a lunglut lam leh a siamna lam ngaihsun loin a nu leh pa in engineer hi dingin deih uh hi. A pate thu mangin haksa sa pipi in engineer sinin sangah kah a, a sangkah/laisim cimtak lua, zo lo kisa lua mahmah ahih manin a sinlai a zawh main amah leh amah kithat hi. A lawmpa in bel sinzo sam hi. Ahih hangin a laisim a zawh ciangin ama lunglut lam manzaih (photographer) nna mah sem ahih manin a engineer sin pen bangmah a khiatna om lo hi.

4. Veng le paam hoih lo (bad neighbourhood) : I mit a i muh leh i bil a i zak mun/nawhte in i ngaihsutna-ah lianpi in nna sem hi. Mihing ginat leh ginatloh pen kim le pam, veng le pamte hang zong hi thei hi. Zu khamkham a kimuhdenna munah teeng leng naupangte in zukham pen mihing ngeina peuh sa thei ding uh a, zatui kisunte a kimuhden theihna munah teeng leng zatui kisut lauhhuaina naupangte in thei lo ding hi. Tua ahih manin teen nading mun teel siam pen naupangte mailum hun dingin kisam mahmah hi.

5. Kineu ngaihsutna (inferiority complex) : Zomite lungsim sunga a lian mahmah khat pen ei le ei kineu ngaihsutna, mi hih theih hih thei lo dinga kingaihsutna om ahi hi. Zomi ulian khat in, “Kei bel kumpite in hong deihsak mana hih ka dinmuna a om ka hi kei a, ka hihna (siamna, theihna, service etc) in cit mana om thei ka hi hi” ci hi, ciin gen ngei uh hi. Mi van a gu maimai ding khawng bek a kingaihsun lo a, nu leh pate in tate lungsimah cihtakna, kuhkalna, thuakzawhna leh picinna tuh kisam hi. Naupangte lungsimah kimuanna (self confidence) a neih theih nadingin amau hih theih ding nna vaihawmsak a, sepsak hoih hi. Amah leh amah a kimuangngam lo mite in kuamah muangngam lo hi.

6. Naak ukcip lua (over restricted) : Naupan laia ki-ukcip luate a picin uh, ahih kei leh amau thu a hong om uh ciangin nuntak siam lo uh hi. Nu leh pa pawlkhat in inn sungah a tate nopsakna lam leh a sep utte khempeuh khamcip thei uh a, tua bang mite mun dang, a nu leh pate kiang loah a om ciangin omdan siam lo uh hi. High school leh higer secondary pawlkhatah sangsiate strict lua mahmah uh a, tua pana sangnaupangte hong passed khiat uh a, college hong zop uh ciangin college life nuam sa lua uh ahih manin laisim ding zong ngaihsun lo thei uh hi.

7. Khahzau lua (never restricted) : Hun-awl hau lua leh sepding nei lo a naupang a om uh leh siatna tawh kizom nuam mahmah hi. Vak haat lua, khua laka tam luate in gamtat siatna tuamtuam bawl baih mahmah hi. Nu leh pate in tate vakna leh a paina lam uh theihpihin, kithuahpih tam kisam hi. Kua tawh kikhawl a, a vakhiat ciang bang sem a, koi munah pai zel hiam cih pen nu leh pate in theihpih kisam hi.

Mihingte, i nu’ pum sung panin i piankhiat cilin i sia le pha theihna kibang kim hi. Tua i suahkhiat a kipanin i nu leh pate hong kepdan leh makaihdan tawh kizuiin a hoih deuh leh a sia deuh, a thumang leh a thumang lo deuh, a thuman leh a thuman lo deuh, a migi leh a migi lo cih bang ki-om hi. Kimakaih zawh mana kihoihkim ahihloh hangin, mi tamzawte siatna pen kimakaihna maanloh man, ahih kei leh kimakaihloh man ahi hi.
~ T. Sawm Lian, Daihna Cabin 22/3/12


Thursday, February 9, 2012

Hong Bye-bye Ke'n

Zuu tam lua mahmah ahih manin tua khua sunga teeng mi li in a hoihlohna thu phawk mahmah uh hi. Zuu tawh a kidiah a khuapihte gamtatdan uh hoihsa lo mahmah uh ahih manin bangci bangin hih zu – kihuatna a piangsak, kitawtna a piangsak, innkuang siatna a tun, leh khat le khat kimudahsak pen beisak thei ding hiam??? cih pen ngaihsutpi in nei uh hi.

Amau hih theihna ciangiangah sem tekin, kitheihpih khol lo napi a nasepna uh phatuam mahmah hi.

A Khat pa in, mipi paikhopna-ah thugenna leh hanthawtna tawh Zuu hoihlohzia leh tua khua khantoh theihlohna ahihna thu genin, innkuan kisiatna bulpi ahihna thu paikhopna munte panin gen a, amah mahmah in zong sanginn khawngah mipi samkhawmin, a pai sunsunte kiangah a phatuamngaihna, khua khatoh nading thu leh khua khantoh nadinga kipawlkhopna khat a kisapna thu genpihpih zel hi. Tua banah khua dang pana tua khuaa Zuu lei dinga pai khuadang miliante tawh a kitotna hangin thong bang taang zawzen hi.

A Nihna pa in, mi innah lutin, tua a paina inn sunga mi khat le nih kiangah zuu hoihloh zia, innkuan leh minam siatna, khua khatoh theihloha ahihna thu gengen hi.

A Thumna pa leuleu in, Zuu pen Pawlpi in a deihloh ahihna thu hilh hi. “Sawltak Paul in zong Timoti kiangah Zuu tawmtawm dawn dingin hilh hi” ci-a mite in zuu nek zong Lai Siantho in a phalna thu a gen hangin, amau khua zuu nek dan pen tawmtawmin ne lo uh ahih manin ahoih lo tuamtuam piangsak ahihna thu phatuamngai takin hilh zelzel hi. Pawlpi tungtawnin tua khua a susia zuu pen do a, khua khantoh nading, innkuan khantoh nadingin bangci bangin hih ding hiam? cih leh, tua bang khua khantoh nadingin kipawlkhopna a kisapna thu gen zel hi.

A Lina pa in, zuu cih khawng eima innkuan tekin a hoihlohna thu theiin, tua panin bangci kikep ding hiam? cih eima innkuan tek kihilhin, a zang lo dingin hanciam leng hoih ding hi.. ciiin amau innkuanah panla mahmah hi.

Tua bang mi lite in a khua ading a Zuu hoihlohna thu hong gengen uh ciangin, tua khuate zong hong khanglo in, Satan vanzat, kideidanna, kihuatna, kithutuaklohna, kituambawlna a piangsak Zuu pen kipawlna hoihtak bawla, tua tungtawnin do sawm uh a, tua bangin kithutuakin do thei le uh zo ding a, a khua uh khangto ding hi, cih hong phawk uh hi.

