Thuthak (News)

Thursday, April 26, 2012

KOI MAW, KOI MAW!



1. Naupang, nungak, tangval, nupi, papi, piteek,
Puteek dongin, koi maw, koi maw ci uh;
Bang hiam cih gen kul sese lo,
Kitheisiam lel, kitheisiam lel.

2. Kitheisiam, kitheisiam lel, haksatna om lo,
Neih nak leh phal takin kipia pahpah;
Uzaw, nauzaw cih om tuan lo,
Tanbang kimna gu nat nading.

3. Gilvah nading hipeuhmah lo, gu nat nading,
Gilpi, tuap, lung, sin leh pumpi sungah;
Natna hong tun, gimna hong pia,
Ki-itna hang hi, na lua e.

4. Pumpi adingin cidamna hi peuhmah lo,
Kha lam hat nading zong hi peuhmah lo;
Lungsim hatna zong hi tuan lo,
Mi hauh nadingin lei ziahziah.

5. Natna tuamtuam hong tun, aw na sa lua ing e,
Zatui-zaha lei nading teng bei ta;
Kizang ziahziah, bei khin ta e,
Kuhva, sahdah lei nadingin. 5/1/2012

(Ciamnuih laibu, p - 125)

ZA, ZA, ZA

1. Nungak, tangval, nupi, papi, kuamah peuh in,
Tep vuauvuau, tep vuauvuau, koi mun peuhah;
A lei nading sum neihloh ni in zong,
“Koi maw”, cih tawh ni tum dong mah tep thei!

2. Siklet ci, Zo-za ci, a tuamtuam tam zen si,
Koi pan hong piang a, koi pan hong pai hiam?
Cih zong ngaihsun tuan lo leh thei tuan loin,
Tep vuauvuau, tep vuauvuau e, lim sa lua e.

3. Sumpi mangngilh, sunsiah mangngilh, phamawh sa lo,
Ahih hang za bawm puak ding mangngilh ciangin,
Kilehkik sese, aw kilehkik sese,
Bangzahta in nna sem cih kithei zo lo.

4. A bung tunga kigelhte a thei leh thei lo,
I om hangin bangmah phatuam tuan lo,
English sim thei leh a khiatna theite in,
A hathat, a hoih lolo duh zawmah lai!

5. Tate pencil lei nading sum om lo napi,
Siklet lei nading kitasam ngei lo;
Pencil neihloh man a siapa vuak laitak,
Kihausakin, khua laiah tep vuauvuau e.

6. Tuap cancer, gawl cancer, a kithei ngei lo English,
Natna tuamtuam hong tung ziahziah mawk e,
Pammaih zen si, theihngeiloh natna hang a,
Mual hong liamsan it le ngaihte, na lua e. 5/1/2012

(Ciamnuih laibu, p 127)

ZU, ZU, ZU

1. Mi in zong dawn, Zomite in zong dawn!
I dawn dan kibang kei zen si e lawmte aw;
Bang hanga dawn i hiam cih ngaihsuthuai zen si e,
Sum le pai, neih le lam teng bei, tui in tai khin.

2. Nikhat nna sem, a nitak ciang bei pah,
Antang, sathau, leh meh lei nading om nawn lo,
Tate gilkial, dangtak, keu thilthel mulkim lo maw,
A tui in bei, a tui in bei, pammaih zen si.

3. Innkuan nuam kim lai hong kitawngsak a,
Pawlpi sung buaina leh Pasian zahtaklohna;
Khuasung ading mi noksak, buaina a piangsakte,
Zu dawnte hi, buaina bulpi zu hang bek hi.

4. Hansan nadi’n galkap te’n zu dawn uh,
Ei te’n i tu le tate buaisak nadingin,
Dawn hang e, mi ommuang kimlai buaisak nadingin,
Na lua e, na lua e, hangsanna kizangkhial.

5. Zuzuakte mailam hun ding aw,
Haksa zen sin cia, samsiatna hong tun hun ding;
Kua ta in thuakzo ding hiam tuabang samsiatna lian,
Mi kilem kimlai a kitawngsak zuzuakte.

6. Ann hoih nek thei lo, zu dawnna hangin,
Gilpina, sinna, luna leh natna tuamtuam,
A kithei ngei lo ‘operation’ bawl dingin leh,
Pai ziahziah, zato inn leh zatui sai zuanin. 5/1/2012

(Ciamnuih laibu, p. 126)

Monday, April 16, 2012

THUPHA PUAK MINAM

Tu hun mi tamzawte in thupha ngah i ciah ciangin neihsa sum le pai, inn le lo hoih, pilna siamna neite hi a, ahih hangin hih munah ‘thupha’ i gennoppen Jesu leitung mimawhte hong tan ding a kumsukna, mimawhte tan dinga a sihna thu leh, sihna zo a a thawhkikna lungdamna thu ahi hi. Sum le pai i cih pen a thupi mahmah laitakin, a zatna lam a maan kei leh innkuan kisiatna, veng le pam tawh kimuhdahna, leh Jesu tawh kigamlatna suak thei hi. Thupha ngah minam i cihte pen thupha puak minam hi uh a, a ngah thuphate pen amau bekin zeek loin, mite ading, veng le paamte ading leh Pasian adingin a zangkhiate ahi hi. Tuate thupha pen kipin, kho-in, khangto semsem hi.

I. Minam i cih bang? :
Zomi te’n minam i cih pen, Mikangte in nam bangzah hiamin khen uh a, a taangpi thu-in Nation & Tribe tawh kizul pen ding hi. Concise Oxford Dictionary in hih bangin na gencian hi : Nation – A large aggregate of people united by common descent, culture, or language, inhabiting a particular state or territory ci a, tribe – A social division in a traditional society consisting of linked families or communities with a common culture and dialect ci hi. Minam i cih ciangin gencian a haksa mahmah thu hi a, a taangpi thu-in - pau, ngeina, zia le tong, ciindan tuam a nei genna hipen hi.