Tua bang ngaihsutna tawh kipawlna khat, tua khusung a veng tuamtuam khantoh nading hong phuankhia uh hi. Tua kipawlna in makaite omna veng bek hi loin, tua khuasung buppi phattuam nading leh a hoih lo zuu bangci do zawh ding cih ngaihsutna nei uh hi. Tua banga a sepna uh hangin amau a sem mite in phattuamna ngah ding lamen lo uh a, a mau khuabupin a phattuam nading thei uh ahih manin lawp takin sem pah uh hi. Tua bang a phuatkhiat uh ciangin, tua kipawlna hong pian theihna mi lite hong kihel lo mawk hi!! Ahih hangin tua milite ngaihsutna hong kituak lo leuleu a….

A Khatna pa in lungdamna tawh hih bang ngaihsutna nei hi. “A hoihlohna ka gengen, kihuatna, kipumkhatlohna, khantoh theihlohna leh hong susia pipen, ZUU do dinga kipawlna om a, tua tungtawnin hih khua in khantohna nei ding ahih manin, ka nasepna pen khawnkhong lo a, kei khaici tuh po hi. A kisapna thei a, kua' hong sawl lohpi a ka sep pen a gah mu thei ka hih manin, kipawln ah ka kihel kei zongin ka sep maban pen amaute tawh ka sem suak ding a, Pasian in hih nasem dingin seppih hoih, kipawlna hong pia a, Pasian hatna muangin ma kitun zo ding a, gualzawhna kingahin, khua khantohna om ding hi” ci hi.

A nihna pa in, “Kum bangzah hiam ka sep nungin, kei’ sep banga a sem zong hi lo, kei panlak banga pan a la lote makaihna nuaiah bangci mahin ut keng. A bul pan masa ka hih manin kei kihellohna tawh Zuu pen kikham zo taktak tuan lo ding hi. Zani maha zuu hoihlohzia a phawk thakte makaihna khawng…. Kei pen nidang pek pana Zuu hoihlohna a kankan leh, zuu in mi bangci bangin siasak hiam cih a theipen leh bangci khaam zawh ding cih a theipen kihel loin, saupi tung tuan lo ding hi” cih ngaihsutna nei a, thapiak ding sangin a langlamah pang zawsop hi.

A thumna pa pen a lungdam lua mahmah ahih manin, “Hihna leh tavuan tuamtuam hong kipiakloh hangin ka nasep pen a manphatna thei ka hih manin kipawlna thapia-in, a kisapna bangbangah ka huh ding hi” cih ngaihsutna nei hi. 

A lina pa’n zong lungdam veve napi, a lungdamna kim lo a, a khatna pa kihelloh pen na nasakpih mahmah a, taute tuate a kihel hiam? Tuate e leee….., Zuu hoihlohna a pulakna hang leh khua khantohna deihna hanga thongkia pa e le….. Tua vengte tam lua etc. cih bangin a kihel ding a hoih a sakte min khong genkhia hi.

Amau teng li pen a taktakin a bul a pan leh tua KHUA KHANTOH NADING PAWL a kiphuh theih nadinga nasem masa leh makai taktak na hizaw uh a, hihna leh kimai-etna cih bang a deih masa lo uh hi. Amau hanga kipawlna kician a dinkhiat manin lungdam uh hi…. khat simloh.

Tua kipawlna in panla ciauciau pan a, bangci sem zel uh hiam cih ka theih ma-in ka lusukna panin khanglo in ka mangsunga thupiangte ngaihsun kawmin ka computer a la ka saksak, Staven Vocal Band-te live show a naupangte in “Pi aw na niik tui in tai, delh kengkeng aw pi aw e, delh aw pi, delh aw pi,” a cih laitak mu kha ka hih manin ka mang zong phawk nawn loin tua la ka ngai a, tua zomah Hong bye bye ken cih la ka ngai kik a…. tua la thu-ah…. “Ngaih aw, phaiphuleng bang na siang kong leng, zawngtah bang ong kitahin kei siangah, Sekkhum bangin ka khum lo zong, teengkol bangin hong kol nuam veng e ngaih” cih leh a sakkik-ah…. “Nang ngaiin buh-albang albang dah ing. Khuaimu bang hong mu nuam veng e, belpuansia bang sia mah leng zong, khuangbai bangin hong bye bye ken maw ngaih…” cih peuh ngai-in ka nuih hong suak a, a la thu ka nuihsan hangin, hih bang la cih tha dah, hih sanga hoih lozaw zong a phuak thei lo leh, utut a ciakciak khat ka hihna thu ka phawk hi.….

NUNTAKNA LAMLAK - 1

KIKHENNA HANG

A ki-it lo, a kingai lo a kiteng hi peuhmah lo a, bang hangin kikhenna tam mahmah ahi tam? Dawnna pen za ah za (100%) a maan kei zongin a tamzaw man dingin ka um hi. Dawn sawm dih ni e.

1. Mihing a buncing / paubang lo (perfect) kuamah om lo hi. Tua bang pipi a kiteng, omkhawm kihi ahih manin i hatlohna, i cinlohna leh i kivaklohna kitheisiam lo i hih manin buaina, nupa kikhenna piang hi. Na koppih pa/nu theisiam in.

2. A kisinsa a zi leh pasal a nei cih bang om lo a, kisin tawm vive kihi ahih manin omdan kilawm lo leh sepkhial kinei thamtham hi. Tuate pen kihilh, kimakaih siam kisam hi. I kihilhloh manin tampi kikhial a, i kitamhilh luat manin zong bauina om zel hi. Na koppih pen thu hilhin makaih inla, a khamval ding hilh kei in.

3. Nasep nopsak lam leh nopsakloh lam kitheihpihlohna hangin buaina tam mahmah hi. A lawmpa in ama uk lam a lawmnu hihsak a sawm teiteina hang leh, a lawmnu in ama uk lam bekbek ah a lawmpa a paipih sawm leh buaina om hi. Nang nopsak lam leh ama nopsak lam thei in.

4. Nungak tangval laiin lawmngaih khat tungah kicitak lo ahih manin nupa kiten khit ciangin kimuang lo, kimuangmawh den cih bang om thei a, tua hangin buaina leh kikhenna piang nuam hi. Na nungak na tangval laiin khat bek tungah citakin muanhuai in. Na tate muanhuaina sinsak in.

5. Mi innkuan sunga om ding nungakte in “mo mawhpuakna” thei mahmah lo a pasal a neih leh, tangvalte in “pa tavuan” bangmah thei lo a zi a neih pong mawkna uh hangin, nupa/innkuan sungah haksatna hong tun ciangin lungkia in kikhen baihsak uh hi. Na mawhpuakna theician in.

6. A nuam bekbek lamen a zi leh pasal kitenna pen kho lo hi. Mihing i hih sungin haksatna leh buaina, sihna leh natna om lo thei lo a, tuate hong tung leh ka thuak zo ding hiam? cih kingaihsun masa lo ahih manin kikhenna tam hi. Haksana hong tun ding lam thei inla, na lungsim kizo in.

7. Nupa a zudawn, laithai kapna hangin leh, a khat zawzawin a zatna hangin zong kikhenna tam mahmah hi. Zudawn, laithai kap kei in.

8. Pasian thu tawh kimakaih lo, Pasian thu genkhawm lo a, mi gensiat, thusia kikumkum nupa pen kikhen nuam mahmah hi. Pasian thu kikumin, Pasian tungah ki-ap khawm un.
15/2/12

Tuesday, January 17, 2012

KUM THAK - 2



KUM THAK - 2


Mihingte pen kum thak ahih tawh kizuiin i lungsim nosuak a, khat le khat i kimuh ciang lungdamna thu kigenin, kimaitai ciat hi. Pasian tungah lungdam ko-in, mailam kalsuanzia ding i ki-ap hi. Tua hun, ‘kum thak’ hun tawh kizuiin mimal nuntakna, pawl adinga kalsuan dan ding leh dotna pawlkhat kikum leng i ci hi.

Kum thak leh mimal nuntakna
English historian minthang Arnold Toynbee in, “Nunglam thu kan masa loin mailam kikalsuan thei lo hi” na ci hi. Kalsuan lamzang thei lo, a lawhcin ding bangin lawhcing thei lo cihna hi.
Kum thak i muh ciangin nunglam thu panin lungsim sungah ki-etkik nading, phawk ding, ngaihsut ding, leh kibawlphat nading thu om hi:

1.      Gitloh tuam man hi het lo a, accident tuamtuam hanga sihna, natna thuak, inn le lo a sia tampi om hi. Na hamphatna phawk inla, Pasian tungah lungdam ko in.
2.     Na it mahmah na lawmte, meltheihte in mual hong liamsan hiam? Tua bang a om khak leh na it taktak leh amau nuntakna sunga a hoihte zui in.
3.     Nungkum sungin manphatna na nei hiam? Tu kum ciangin bangci bangin mi adingin manphat sawm na hiam? Ahih hangin mi khempeuh adingin mi manpha hi thei ngei lo ding na hih lam phawk in.
4.     Mi adingin thupha a bawl maw na hih, mi adinga gal lauhuai? A sia lamin mi in hong phawk ding maw, a hoih lamin? Tu kumin bangci bangin nungta ding?
5.      Na tup le ngim bangzah tangtung? Tup le ngim na nei hiam? Ahih leh tukum ciangin bang tup le ngim nei a, a lawhcin nadingin na lungsim na kizo hiam?
6.     Tu le ta nei na hih leh tuate na makaihnaah na lung a kim hiam? Kum thakah bangci bangin makaih sawm?
7.      Kum khatin na sih ding naizaw ahih lam leh, Pasian kisamzaw na hih lam phawk in.

Kum thak-ah pawl sung kalsuanzia ding

1.       A bulpatna kician hen: Kipawlna khat peuhpeuhah memberte adingin ki-apthakna bawl lo leh kum khat kalsuan ding geelkhol lopi a makai ten memberte makaih pen maan lo hi. Ki-apna hoih leh kalsuan dan ding kician geelkholna om lo ahih manin pawlsungah buaina, kikhenna, kituambawlna om nuam mahmah hi.
2.      A puatham sang a tak: Kipawlna khat peuhpeuhin a puatham i buaipih lua uh a, a pua thamin a tuam a sunga a limci mahmah i muhkhiat kisam hi. Biakna pawlpi sungah a Pasian thutak sangin sumpi, citpiakna, sport, social work cih peuh ki-uang bawl thei hi. Hih i gente pen a hawng, a sunga thutak a tuam hi a, memberte in biakinn a zuat theih nading, lampi maan a tot theih nading, midangte adingin a nuntak theih nading, Pasian thu a phawk theih nading deihna leh Pasian tungah mite bangci bangin lawpin, kipiazo uh hiam cih kilatkhiatna hizaw hi. A puathamah i hun beisak zel i hih manin a sunga a limci mahmah thutak i mu zo kei thei hi. Goal sunga khum (pet goal) sangin a ball-boot kibuaipih thei hi. Mawtaw a model hoih leh hoihloh sangin i tupna mun a hun maan takin hong tunpih theih ding thupi hi.
3.      Hun: Computer Age i ci uh a, ahih hangin hih hun a zang tektekte hunzatzia kibang het lo hi. Nai (watch) in a ukzawhloh i hih leh i kiliatsak, i kipilsak mahmah a, mi lakah i ciakciak hangin mi in hong thupisim khol lo ding hi. Committee, public meeting, annekkhopna, office paina etc. ah hun a maan in zang ni.
4.      Vanzat sang a zangte: Biakinn sunga paak hoih mahmah, a koihna nin mahmah, sound system hoih mahmah, ahih hang a khau leilakah a palh zeekzaak, mit khamsak mahmah khawng, a sermon manphatna sang a suit manphazaw, banner thupi mahmah, ahih hang sim hak mahmah etc.  Kum thakah i puansilh hoihna, i degree, i teenna, i vanzatte, i hihna etc. sang i sepkhiat, i thugen, a zangte thupi ngaihsutzaw dih hi.
5.       Khangnote lawpsak: Khangno fellowship khawng bang hanga nuam mahmah hiam, i cih leh, mi tampi in tavuan tuamtuam a neihna hang ahi hi. Makaite laka pawlkhat in memberte kaikhawmin thu hilh gawp kisawm thei zel hi. A zakta thei khangno naupang cikcikte, amau hih theih ding ngaihsutsak a, tavuan piaksiam a, mi picing dingin seekkhiat pen makai hoihte kalsuanzia ding ahi hi. Tua banga tavuan piakna tungtawnin khangnote lakah a hoih lama ki-taitehna, “mi in zong hih theih, kei’ hih theihloh nading om kei,” cih ngaihsutna leh hangsanna lungsim nei thei ding uh hi. Tavuan a kipiakna tungtawnin makaite mawhpuakna theih thei ding uh hi.