II. Thuciam Lui in thupha a gendan : 
Thuciam Lui huna thupha tawh kisai-in, galte zawhzawh nading, an le tui kiningcing nading, mite adinga na hoih sem, thupha bawl suak theih nading, cidam nading, leh a kitam gen pen ‘ta tampi nei a suan le khak pung ding a thupha piakna’ ahi hi. Ta tampi nei-a pun nading tawh kisai a genna pawlkhatte : Pasian in nate thupha piak ciangin, “Ci pha-in, tampi pha-in, tuipi sung dim un…” (Pian 1:22) ci a, Adam leh Evuah thupha pia-in, “Ci pha-in tampi pha unla, leitung dimin zo un…” (Pian 1:28) ci hi. Noah thupha a piak ciangin, “Pung unla, tampi pha-in leitung dim un” (Pian 9:2), Isak in a tapa Jakob thupha pia a, “…Vanglian Pasian in nang thupha hong pia-in, hong pungsakin, tampi hong phasak hen” (Pian. 28:3), Pasian in Jakob thupha pia a, “..Pung inla, tampi pha in. Minam khat leh minamte honkhat nang sung panin piang ding a, nang sung panin kumpite zong piang ding hi” (Pian. 35:11), Pasian in Abraham thupha pia-in, “...nang tampi kong phasak ding hi. Nang pen minam honpite’pa na hi ding hi” (Pian. 17:2-4; Isai. 51:2) ci hi. Topa in Hannah thupha pia a, tanu nih leh tapa thum neisak hi (I Sam. 2:21), Pasian in Israel ninam leh Judah minamte kigawmkik ding thu leh, thupha pia a, tampi a phaksak nading thu gen hi (Ezek. 37:26).

III. Thuciam Thak sunga thupha a kigendan :
‘Thupha’ kici pen Thuciam Thak sungah Sawltak Paul leh Nungzui Peterte in, nopsakna, kilemna, hehpihna leh dikna ci-in gen uh hi. Tua a gen thute uh pen Jesu Khris in ei mimawhte hong tatna thu mikim in theih nading leh mawhnei, a si ding mite in hotkhiatna a ngah nading ahi hi. 

1) Nopsakna thupha : Mi nuamsa i cihte kuate hiam i cih leh, mi gi lote thu a zui lo mi, mi mawhte gamtat banga gamta lo mi, mi a thusim lote tawh a kipawl lo mi hi a, Topa thu sung beka nuam a sate ahi hi (Late 1:1,2). Topa thu a thei nai lote in nopsakna taktak nei lo uh hi. Singbul suangbul, dawi le kau lau-in, kithoih uh hi. Topa Jesu eite adinga si ahih lam thei loin, suakta i hih lam a thei lote nuntakna pen gimhuai mahmah hi. Mi thumaan lo leh mi a nuaisiahte thu bangin nungta uh a, lunggimna lianpi leh lauhna tawh kidim uh hi. Tua ahih manin tua bang mite tungah Khristiante in nopsakna thupha i puak kisam hi. Pasian deihna bangin Kha Siangto ki-uksakte pen nuntakna leh nopsakna tawh kizom hi (Rom 8:6).

2) Kilemna thupha : Leitung nuntakna i suutsuut ciangin Jesu Khris a nei lo mite nuntakna leh gamah kilemna taktak om thei lo hi. Tu hun leitung in a buaipih mahmah pen Jesu Khris a thei lo, kilemna manphatna a thei lote hi a, a diakin Muslim biakna zuite sungah buaina leh kithahna tam mahmah hi. Kilemna pen a manpha mahmah hi a, a piangsak mite in lungnuam takin a tuh khaici in hoihna leh dikna a piangsak hi (James 3:18).

3) Hehpihna thupha : Leitung mi khempeuh mawh ciat uh a, hong honkhia Pasian tawh kigamla hi (Rom 3:23). Mawhna thanmanin sihna hi (Rom 6:23). Bang hangin Pasian in i mawhna banga hong thukkik lo hiam i cih leh a hehpihna thupha hang bek ahi hi. Tua thupha pen a thei nai lo mi tampi leitungah omlai a, tua mite kiangah gen zaak a, hilh kisam hi. 

4) Dikna thupha : Pasian a nei mite dik uh hi. Muanhuai uh hi. Mi gi uh hi. Thu dik lo leh hoih lo gen ngam uh hi. Herod in a naupa zi Herodias a teenpih pen Pasian mi Johan in ‘hoih lo hi’ ciin taii a, tua manin Herod in thong sungah khum hi (Matt. 14:3,4; Luka 3:19,20). Herodias in zadah ahih manin that hi. Thudik zong a gum ngam lo, a gen zozo leh a gen ngapngap a gualzawhna mun tampi om hi. Tua ahih manin tua bang mite tungah dikna thupha puak kisam hi.

IV. Thupha puak a kisapna :
Pasian in thupha puak nasep sem masa ahih manin amah a umte adingin tua nasep pen zuihloh theihloh, sep hamtang ding ahi hi. Adam leh Evuah in Pasian thu a manloh uh ciangin gamlak sing lakah kibu uh a, Pasian in sam hi. Tua Adam leh Evuah mawhna hanga si ding leitung mihingte tan dingin a Tapa neihsun Jesu Khris leitungah hong sawl lai hi. 