Kum thak leh Dotna
Kum thak ah kum lui nuntakzia tawh kisai dotna pawlkhat kidongin, ei le ei kidawng dih ni. Tua tungtawnin kibawlphat nading a om leh eimah mahmah kibawlpha leng mi manpha kisuak ding hi :
1.       Kipawlna khatpeuhah na kihel hiam? Na kihel leh bang hangin kihel na hiam? Kipawlna na kisap man maw? Kipawlna in hong kisamzaw?
2.      Zuau leh thuman lo tawh pawl sung buaisak, a phunciak leh heh nading a zongzong maw na hih, thudik-thuman gum a pawl khantoh nading a na sem?
3.      Makaite thukhenna leh vaihawmna banga lungkim nuam lo, makaih theih mahmahloh na hi hiam?
4.      Pawlpi sungah bang hangin kihel na hiam? Na sih ni cianga hong vui ding bek in maw, ahih kei leh Pasian mite tawh kipawlkhop lunggulhna hang?
5.       A nuam bekbek lunggulh a, kipawlna hoihlohna leh cinlohna gensia sia na hi hiam?
6.      Makai sepna na nei hiam? Makai na sepna hangin bang ciangah pawl khangto?
7.       Pawlpi sungah makai sem na hih leh, makai sem kei le cin na makai sep hun bangin kikhop, tangnasep, thunget etc.  na thanuam ding hiam?
8.      Makai ut mahmah napi, makaite sep le bawl dingte na hih/sep theihna khempeuh tawh na sem hiam? Ahih kei leh ahihna bek deih a, a sep le bawl ding kimangngilh bawl? Makai hihna tawh kizom sep le bawl ding tavuan tuamtuam na hih theih ciangah lawhcinsak na sawm hiam?
9.      Makaite tavuan tuamtuam sep nuam lo napi, makai hih khawng na ut mahmah hiam? Makai na utna hang bang hang – minthanna, sum le pai, mipite khantoh ding deihna, nangmah kibawlhoih nading etc…
10.   Nang makai khat  bangin na makaihte nungta le uh na ut hiam? Na nuntak bangin na tate nungta leh na ut hiam – za tep, zu dawn, nekguk, kikhop thadah, tavuan cin lo, phunciak etc…

Thukhupna
            Hun thak i ngah ciangin Pasian tungah lungdamna thu i koh pen ei, ama nungzuite ading a kisam, hih pelmawh ding ahi hi. Hun thak in nidang hun bangin, ahih kei leh hun paisa sanga siahuaizaw leh haksatna lianzaw i mimal, i innkuan, i pawlpi, i khua, i gam leh i minamah hong tun kha ding hi. Tuate hong tun ciangin a nawkzo, a zozo dingin i lungsim kiginkhol kisam hi. Hun luite suutin, tua pan hoihlohnate kibawlpha a, geelna kician nei a, ngaihsutna thak tawh hun zang a, haksatna a nawkzo, mi ading thupha a bawlzo, mipite adinga kingakna taak makai, leh Pasian tawh a kinaizaw dingin hih thu a sim khempeuh kum thak thupha Topa’n hong pia ciat ta hen. 

~ Daihna Cabin

Monday, January 16, 2012

ZBYF Tangko Editorial (July - Dec 2011)

July 2011

Khua khat ka zinna-ah, ka zintunnate room khatah, "Zun sa, ek sa theia na om manin Topa tungah lungdam ko in," cih na kisuang hi. Mihingte eima theihna leh kikepzawhna khawng peuh a, duhduh ne a, deih bangbang, ut banga nungta kisakha thei hi hang. Pasian hong kepna leh cidamna hong piakna hang beka zun sa a, ek sa thei i hih lam kei mahmah in zong ka phawk ngei kei hi. Zun le ek sa nuam mahmah a sa thei lo tampi a om lam leh sa thei a ka om hamphatna, thupha lianpi ahihna ka phawk hi.
Tu hun ciangin mi pawlkhat in lai simsim kul nawn kei, lai siam a val tampi om, ci thei uh hi. Ahih hangin man khin lo hi. Mizogam sungah eimite laisiam tam lo a, kumpi nasem ding a kilak ciang a cing lo tam het lo hi. Banah, Mizogam sungah sepna i muh kei leh zong, India kumpi nuaiah kum simin na tampi kila den a, tuate-ah singtangmite adingin zong seat bangzah hiam kikoih tuam zel hi. Mite sanga siamzaw i hi kei zongin mi banga siam i hih nak leh cinloh nading om peuhmah lo hi. Kumpi sungah sepna i neih kei leh zong ei le ei in sepna kingaihsuntawm a, mi khutnuai a sem lo a i utdan leh hoihsak banga sem dingin zong laitan, pilna mah kisam hi. Pilna a nei mite in a pilna uh midang tampite tawh neikhawm ding uh hi (Dan. 11:33)
ZBYF Tangko pen a dal tawm lua mahmah ahih manin, koih dinga a hoih thu le la tam kikoih thei lo hi. Pasian in hong makaih ding a, hih sanga dal tamzaw, etlawmzaw leh kiciangzaw a bawl theih hun a om ding i lamen hi.
ZBYF Tangko hong simsakte khempeuh, huhna hong piate, thu tuamtuam hong puakte leh phatuamngai taka hong hawmsak zel, khua tuamtuam Agentte tungah nakpi'n lungdam kong ko hi. Topa'n thupha hong pia kim ciat ta hen.



August 2011

Khatvei lawmte khat, Donno of Tura in massage hong khak hi, hih bangin......
What is CHRISTIAN ??
If you remove the word CHRIST,
IAN is left which means...
I - I
A - Am
N - Nothing
So remember your life without CHRIST is nothing!
Ka ngaihsut ngei hetloh khat hih bang thu hong khak ciangin ka lungsim hong lawng mahmah hi.
Ka nuntakna-ah, Khris a kihelloh ciangin haksatna leh buaina, lungkiatna leh dahna, maizumna leh mindaina ka thuak a, tua bangte ka thuak ni-in Khris a kihel kei leh keima mihing ngaihsutna leh geelsiamna bek tawh thuakzawh haksa ka sa thei hi.
Steven Vocal Band-te la khat-ah “Na khempeuh hoih, na khempeuh dik, na khempeuh siangtho, na khempeuh pha, na khempeuh kilawm, kei adingin..... To Jesu sungah ka bual khit tak teh” cih om a, thupi ka sa mahmah hi.
Pasian mizat minthangte amau bangma lo a kikoihte hi uh a, kei..kei..kei cih lungtang sungah Jesu lut thei lo hi. Eima sunga i mihing lungsimin pumpi deihna le lunggulhna, a sia lamah hong paipihzaw hamtang hi.
Simon Peter in zan thapai ama siamna leh theihna tawh ngen pai a, ahih hangin bangmah man lo hi. Khuavak ciangin Jesu tawh kimu-in, Jesu in tui thukna lamah a ngen pai dingin sawl hi. Tua banga Jesu in a sawl ciangin ama thu leh hoih a sakna lam hi nawn loin, Jesu thupiakna leh Jesu sawlna bangin sem a, ngasa tampi man hi. Ama ngaihsutna leh pilna bangmah lo hi cih a theih ciangin Jesu thupina phawk a, na khempeuh nusia-in Jesu zui hi (Luka 5:4-11).
Khristian kici napi bang hangin i nuntakna-ah Khris mel kimu lo hiam, i cih leh CHRIST leh IAN pen kikhen zel hi. A kikhen ciangin Christ in khiatna nei lai a, IAN in khiatna nei nawn peuhmah lo hi. Tua hi a, ei pen Jesu lo tawh bangmah i hihlohna kiphawk leng, i nuntakna hong hoih ding hi.



September 2011
Kipawlna tuamtuam in khawmpi kinei zel a, tua khawmpi sungah kidemna tuamtuam kikoih zel hi. Leitung pen kidemna mun, a hatpen leh a siampente dinkhiatna hi a, a siam lo, a hat lo, leh a zawngkhalte adingin dinkhiat nading baih lo hi.

Kipawlna tawh kizui-in - veng leh veng, khua leh khua, khawk leh khawk, gam leh gam cih bangin kidemna tuamtuam kibawl zel hi. Hih kidemna a kibawlte pen lianpi nih - leitung thu a kidemna leh Pasian thu sunga kidemna cih bangin kikhen thei hi.

Leitung thu a kidemna tuamtuamah nakpi takin pan kila a, siampen, hatpen leh theipen hih sawmin kiphe ngeingai hi. Tua pen a hi ding mah ahi hi. A maan lo aa kimawlna leh kideihsaknate omin, mun pawlkhatah tua kidemna hangin buaina omin, sihna bang tung liang hi.

Pasian thu a kidemna tawh kisaiin, kidemna a kicih hangin, leitung thu a kidemna tuamtuamte bang loin, hih kidemna thamante (prizes) pen a thupi nihna hizaw a, tua sanga thupizaw pen, kidemna sunga Pasian thu in a kidemte ngaihsutna, pumpi ci le sa leh kha banah, pawlpi khantoh theih nading deihna hizaw.

Mi pawlkhat in biakna khawmpi-ah kidemna om nawnkei leh, ci thei uh a, tuate ngaihsutna panin ‘hih kidemnate in pawi siim mite tungah a ki-elna lungsim puasak hi,’ cih ahi hi. A hi thei mah hi. Ahih hangin Pasian min tawh kipawlna khatin kidemna a kineih leh, a kidemte leh mipite theih dingah, a thaman (khatna, nihna, thumna) lam a thupi masa hi lo a, a tunga i gensa mah bangin, tua kidemna pen - Pasian thu i theihzawk nading, i pawlpi mite hatna leh hatlohna i theihtheih nading leh, i dinmun i kitheihcian nading ahih lam i mangngilhloh ding kisam hi. Pawlpi sunga kidemna-ah a thaman i thupi ngaihsut luat leh thu hoih lo piang thei a, tua sanga a thupi-zaw a omna thu tel le’ng buaina tampi veng ding hi.



October 2011
Gam khangto a teeng mite, a teenna kumpi in theician hi. Mihingte i khantoh deuhdeuh ciangin kitheihcian kisam mahmah hi. Gam sungah mi bangzah om a, bangci bangin mipite in sum mu a, bang nasep semin, bangci bangin kalsuan uh a, bangci bangin khangto in, bangci bangin nungta uh hiam, cih pen khangtohna tawh kizuia theihcian kisam ahi hi. A hang pen, koi lam mite khangto thei lo a, bang nasem mite khangto loin, bangci banga nungtate khangto lo uh hiam? cih pen kumpi in a theih kisam hi. Tua a theihcianna uh panin, bangci panlak ding, bangci bangin kalsuanpih ding, cih pen a mipite nasepna leh nuntakzia panin kitheithei ding hi.
India gam in Mikang kumpi’ lak pan suahtakna a ngah zawh kisimpi, 1951 panin kum 10 halin nei zel hi. Khantohna tawh kizui-in kisimpi saizia zong kilamdang zel hi. Kum 2011 pen kisimpi kum hi a, nidanga a kihih ngei lo tampi kihih thak hi.
Tu kum kisimpina-ah India khua le tuite khempeuh in nambat tuam a neih ding thu om hi. Hih pen Unique Identification Authority of India te nasepna nuaiah, mimal in nambat khat ciat neih ding hi a, tua pen “Aadhar” kici hi. Tua nambat pen laimal (digit) 12 hi ding hi. Tua nambat tawh kizui-in India gam sunga mi khempeuh a mimal hihna, a nekzonna, a teenna, mi tawh a kibatlohna, leh a maante database-ah kikoih ding a, tua panin baih takin India mi ahihna kitheithei ding hi. Hih bangin hoih takin hih theih leh India gam sunga migongtatte (terrorists) matkhiat baih mahmah ding hi.
Mi pawlkhat in hih nambat tawh kisai hun nunung cianga nambat 666 tawh kizom hi-in gen uh hi. Ahih hangin Lai Siangtho sunga tawh a kibatlohna nam tampi om a, tuate lakah - hih 666 pen leitung mi khempeuh ading hi a, Aadhar pen India mite ading bek ahi hi. 666 pen mal 3 bek hi a, Aadhar pen mal 12 ahi hi.
India Mal Sak-te adingin Sept. 16, 2011 in Nagaland state a Kohima khuapi-ah Union Minister of State for Communication & Information Technology, Sachin Pilot in hong hi. Nagaland state pen India gamah zong Khristian a tamnate laka khat hi a, tuate zong buai khol lo uh hi. Ahihna a theihcian hang uh hi kha ding hi.
Tu hun pen bang hun hiam? cihpen kanhuai mah hi. Ahi zongin meek khop theih ding, a hihna tak theician lopi-a mi gen khempeuh up ding hi lo. Lai Siangtho in bangci bangin gen hiam cih pen eimah in kan ding hizaw.



November 2011

‘Arab Spring’ kici, tulai Middle East buaina pen leitung mun khempeuhah a kitamgenpen leh a kithei nuampen thute laka khat hi kha ding hi. Libya, Syria, Yemen, Egypt, Tunisia gamte-ah kumpi langpanna mipite in nei uh a, lawhcinna a ngah zong om ta hi.

Lybia gam sungah a ut bangbangin a gamta, kumpi gi lo leh amah leh amah ‘Africa lalte lal’ a kici, zawh theihloh leh suksiat theihloh ding zah donga a kingaihsun, Libya gam sung hauhna sum le pai a ut bangbanga zek a, kum 42 sung tawntung mipite gim a pia - Col. Muammar Gaddafi in a hun nunung, tuisia paihna sungah zangin, “Tate aw, hong that kei un” ci kawmin si hi, cih thu-in October 21 news khempeuh phialah kimuthei hi.