Jesu in a nungzuite vakkawikawi a, mi khempeuh lungdamna thu hilh a, ama nungzui suaksak dingin hong vaikhak hi (Mat. 28:19, Marka 16:15, Luka 24:47, Sawl. 1:8). Tua thupha pen Jesu in mimawhte hong tatkhiatna thu leh tua hanga nuntakna thak tawh ki-itna, kilemna, nopsakna leh daihna (calmness) om nading ahi hi. Leitungah Pasian thu a thei nai lo, singbul suangbul leh dawi le kau bia tampi om lai hi. Tua mite tungah thupha, lungdamna thu puak pen Khristian mite mawhpuakna hi a, tua bang nasep a kisep ciangin a sem mite Pasian in thupha pia a, a nasepna uh zong hong khang tektekin, thupha ngah behbeh uh hi.
Leitungah thupha a ngah masa leh thupha a puak masa minam leh gam khangto hi. America hizahta a thupha a ngahna uh leh a khantohna uh hang pen, lungdamna thu a theih nai lote kiangah a puakna hang uh ahi hi. America gam nopsakna teng nusia-in leitung mun tuamtuam, Zogam mual dawn a gamsa banga nungta Zomite tung nadongah thupha hong puak mawk uh hi. England gam neucik pen bang hanga leitungah hizahtain kizahtak hiam i cih leh amau thupha a sante uh minam dangte adingin zangin, Pasian lungkimna bangin zang uh ahih manin Pasian in laamto hi. Lai Siangtho in hih bangin thupha puak a kisapna thu hong hilh hi :
  1. Ni khat khit ni khat ama hong hotkhiatna thu gen tawntung a, ama minthanna minamte lakah gen ding leh ama na lamdang septe mi khempeuh lakah pulak dingin hong hilh hi (Late 96:2,3)
  2. Lungdamna thu puakte etlawmzia gen hi (Isaiah 52:7)
  3. Topa in Ezekiel kiangah, mi gi lo khat a nuntak theihna dingin thu a hilhkholh kei a, tua mipa pen mawhnei mahin a sih leh tua sihna thu-ah amah a ngawh ding thu gen hi (Eze. 3:18; 33:8). Tua mah bangin tu hun Khristiante tungah tua mawhpuakna hong pia hi. 
  4. Mi gi lo khat a sihna-ah Pasian lungdam lo a, tua mi kisikin a nuntak ding a deihzawkna gen hi (Eze. 18:23; 33:11)
  5. Phakte in Syria mite taisansa an le tui a muh uh ciangin amau bekin ne lo uh a, a mipih Israel mite in nuntakna a neih nadingun hilhin nekhawmin, a nungtakhawm uh hi (2 Kum 7:9-11)
  6. Mite tunga piakna zahzahin Pasian in a piate tungah thukkik ding hi (Luka 6:38).
  7. Kamsangpi Isaiah in, gimna a thuak mite tungah thuhoih a puak ding, lungsim kitamzante a damsak ding, salin a kimante tungah suahtakna thu a gen ding, a kikhum mite adingin thong kong a hong ding, Topa in a mite honkhia-in, a galte a guallelhsak ding hun a tunna thu a gen ding, a thum mi khempeuh a hehnem ding, amaute pen a thuman mite kici-in, amah a kiminthansak theih nadingin Topa in a mite kem hi, a kicih theihna dingin Zion-ah a om a dah mite a lungdamna ding, a lungkham mite in phatna la a sak theih nading, a lunggim mite in Pasian a phattheih nadingin amah a kisawlna thu gen hi (Isaiah 61:1-3). Tua sawlna pen tu hun Khristiante ading ahi hi.
  8.  Zan thapai a lawhsap nungin Peter in, Jesu sawlna bangin ngen khuh a, ngasa tampi a mat ciangin amah bekin nekbei sawm loin, gal-khat lama a lawmte sam hi (Luka 5:7). Thu hoih, lungdamna thu pen eimah bekin thei-in noptuampih loin, Pasian a thei nai lote tungah gensawn ding, piaksawn ding ahi hi.

V. Bangci bangin sem ding :
Thupha puakzia tawh kisai a kisam mahmah thu lianpipi thum om hi. Khatna, A kuan khia, thupha puak nasem (missionary) om kul pelmawh hi. Gammial a nasem ding, a thei nai lote kiangah lungdamna thupha puak a, Satan sal a tangte a honkhia dingin a mun mahmahah a paikhia, a kuankhia om kul hi. Nihna, Lungdamna thupha a puak ding a kuankhia a om laitakin, vekpi in kuankhiat theih hi lo hi. Tua a kuankhiate sum le pai, thu le la tawh a vaak, a panpih (supporters) om pelmawh kisam hi. Tu hun mission nasepna-ah mawk pai, mawk sep cih bang om nawn lo a, lampi ding a sialte lamlahna bangin pai kul hi. Thumna, A kuankhia leh sum le pai, neih le lam tawh a huh a om mah bangin, a nasepna uh a mazan nading, sum le pai leh neihsa tawh a pangte in a vaakzawh nading un Pasian tungah a ngetsak, a ngetpih, thungetna tawh ma a pang tawntung a om kisam hi. Missionaryte nasep mazanna leh lawhcinna tampite pen amau adinga a thum a tau, Pasian tunga a kiko dente hang zong ahi hi.

Zomite thupha hong puakte i ngaihsut ciangin pilna siamna sang pipi nei uh hi. Hun khat laiin missionary pen a ututte pai-in, sepdan leh kalsuandan kician lo a pai zong om hi. Kum zalom 21 khen lamah thupuak nasemte’ lakah pilna siamna neite manphatzia kiphawk thak hi. A kisinsa mite nasep pen mazangin, muibunzaw hi, cih kimu hi. 