Col. Gaddafi in hun khat lai-in mipi tungah ama ut bangbangin vaihawm a, kum 42 sung tawntung nuamtaksa-a a vaihawmna pen bangmah lo, ama adingin sihna a tun hong suak mawk hi. Hih thupiang-in leitung nuntakna nakpi takin hong lakin ka thei hi. Tua in, ‘hauhna sum le pai, neih le lam, inn hoih pipi, thuneihna tuamtuam pen a kip om lo a, a sia thei lo bangmah om lo hi’ cih ahi hi. Gaddafi in mipite ama ut bangbanga a makaih hun, mipite in gim thuak kawma a thu a man hun sungin, ama tungah hih bangin thu hong piang kik ding hi, cih ngaihsutna nei het lo ding a, hihzahin nuntak kilamdang thei ding hi, cih zong ngaisun ngei khol lo ding hi. Ahih hangin mipi sinsona a thuak tak ciang, a vaihawm hun sunga a neih le lam, inn thupi leh a hauhnate bangmahin kimang thei lo hi.

Lai Siangtho in Topa hang beka kisa thei dingin hong hilh a (I Kor. 1:31), Sawltak Paul in Pasian na a sepna hangin a kisaktheihna thu gen hi (Rom 15:17). Leitung nate kisaktheihpihna in sihna hi a, Topa kisaktheihpihna in nuntak tawntungna ahi hi. Leitung na khempeuh neikhim-in, i nuntakna buppi suplawh leng bang phattuamna om ding ahi hiam? (Mat. 16:26). Gaddafi in leitung hauhna sum le pai tampi nei tamah leh, a kisam Pasian nei lo ahih manin ngongtat a, tua pen ama ading thang hi mawk hi. I nisim nuntaknaah i kisaktheihna bang ahi hiam? Inn le lo, sum le pai, mawtaw, sai, thuneihna, meltheih tanau leh adgdg.... Bang cibang mi i hi zongin Pasian i kisam tawntung hi.



December 2011

Hunte hong bei hanhanin, huihvot hong nung hiauhiau a, tangsam leh phuitongte hong paakin, a bawm vasate hong ham ciauciau ciang, lungdambawl hun hong nai petmah ta hi maw, cih gen kul loin kithei hi.
Nidang a ka laisim khat tungtawnin tu kha editorial gelh ding ka cih leh, ka gelhgelh leh tam lua mawkin, a tomsakdan thei nawn tuan lo ka hih manin editorial ding a tuam khat kong gelh kik hi. Jesu suahna tawh kisai thudang om tuan lo ahih manin ka kisuanglah khol kei hi.
Upa J. K Cin in honpi khat hong gelhkhin hi mah leh, biakpiakna sungah, “Hici zaw leh” ka cih pawlkhat kong gelhkhia hi :
1. Biakpiakna hunah, labu kitawi kim lo, banah lei ding zong deih bangin om lo ahih manin, la sam pen a kisap hun om hi. La a kisam ciangin, lasamte in mipite theih kim ding ahih kei leh, kikhawm mipi tamzawte theih dingin sam leh hoih ding hi.
2. Hun-uk, hun-ap, hunpi leh tavuan nei ding tuamtuamte a mai lamah a tut ding uh kilawm hi. Atut nading mun uah a tutkhit uh ciang, mipi lakah sumpi kaikhawm ding, tawpna thungen ding etc.. seha a dinkhaitkhiat, paikhiatkhiat kilawm lo lua mahmah hi.
3. Thungetna hun a kizat laitakin buaina leh hatsatna a om zongin pusuak, sungtum kilawm lo hi.
4. Hunpi zangte in, ngeina bang khat a, “Kei a cing lo, a siam lo, mi hai....” cih sese pen awlmawhhuai hi. Mite in muhna leh ngaihsutna khat hong nei uh a, i haina, i mawlna leh i cihlohna zong hong thei mahmah uh a, gengen kul sese lo hi. Mihai, hong kicileh heh mahmah ding napi..
5. “Topa hoih hi, Topa lian hi” cih gual nuam taka sak zawh lian ciang a, “Dai dide, zan siangtho” cih la khawng kitel thei mawk hi. La i teeldan panin i mawlna / i pilna kilang thei a, pilvanhuai hi.
6. Leitung khantohna tawh kizui-in mobile phone leh digital camera hoih nono kineita hi. Print loh ding, ahih kei leh kep hoih ding zong ahi lo, mi’ lakah kishow na a, mobile phone leh digital i zatin mit khamsak hi.
7. Thugen ciang, ahih kei leh thungetna-ah i zat theih mahmah Pasian tungah i kammal zat, ‘thei / theih’ cih tawh kisai pen ka awlmawhna sawt hi. “Hun hoih hong ngaihsak thei na hih manin”, khawng i ci uh hi. Pasian in hih theihloh nei lo a, kul a sak leh pha a sakna bangin leitung hun leh ni leh, mihingte a om, a kinungta hizaw hi. “Hun hoih hong ngahsak na hih manin”, ci ziau leng maanzaw, kilawmzaw hi.

Friday, November 18, 2011

MANIPUR GAM KHUALZINNA

Nung kum (2010) November kha in Zomite khuapi khat ahi Tedim khuapi-ah Cope Centennial Jubilee zangin ka pai a, tu kum (2011) in Pasian hehpihna tawh Zomite khuapi khat mah ahi Lamka, Manipur-ah “International Zolai Seminar” leh “CBA Golden Jubilee Celebration” zang thei ka hih manin hampha ka kisa hi. Hih bang hun om ding cih thu ka theih panin pai ka ut mahmah a, ahih hangin sum haksatna hangin pai thei lo dinga ka kingahsut lai-in, Pasian amah leh amah hong kisikh-in, a mite zangin ka pai nading lampi hong bawlsak hi.

Champhai – Lamka
Seminar leh Jubilee Pawi zang dingin Sept. 26, 2011 in Champhai panin Rev. Suan Khan Thang leh Nu Ning Dim tawh sumo in Kawlkulh khua-ah, Aizawl pan a sumo tawh hong pai Upa J. Thawmte ngak dingin ka pai uh hi.
Kawlkulh khua panin khuamial kuan ciangin Lamka lam zuanin pai-in, N.E Khawdungsei khua-ah giakin, a zingsang ciang N. E Khawdungsei pan dingkhia kik leuleu-in, muhnopsak man hi het loin JCB in lampi a tawh naikal thum sung bang ka etna uh, leh tungbaih nuam sia lua lamdawt ka zuihna uh-ah ka kizuihpih uh mawtaw khat a siatna hanga tawlkhat sung ka khawlna uh lo buang, buaina om loin Sept. 28, 2011 nai 2:00A.M in Lamka khuapi ka tung uh hi.
Lamka khuapi khuavak kuanin kitung ahih manin CBA in zin tun nadinga hong sehsak uah tung pah loin, Upa T. S Zamungte inn ah tua zingsang ka kinga phot uh hi. Zingsang ciangin Pawlpi makai pawlkhat hong pai pah uh a, zin tun nadinga hong sehsak uh Upa Pau Za Cinte in ama car thak tawh amau’ inn lamah hong paipihin, zing an nek khit ciang CBA Central Church biakinn-ah Zolai Seminar nei dingin ka paipah uh hi.