Tua banah, tu hun thupuak nasepzia thak khat pen, a paina mun leh gamte sum zanga lampi kician tak zuihna ahi hi. Tu hun ciangin a kisam mahmah English sinsakna tungtawnin mi tampi in thupuak nasep sem ta uh hi. Communist gamte bangah lungdamna thu puak pen a hamsa mahmah hi a, tua munah pai theih nadingin, amau gam sunga a kisam mahmah English siam, lai hilh thei dingte kipaisak hi. Tua banga a kipaisak ciangin tua apaina gamte in sangsiate khasum pia uh a, sangsia sep kawmin thupuak nasep semkhawm thei pah uh hi. Tua bang a sinsakte lakah North East Centre for Training and Research (NECTAR) kicite nasepna leh panlakna zong ettehhuai mahmah hi. Thupuak nasep lunglutna anei, English siamte sinsak uh a, tuate in gam tuamtuamah lungdamna thu pulakkhia uh hi. 

Tu hun mission nasepzia thak khat pen “A bucing thupha puak nasep’ kici a, tua-ah mihingte hotkhiatna (human salvation) bek hi loin, piansak nate khempeuh – singkung lopa, gamsa leh ganhing tuamtuam, kiim le paam a omte tawh kilem takin nuntakkhopzia ding, leh Pasian bawl nate ahihna uh banga teenkhoppih, nuntakkhoppih ding ahi hi.

VI. Thupha puak minam suah theih nadingin :
Zomite thupha puak minam i suah theih nadingin, thupha i theihcian kisam a, tua nasep a meetna leh a thupina i tel masak kisam hi. Mawk gen a, mawk phuutgawp theih ahi kei hi. Thupha i cih – nopsakna, kilemna, hehpihna leh diknate pen mi lakah pulakkhia ding i hih manin, i theihcian a, eima nuntakna, leh i minam nuntakna-ah mite in limpha a muh uh kul hi. Tua ahih kei leh, i thugennate in saang zo lo ding uh hi. Minambup hoih kim ding bel ahi thei lo thu hi a, ahih hangin, “Thupha puak minam” i hih theih nadingin eima mahmah nuntakna zong nakpi’n kipuahphat kisam hi. 

Sawltak Paul in a laikhaknate sungah lim gelh mahmah hi. “Note tungah nopsakna leh hehpihna thupha hong om ta hen”, cih bangin tamveipi na gelh hi. Tua a gelh bangin amah mahmah nungta hi. Mun tuamtuamah pai kawikawi a, Lungdamna thu, nopsakna leh hehpihna thute gen kawikawi a, lungdamna thu hilh dinga kisawl ahihna leh, tua thu a hilh kei leh amah adingin a dahhuai mahmah ahihna thu gen hi (I Kor. 9:16). 

Zomite sunga Khristian biakna pawlpi tuamtuam leh para-church tuamtuamte nasep hoih leh hoihlohah i minam thupha leh thusia, a hoihna leh hoihlohna kinga mahmah ahih manin pawlpi tuamtuamte in thupha puak minam suah theih nadingin vanzat poimawh mahmah i hih lam i mangngilhloh ding thupi hi.

Thukhupna :
I kiim i kiangate i et ciangin mission nasepna lamah a hatte mah pawlpi, minam, leh gam khangto hi. Mizogam sunga Presbyterian pawlpite in missionary 1900 kiim sawlkhia uh a, Baptist Church of Mizoramte in 2009 kumin 555 sawlkhia uh hi. Kawlgam sunga Zomi Baptist Convention of Myanmar in missionary 300 peuhmah sawlkhiat zawh ding hanciamna nei uh a, thupi mahmah hi. Pasian’ piak thupha pen ama deihna bangin a kizatna-ah Pasian lungdam a, a pia mite thupha pia-in, thupha ngah minam suak uh a, tua a piakkkhiatna uh pen thupha puak minam a suahna uh ahi hi.

Etkakte :
1. Lai Siangtho
2. Internet
September 21, 2011

(ZBCM Thului gelh Kidemna - 2011, 2nd Pasition)

Thursday, April 5, 2012

NUNTAKNA LAMLAK - 2

NOPSAKNA

‘Nopsakna’ lunggulhna leh lametna tawh a nungta mihingte i hi hi. Hih i lunggulh nopsaknate pen i mai lam nuntaknaah nopzawk semna hong tun maw, ahih kei leh siatna leh tawntung sihna? cih ngaihsuthuai hi.

I mimal nuntakna-ah i nopsakna bang hiam? Sum le pai zonga khua-ul luang a i sepna leh, sun le zan gen lo a i sepna pen mai lamah nek le dawn, sum le pai sinkham lua lo a om nading, sihna, natna, leh haksat hun cianga haksa lo zaw a om theih nading leh i nuntak a nopzawk theih nading, gual-eng a i omloh nading deihna ahi hi. Tua hi kei leh kua’n haksa pipi in na sem nuam ding hiam (nasep nuamsa ngiat om a hih leh thukhat), lametna hanga nasep nuam a kisa hi zaw hamtang hi.

Khangno pawlkhat in zu le sa, numei pasalna tawh nopsakna zongin a khangno hun tomcik sunguh a zatna uh hangin a dam thei lo meima a khantawn un ngah lawh uh hi. Pasian thu don loin, leitung gualnopna lamah ‘nopsakna’ zon luatna hangin mite muhdah leh pampaihin ki-om thei hi. Tua pen kua hang hiam? I nopsakna zonna lamah bang i ngah hiam? Tua i zon nopsakna pen i mu takpi mah hiam?
Nu leh pa thu mang loin, veng le pam, lawm le gualte thu i man zawkna hangin bang ciang i tung a? Nek le dawn, silh le ten ei hoihsak leh deih bangin ne-in dawn-in, silhin tengin, i ut bangbangin nungta leng a nuam takpi mah diam?