International Zolai Seminar
Upa Khampu Hatzaw, Chairman, CBLB in Zomi Christian Literature Society, Zomi Baptist Literature Board leh Chin Baptist Literature Board, Joint Seminar makai a, 9:30 A.M in Rev. Dr. Sut Khan Thang in a honna a neih khit ciang, Rev. Suan Khan Thang in “Kampau lehzia ding” cih thulu hong sinpih a, tua khit ciangin Upa H. Pau Za Cin in “Lai gelhzia leh la phuakzia” cih tawh kisai hong sinpih-in, niangtui dawnna a kineih khit ciangin a hun thumna-ah Rev. Job Thawngno’ thugelh “Lai mah tawh na sem ni” cih sinna Dr. Rev. Enn Za Sian makaihna tawh kinei hi. Thusinna hong neihpih dinga kiseh Rev. Lian Khen Pau leh Upa Dal Sian Paute hong kihel theihloh uh poi kisa mahmah a, ahih hangin hun manpha takin kizang thei hi. Thusinna a kineih khit ciangin Dr. S. Neng Ngaih Lian’ makaihna tawh Zolai tawh kisai genkhopna kinei hi.

Seminar zatna hun pan theihhuai thu pawlkhat :

Rev. Suan Khan Thang – Kampau lehkhiatzia :
  1. Pau lehkhiat hoihte-ah a kammal kim (accurate) ding, a lehkhiatnate’ pau luanzia tawh kibang (natural) ding hi.
  2. Pau i lehkhiat/teikhiat ciangin a simte/a ngaikhiate (listeners/ readers) en kawmin lehkhiat ding.
  3. Minam dangte in zong a lehkhiatlohte (technical terms) ahi bangbangin i minamte sim theih dingin bawl (transliterate) ding hi.
  4. Ei’ paua i neihloh mi’ pau i zatpihte, eimi seh thum suah seh nih (75%) in a theihsiam leh, ei’pau a suak hi.
  5. Zomite a mawlpen nangawnin a sim theih dingin Lai Siangtho sunga minte bawl ding thupi hi.
  6.  Pau khat zangkhawm i hih buang leh, i biakna laibupi sunga minte ciangciang buang a lawhkhiatdan kibangsak lehang kilawm hi.

Upa Pau Za Cin – Lai gelhzia leh la phuakzia :
  1. Thu gelh limlim ciangin a thulu pen laimal golte (capital letters) in gelh ding. Mi lungsim ala thei thulu zat siam hoih hi.
  2. Laibu i bawl ding ciangin a sungah thulu tuamtuam koih ding ahih leh a thulu ding theih masak ding, a point a khen ding.
  3. A bulpatna in mi lungsim a lak theih nadingin kammal kilawm zat ding.
  4. Thugelh sa pen ei bekin en loin, midang etsak hoih hi. Ei theihna bek suanloh ding.
  5. Thu gelh ding i hi a, la phuak ding i hi zongin Pasian tungah ki-ap masa ding.

Dr. Rev. Enn Za Sian – Lai mah tawh na sem ni (Rev. Job Thawngno’ gelh) :
  1. Bang hangin lai tawh na sem ding : Topen a, sawtvei kimangpen hi. Lai in huang nei loin deidan nei lo hi. Hangsan hi. Manphapen hi.
  2. Koici sep ding : Laigelh kisinsin ding, thupi thupi lo ci masa loin gelhgelh phot ding. Siamna leh kivakna tawh kizui-in laitei, lailetkhia tampitak nei ding. A sim ding tawh tuat kholin bu tam, bu tawm geelkhol ding. A bu etlawmsak mahmah ding.
  3. Bawlzia ding : Computer tawh khen ding. Laimal khialhloh nadingin hanciam ding. Editor khat bek hisak lo mai ding. Bawl khatin bu tamlua bawlloh ding. Bawl kik theih dingin a soft copy kem ding. Sum zonna laibu suaksak lo ding. Deihsakna, ngentelna kilangsak ding.
  4. Lai tawh nasepna pen – thupipen, topen, zaipen, lawhcingpen hi.

Dr. S. Neng Ngaih Lian – Genkhopna panin :
  1. Mai lamah ZCLS, ZBLB & CBLB in Joint Zolai Seminar neih kik ding kilungulh a, a vaisai dingin ZCLS, ZBLB & CBLB Secretaryte tavuan ki-ap hi.
  2. Tedim Labu leh Tedim Lai Siangtho sunga minte (proper names) kibang dingin ZCLS in bawl thei leh.
  3. ZCLS in Lai Siangtho a khet ciangin India a kikhente a man tawmzaw ahih manin, India gamah khensak thei le uh hoih ding hi.
Nitak lam 4:00 ciangin Upa Go Khan Pau, Vice Chairman, CBLB in lungdamkohna a neih khit ciang, CBA Central Church Pastor Palet Thuomngell in hun khakna leh lungdamkoh thungetna nei hi. 