Ni khat nna semin, tua a thalawh khiat pen a innkuanun nuam taka nekkhop/zatkhop sangin a lawmte nih le khat tawh zu dawnna peuh, ahih kei leh laithai kapna peuhin zat nuam a sa zaw, tua munah ‘nopsakna’ a zong om thei hi. Tua nopsakna a zonna hangin a innkuan sungah, lawm le gualte tawh kimuhdahna leh kitotna bang piang thei zawsop hi. Nopsakna i zon luatna hangin i pumpi, i innkuan, i pawlpi, i khua, i gam in thuak hi.

Tulai pawlpi pawlkhatah mi pawlkhat in ‘Pawlpi sungah Kha om kei, nuam kei, pawl dangah tai ding hi..” cih bang gen thei hi. Tua a gente amau leh amau ‘kha-mi’ kici in, pawl sung nop a saklohna uh leh a deihkhoplohna uh gengenin, pawl sung taisan thei zawmah lai uh hi. Tuate kha-mi-na pen (thukhen ka hihloh hang) maan taktak dingin ka um thei kei hi. Kha-mi taktakte in a pawlpi sung uhah kha om lo-a a theih uh leh a om theih nadingin panla ding uh a, a thanemte tha khauhsak sawmin, a nasep ding poimawh pen ahihna thu theiin taisan lo ding hi.

Lamna dianna a tam luat mana ‘kha nin hi,’ cih khawng, lamna dianna a omloh mana ‘kha om kei’ cih khawng tam mahmah hi. Tua bang a gengen mite pen amau nopsakna bek a ngaihsun, amau deihna bek kalsuanpih a sawm, mi tawh a kipawl thei lo ahi uh hi. En nopsakna i neih bangin mi in zong nopsakna nei tek uh a, ahih hangin i nopsakna kibang lo cih i phawk kisam hi.

Zomi sungah, pawlpi khatah la tomno (khanlawhna la) tawh lamin diangin Topa phat nuam a sak mahmah laitakun, solfa la sa a biakpiakna pen kha om lo, Pasian om lo dana a ngaihsut ding hi lo a, solfa la sa a Pasian phat nuam a sa mahmahte in zong la tomo tawh Pasian a phat ziahziahte pen kha-mi lo cih ding hi tuan lo hi. Ahangin, nopsakna kibang lo hi lel a, lungsim tawngpen pana a kiphat Pasian tawh kizop leh zoploh thupi zaw hi. Mi nopsakna nuam kisa kim lo a, mi nopsakloh nuam i sak pawlkhat zong om veve hi.

Mi pawlkhat in amau mipihte kiang sangin mi lak nuam a sa zaw om thei hi. Amau nopsakna ahih leh gen theih om lo hi. Ahih hangin (ci veve lai ni) tua amau mipihte kiang nuam a saklohna hangin a tu a tate mi mangthang suak leh, tua a tu a tate in kua mawhsak ding hiam? Midangte kiangah nuam a sak luatna hangin a tate in a nu leh a pa pau thei kei leh, tua a nopsakna pen a suan le khakte adingin manpha maw manpha lo cih zong suuthuai hi.

Charles Mackey in The Miller of the Dee cih la a phuakna sungah, Dee gun geia ann gawina neipa lungkimna thu, a sepna ah nuam a sakna leh kuamah eng lo a, kuamah in zong amah eng lo hi-a a theihna thu, “I envy nobody - no, not I - and nobody envies me” ciin gen den thei hi. Kumpite tutphah a tut a, gam lianpi sunga mi tampi uk pen lunggulh tuan loin, a zi a leh a tate tawh nuam taka, ama sepkhiatsa a nek uh pen nuam sa mahmah lel hi. Tua a nopsakna pen midang neih le lam deihgawhna hi lo a, a nopsakna zonna in kuamah buaisak lo hi. Kithutuak takin innkuan a nuikhawmin, ne khawm uh a, tua pen pa’ nopsakna ahi hi.

Tua hi a, a thupi penin, i nopsakna in bang ciang hong tunpih hiam, cih ahi hi. Ei adingin a nuam khempeuh pen i lawm i gual, i innkuanpih, i khuapih, i mipih i sapihte adingin a phatuam hiam? I nopsakna pen mite adingin a phatuam kei zongin mi a nawnkaisak hi kei beek leh hoih ding hi. ~ T. Sawm Lian, Daihna Cabin

NUNTAKNA LAMLAK - 3

NAUPANGTE SIAT THEIHNA

A thupi lo a i ngaihsutte pen a thupi lo taktak zong hi lo, a thupina i theihloh man hi thei hi. ‘Ngaihsut taak kei,’ ‘thupi kei lua’ i cihte hangin bawlphat theihloh siatna lian hong tung thei hi. Mi a pilna leh siamna a san semsem leh naupang kep a kisapna, a manphatna leh mailam huna haksatna tung ding tampi a vengsak ahihna thei uh a, khuasunga khahzau gawp lauhuaina phawk uh hi. Naupangte gitloh theihna pawlkhat en dih ni:

1. Innkuansung nuntakzia (family environment) : Naupang in nuntak khuasakzia, pau leh a kisam khempeuh a sin masakna penpenin innkuan sung pan ahi hi. A innkuanpihte in a sinsakna bangbang pen ahi ding mah sa khin pah hi. A pau theih cilin kam hoih lo tuamtuam a kisinsak leh tuate zang paisuak hi. Zu zuakna inn pana khangkhiate in teengta kineihna na lengah zu zuakin pang pah uh a, Pasian thu tawh a kimakaihte in innkuan thunget khopna khawng nei pah uh hi.

2. Nek le tak haksatna (economic problems) : Nek le dawn, sum le pai haksat luatna hangin mi tampi kisia hi. Nu leh pate in tate tungah zawnna (poverty) pen a sia lama zat hetloh ding sinsak kisam hi. Mi pawlkhat sum le pai neihloh manin amau pumpi mahmah a zuak, ahih kei leh Pasian leh kumpi’ deihloh zatui zaha, khamtheih guihtheih a zuak peuh om thei hi. Ei neih tawh kituak a gamtat sinsak a, neih phakloh leh ei dinmun tawh kituak lopi a nuntak sawm lo ding leh, mi lakah maizumna a zang lo a, nasep kuhkalna a zang dingin hilh kisam hi.

3. Nu leh pate lametna lian lua (high perental expectation) : Nu leh pa pawlkhat in a tate tungah lametna nei lian lua uh ahih manin a tate un siat lawh hi. Mihing siatna tampi lakah hi pen kihel hi. Tate hih theih leh lungsimin a zawh, amau kingapna ngaihsutpih lo a, tua bangin omin, tua sinin, tua semin, tua laiah ..... ciin nu leh pa pawlkhat in amau hoihsak leh lunggulh teng a tate uh hihsak sawm thei uh hi. Mi khat pen a lunglut lam leh a siamna lam ngaihsun loin a nu leh pa in engineer hi dingin deih uh hi. A pate thu mangin haksa sa pipi in engineer sinin sangah kah a, a sangkah/laisim cimtak lua, zo lo kisa lua mahmah ahih manin a sinlai a zawh main amah leh amah kithat hi. A lawmpa in bel sinzo sam hi. Ahih hangin a laisim a zawh ciangin ama lunglut lam manzaih (photographer) nna mah sem ahih manin a engineer sin pen bangmah a khiatna om lo hi.

4. Veng le paam hoih lo (bad neighbourhood) : I mit a i muh leh i bil a i zak mun/nawhte in i ngaihsutna-ah lianpi in nna sem hi. Mihing ginat leh ginatloh pen kim le pam, veng le pamte hang zong hi thei hi. Zu khamkham a kimuhdenna munah teeng leng naupangte in zukham pen mihing ngeina peuh sa thei ding uh a, zatui kisunte a kimuhden theihna munah teeng leng zatui kisut lauhhuaina naupangte in thei lo ding hi. Tua ahih manin teen nading mun teel siam pen naupangte mailum hun dingin kisam mahmah hi.

5. Kineu ngaihsutna (inferiority complex) : Zomite lungsim sunga a lian mahmah khat pen ei le ei kineu ngaihsutna, mi hih theih hih thei lo dinga kingaihsutna om ahi hi. Zomi ulian khat in, “Kei bel kumpite in hong deihsak mana hih ka dinmuna a om ka hi kei a, ka hihna (siamna, theihna, service etc) in cit mana om thei ka hi hi” ci hi, ciin gen ngei uh hi. Mi van a gu maimai ding khawng bek a kingaihsun lo a, nu leh pate in tate lungsimah cihtakna, kuhkalna, thuakzawhna leh picinna tuh kisam hi. Naupangte lungsimah kimuanna (self confidence) a neih theih nadingin amau hih theih ding nna vaihawmsak a, sepsak hoih hi. Amah leh amah a kimuangngam lo mite in kuamah muangngam lo hi.

6. Naak ukcip lua (over restricted) : Naupan laia ki-ukcip luate a picin uh, ahih kei leh amau thu a hong om uh ciangin nuntak siam lo uh hi. Nu leh pa pawlkhat in inn sungah a tate nopsakna lam leh a sep utte khempeuh khamcip thei uh a, tua bang mite mun dang, a nu leh pate kiang loah a om ciangin omdan siam lo uh hi. High school leh higer secondary pawlkhatah sangsiate strict lua mahmah uh a, tua pana sangnaupangte hong passed khiat uh a, college hong zop uh ciangin college life nuam sa lua uh ahih manin laisim ding zong ngaihsun lo thei uh hi.

7. Khahzau lua (never restricted) : Hun-awl hau lua leh sepding nei lo a naupang a om uh leh siatna tawh kizom nuam mahmah hi. Vak haat lua, khua laka tam luate in gamtat siatna tuamtuam bawl baih mahmah hi. Nu leh pate in tate vakna leh a paina lam uh theihpihin, kithuahpih tam kisam hi. Kua tawh kikhawl a, a vakhiat ciang bang sem a, koi munah pai zel hiam cih pen nu leh pate in theihpih kisam hi.

Mihingte, i nu’ pum sung panin i piankhiat cilin i sia le pha theihna kibang kim hi. Tua i suahkhiat a kipanin i nu leh pate hong kepdan leh makaihdan tawh kizuiin a hoih deuh leh a sia deuh, a thumang leh a thumang lo deuh, a thuman leh a thuman lo deuh, a migi leh a migi lo cih bang ki-om hi. Kimakaih zawh mana kihoihkim ahihloh hangin, mi tamzawte siatna pen kimakaihna maanloh man, ahih kei leh kimakaihloh man ahi hi.
~ T. Sawm Lian, Daihna Cabin 22/3/12


Thursday, February 9, 2012

Hong Bye-bye Ke'n

Zuu tam lua mahmah ahih manin tua khua sunga teeng mi li in a hoihlohna thu phawk mahmah uh hi. Zuu tawh a kidiah a khuapihte gamtatdan uh hoihsa lo mahmah uh ahih manin bangci bangin hih zu – kihuatna a piangsak, kitawtna a piangsak, innkuang siatna a tun, leh khat le khat kimudahsak pen beisak thei ding hiam??? cih pen ngaihsutpi in nei uh hi.

Amau hih theihna ciangiangah sem tekin, kitheihpih khol lo napi a nasepna uh phatuam mahmah hi.