Jubilee kipan
Sept. 30, 2011 zan ciangin Tedim Chin Cultural Club hall, Lanva ah CBA Golden Jubilee pawi kipan hi. Rev. Lian Khen Pau, Exe. Secy., ZCLS in pawi honna hun zang a, Golden Jubilee Souvenir khahkhiatna Rev. Suan Khan Thang, Exe. Secy., ZBC in nei-in, Rev. Dr. J. M Ngul Khan Pau in, “Ikhabod panin Ebenezer” cih thulu tawh Pasian thuhilhna hun zang hi.
October 1, 2011 zingsang nai 6 panin CBA – E.C members, ZBC pana paite, Rev. Dr. J. M Ngul Khan Pau leh Rev. Lian Khen Paute tawh CBA Meeting hallah holimna leh niangtui dawn khopna kinei hi.
10:00 ciangin Rev. Dr. J. M Paupu in Jubilee mualsuang honna leh aapna hun zang a, pawlpi phutte leh pawlpi sunga panmun len masapente tungah pahtawina leh makai hong nusia sate sunna hun Dr. Rev. Enn Za Sian, E. S., CBA in zang hi. CBA phutcilte laka damlai omsun Upa Gin Za Kap makaihna tawh a kisehtuam mi 50 in Jubilee Daak sat uh a, Upa Gin Za Kap in thutom genna hun zang hi.
11:30 ciangin hun khat kipan kik leuleu a, Rev. Dr. J. M Paupu in “Jubilee Kum” cih thulu tawh mipi kha ann hong vaak hi. Pahtawina leh lungdampihna tuamtuam piakna om a, ZBC in zong lungdampihna laipi kipia hi. 2:30 ciangin Jubilee pawi ann hall sungah kine a, mipi in nuamsa-in, kha lam hi taleh, sa lam hi taleh kitai mahmah hi.
Nitak lam 5:30 ciangin hun kipan kik leuleu a, Jubilee hun tawh kituak a la phuak kidemna leh thului gelh kidemna a letsong hawmna zong om hi. Rev. Dr. J.M Paupu in “Jesu Khris I Jubilee Hi” cih thulu siksanin mipi kha ann hong vak hi.
October 2, 2011 zingsang 6:00 in CBA Executive Secretary room ah CBLB memberte, Rev. Lian Khen Pau leh ZBC pana paite kamkumna kinei thei hi. Mai lamah sepkhopna hoihzaw neih hoih kisa a, kum khat in Zolai seminar /workshop khatvei neih zel ding kilunggulh hi.
Sun 10:00 ciangin biakpiakna hun kipan kik a, Rev. Dr. J.M Paupu in “Pasian Ukna Gam” cih thulu tawh mipi kha ann hong vaak hi. Biakpiakna a kiman khit sunnung lam 1:30 ciangin Tangnuam Christian Centre ah, hih mun le mual a pia Tangnuam hausa Pu L. Vum Za Kham Ngaihte phawkna leh lungdamna mualsuang Dr. Rev. Enn Za Sian in honna hun zang hi. Zan hunah Rev. Dr. Sut Khan Thang in mipi kha ann vaknalimci tak nei hi.

CBA ka muhdan
Rev. Job. Thawngno in CBA a muhdan hih bangin gen a, “Mimal tawm, mipil tam, minam itna nei, beh thupisak, lai siam tam, lai thupisak” ciin gen hi. Siapa genna banah, ke’n ka behlap nop-ah, kei’ muh pakna panin, “Khangnote in Pasian zahtakna nei, thumang-in a kithutuak, Upa makaite in neulua cih om lo, sep le bawl dinga a tung uah a kisuan bangbang zawh a sawm ngiatte hi uh a, Pasian ading a neihsa sum le pai, hun leh thatang a siit het lote omna mun hi” ciin ka ciamteh hi.
Pawi zat hun sungah, Moreh LBYF in Buh laak lam hong lah uh leh, Sinai Church member Tg. T. Muan Thang in ama laphuak siam taka hong sakna, leh ama makaihna tawh Sinai Church naupangte in choreography siam taka hong neihna uh muhnop mahmah a, laphuak kidemna, tonic solfa ah Tg. Thang Suan in khatna a ngahna leh, thului (article) gelh kidemna-ah Tg. Thang Biak Mung in khatna a ngahna ka ngaihsut ciangin khangnote in talent nei hoih mahmah hi cih ka mu hi. Tua banah, khangnote lakah, mun pawlkhat a, ann nek ding cianga a hoisuk a hoito, zuu kham ka mu kei a, zuu dawn sese lo a ann a ne ngam khangnote in lungsim hong lawngin, etteh taak ka sa mahmah hi.

Khua sung hawlna
Lamka khuaah ka taam sungin mun tampi ka pha uh a, Rev. Dr. Kamkhanthang, Pricipal, Grace Bible College in a mawtaw tawh Khuga Dam hong etpih hi. Siapa in a thugenna khatah, “Pasian thuphate ka ngaihsutsut ciangin, Pawlpite in khasum hong pia lo hi leh zong Pasian na sep taak hi” ci a, thupi ka sa mahmah hi.
Tua banah khua sunga mun thupi tuamtuamte lakah Sielmat Christian Higher Secondary School, Bethany Christian College, Blue Star Academy, St. Paul Institute, Lamka Bazar, Ngakik Waterfall, Grace Bible College, EBC Zumpi ka phak uh banah, Upa Pau Za Cin leh Upa T. S Zamung in amau mawtaw tawh khuapi hong hawlpih zel uh ahih manin nuam ka sa mahmah uh hi.
Upa Khampu Hatzaw, Upa Cin Za Do, Pa Lun Mang, Pa Neng Do Lian, Pastor Muanpi, Pa Thang Nang (Dr. S Neng Ngaih Lian’ pa)te innkuan in ann hong nekpih uh banah, nuam taka ka zintunna uh Upa Pau Za Cinte leh Upa T. S Zamungte innkuan kipiakna thupi-in lungdam mahmah hi.

Gelhloh theihloh
Manipur ka zinna hang ka ngaihsut ciangin, Mizogama ZBC a om leh Manipur gama CBA om manphatna ka phawk hi. CBYF Phatna leh biakna makai dinga kisehte in nuam takin, hun maan takin hong pan lianlian uh ahih manin etteh taak ka sa mahmah hi. Phatna leh biakna in biakpiakna nuamsak mahmah a, mipi thalawpsak mahmah hi. Ka zin tunna uh Upa Pau Za Cin pen thu le la-ah a kiva mahmah hi a, a laigelh pawlkhat Laisimbu (text book) ah a kisin om a, tua banah la ngaih mahmah, “Nu aw naupang neu ka hih lai-in, tawntung nuntakna thu hong hilh le cin…” cih la pen ama phuak hi a, hih la pen pau nam tuamtuam 20 val-in kitei ahihna thu zong ama tung panin ka thei hi. Pa Lun Mang in a mawtaw Speaker Rev. Dr. J. M Paupute nupa Lamka ah a taam sunguh a zatsakna, ZBC pana Pawi zang dinga paite zingte welcome-naah hong kiphawk khakloh hangin a pai ki-om sam ahihna, deihsakna tawh niangtui hong pia teiteite hanga khatveivei buaihuai ka sakna zong genloh theihloh thu hi. Tua banah laibu hong piate, sum le paai hong piate leh van tuamtuam hong piate tungah hih laigelh tungtawnin lungdam kong ko hi.

Ciakkikna
Sept. 5, 2011 in innkuan vai-in Moreh phak sawmin Lamka panin Upa T. S Zamungte’ mawtaw tawh ka dingkhia uh a, Pallel ciang tungin, escort lohin pai phal lo uh ahih manin kilehin Imphal khua sung ka hawl khit uh ciangin, Lamka ah ka ciah kik uh hi. Manipur gam pen ka khatvei paina ahih manin, a manpha thu tampi ka mukhia a, thei tuak tampi ka theihbeh hi. Oct., 7, 2011 in Lamka panin Champhai lam zuanin ka dingkhia kik leuleu uh a, Oct., 8, 2011 in cidam takin Champhai ka tung kik uh hi. Ci ta dihdih leng, Manipur gamah bel zasan (kawlsiing) thak taktak ei!!!