A Khat pa in, mipi paikhopna-ah thugenna leh hanthawtna tawh Zuu hoihlohzia leh tua khua khantoh theihlohna ahihna thu genin, innkuan kisiatna bulpi ahihna thu paikhopna munte panin gen a, amah mahmah in zong sanginn khawngah mipi samkhawmin, a pai sunsunte kiangah a phatuamngaihna, khua khatoh nading thu leh khua khantoh nadinga kipawlkhopna khat a kisapna thu genpihpih zel hi. Tua banah khua dang pana tua khuaa Zuu lei dinga pai khuadang miliante tawh a kitotna hangin thong bang taang zawzen hi.

A Nihna pa in, mi innah lutin, tua a paina inn sunga mi khat le nih kiangah zuu hoihloh zia, innkuan leh minam siatna, khua khatoh theihloha ahihna thu gengen hi.

A Thumna pa leuleu in, Zuu pen Pawlpi in a deihloh ahihna thu hilh hi. “Sawltak Paul in zong Timoti kiangah Zuu tawmtawm dawn dingin hilh hi” ci-a mite in zuu nek zong Lai Siantho in a phalna thu a gen hangin, amau khua zuu nek dan pen tawmtawmin ne lo uh ahih manin ahoih lo tuamtuam piangsak ahihna thu phatuamngai takin hilh zelzel hi. Pawlpi tungtawnin tua khua a susia zuu pen do a, khua khantoh nading, innkuan khantoh nadingin bangci bangin hih ding hiam? cih leh, tua bang khua khantoh nadingin kipawlkhopna a kisapna thu gen zel hi.

A Lina pa in, zuu cih khawng eima innkuan tekin a hoihlohna thu theiin, tua panin bangci kikep ding hiam? cih eima innkuan tek kihilhin, a zang lo dingin hanciam leng hoih ding hi.. ciiin amau innkuanah panla mahmah hi.

Tua bang mi lite in a khua ading a Zuu hoihlohna thu hong gengen uh ciangin, tua khuate zong hong khanglo in, Satan vanzat, kideidanna, kihuatna, kithutuaklohna, kituambawlna a piangsak Zuu pen kipawlna hoihtak bawla, tua tungtawnin do sawm uh a, tua bangin kithutuakin do thei le uh zo ding a, a khua uh khangto ding hi, cih hong phawk uh hi.

Tua bang ngaihsutna tawh kipawlna khat, tua khusung a veng tuamtuam khantoh nading hong phuankhia uh hi. Tua kipawlna in makaite omna veng bek hi loin, tua khuasung buppi phattuam nading leh a hoih lo zuu bangci do zawh ding cih ngaihsutna nei uh hi. Tua banga a sepna uh hangin amau a sem mite in phattuamna ngah ding lamen lo uh a, a mau khuabupin a phattuam nading thei uh ahih manin lawp takin sem pah uh hi. Tua bang a phuatkhiat uh ciangin, tua kipawlna hong pian theihna mi lite hong kihel lo mawk hi!! Ahih hangin tua milite ngaihsutna hong kituak lo leuleu a….

A Khatna pa in lungdamna tawh hih bang ngaihsutna nei hi. “A hoihlohna ka gengen, kihuatna, kipumkhatlohna, khantoh theihlohna leh hong susia pipen, ZUU do dinga kipawlna om a, tua tungtawnin hih khua in khantohna nei ding ahih manin, ka nasepna pen khawnkhong lo a, kei khaici tuh po hi. A kisapna thei a, kua' hong sawl lohpi a ka sep pen a gah mu thei ka hih manin, kipawln ah ka kihel kei zongin ka sep maban pen amaute tawh ka sem suak ding a, Pasian in hih nasem dingin seppih hoih, kipawlna hong pia a, Pasian hatna muangin ma kitun zo ding a, gualzawhna kingahin, khua khantohna om ding hi” ci hi.

A nihna pa in, “Kum bangzah hiam ka sep nungin, kei’ sep banga a sem zong hi lo, kei panlak banga pan a la lote makaihna nuaiah bangci mahin ut keng. A bul pan masa ka hih manin kei kihellohna tawh Zuu pen kikham zo taktak tuan lo ding hi. Zani maha zuu hoihlohzia a phawk thakte makaihna khawng…. Kei pen nidang pek pana Zuu hoihlohna a kankan leh, zuu in mi bangci bangin siasak hiam cih a theipen leh bangci khaam zawh ding cih a theipen kihel loin, saupi tung tuan lo ding hi” cih ngaihsutna nei a, thapiak ding sangin a langlamah pang zawsop hi.

A thumna pa pen a lungdam lua mahmah ahih manin, “Hihna leh tavuan tuamtuam hong kipiakloh hangin ka nasep pen a manphatna thei ka hih manin kipawlna thapia-in, a kisapna bangbangah ka huh ding hi” cih ngaihsutna nei hi. 

A lina pa’n zong lungdam veve napi, a lungdamna kim lo a, a khatna pa kihelloh pen na nasakpih mahmah a, taute tuate a kihel hiam? Tuate e leee….., Zuu hoihlohna a pulakna hang leh khua khantohna deihna hanga thongkia pa e le….. Tua vengte tam lua etc. cih bangin a kihel ding a hoih a sakte min khong genkhia hi.

Amau teng li pen a taktakin a bul a pan leh tua KHUA KHANTOH NADING PAWL a kiphuh theih nadinga nasem masa leh makai taktak na hizaw uh a, hihna leh kimai-etna cih bang a deih masa lo uh hi. Amau hanga kipawlna kician a dinkhiat manin lungdam uh hi…. khat simloh.

Tua kipawlna in panla ciauciau pan a, bangci sem zel uh hiam cih ka theih ma-in ka lusukna panin khanglo in ka mangsunga thupiangte ngaihsun kawmin ka computer a la ka saksak, Staven Vocal Band-te live show a naupangte in “Pi aw na niik tui in tai, delh kengkeng aw pi aw e, delh aw pi, delh aw pi,” a cih laitak mu kha ka hih manin ka mang zong phawk nawn loin tua la ka ngai a, tua zomah Hong bye bye ken cih la ka ngai kik a…. tua la thu-ah…. “Ngaih aw, phaiphuleng bang na siang kong leng, zawngtah bang ong kitahin kei siangah, Sekkhum bangin ka khum lo zong, teengkol bangin hong kol nuam veng e ngaih” cih leh a sakkik-ah…. “Nang ngaiin buh-albang albang dah ing. Khuaimu bang hong mu nuam veng e, belpuansia bang sia mah leng zong, khuangbai bangin hong bye bye ken maw ngaih…” cih peuh ngai-in ka nuih hong suak a, a la thu ka nuihsan hangin, hih bang la cih tha dah, hih sanga hoih lozaw zong a phuak thei lo leh, utut a ciakciak khat ka hihna thu ka phawk hi.….

NUNTAKNA LAMLAK - 1

KIKHENNA HANG

A ki-it lo, a kingai lo a kiteng hi peuhmah lo a, bang hangin kikhenna tam mahmah ahi tam? Dawnna pen za ah za (100%) a maan kei zongin a tamzaw man dingin ka um hi. Dawn sawm dih ni e.

1. Mihing a buncing / paubang lo (perfect) kuamah om lo hi. Tua bang pipi a kiteng, omkhawm kihi ahih manin i hatlohna, i cinlohna leh i kivaklohna kitheisiam lo i hih manin buaina, nupa kikhenna piang hi. Na koppih pa/nu theisiam in.

2. A kisinsa a zi leh pasal a nei cih bang om lo a, kisin tawm vive kihi ahih manin omdan kilawm lo leh sepkhial kinei thamtham hi. Tuate pen kihilh, kimakaih siam kisam hi. I kihilhloh manin tampi kikhial a, i kitamhilh luat manin zong bauina om zel hi. Na koppih pen thu hilhin makaih inla, a khamval ding hilh kei in.

3. Nasep nopsak lam leh nopsakloh lam kitheihpihlohna hangin buaina tam mahmah hi. A lawmpa in ama uk lam a lawmnu hihsak a sawm teiteina hang leh, a lawmnu in ama uk lam bekbek ah a lawmpa a paipih sawm leh buaina om hi. Nang nopsak lam leh ama nopsak lam thei in.

4. Nungak tangval laiin lawmngaih khat tungah kicitak lo ahih manin nupa kiten khit ciangin kimuang lo, kimuangmawh den cih bang om thei a, tua hangin buaina leh kikhenna piang nuam hi. Na nungak na tangval laiin khat bek tungah citakin muanhuai in. Na tate muanhuaina sinsak in.

5. Mi innkuan sunga om ding nungakte in “mo mawhpuakna” thei mahmah lo a pasal a neih leh, tangvalte in “pa tavuan” bangmah thei lo a zi a neih pong mawkna uh hangin, nupa/innkuan sungah haksatna hong tun ciangin lungkia in kikhen baihsak uh hi. Na mawhpuakna theician in.

6. A nuam bekbek lamen a zi leh pasal kitenna pen kho lo hi. Mihing i hih sungin haksatna leh buaina, sihna leh natna om lo thei lo a, tuate hong tung leh ka thuak zo ding hiam? cih kingaihsun masa lo ahih manin kikhenna tam hi. Haksana hong tun ding lam thei inla, na lungsim kizo in.

7. Nupa a zudawn, laithai kapna hangin leh, a khat zawzawin a zatna hangin zong kikhenna tam mahmah hi. Zudawn, laithai kap kei in.

8. Pasian thu tawh kimakaih lo, Pasian thu genkhawm lo a, mi gensiat, thusia kikumkum nupa pen kikhen nuam mahmah hi. Pasian thu kikumin, Pasian tungah ki-ap khawm un.
15/2/12

Tuesday, January 17, 2012

KUM THAK - 2



KUM THAK - 2


Mihingte pen kum thak ahih tawh kizuiin i lungsim nosuak a, khat le khat i kimuh ciang lungdamna thu kigenin, kimaitai ciat hi. Pasian tungah lungdam ko-in, mailam kalsuanzia ding i ki-ap hi. Tua hun, ‘kum thak’ hun tawh kizuiin mimal nuntakna, pawl adinga kalsuan dan ding leh dotna pawlkhat kikum leng i ci hi.

Kum thak leh mimal nuntakna
English historian minthang Arnold Toynbee in, “Nunglam thu kan masa loin mailam kikalsuan thei lo hi” na ci hi. Kalsuan lamzang thei lo, a lawhcin ding bangin lawhcing thei lo cihna hi.
Kum thak i muh ciangin nunglam thu panin lungsim sungah ki-etkik nading, phawk ding, ngaihsut ding, leh kibawlphat nading thu om hi:

1.      Gitloh tuam man hi het lo a, accident tuamtuam hanga sihna, natna thuak, inn le lo a sia tampi om hi. Na hamphatna phawk inla, Pasian tungah lungdam ko in.
2.     Na it mahmah na lawmte, meltheihte in mual hong liamsan hiam? Tua bang a om khak leh na it taktak leh amau nuntakna sunga a hoihte zui in.
3.     Nungkum sungin manphatna na nei hiam? Tu kum ciangin bangci bangin mi adingin manphat sawm na hiam? Ahih hangin mi khempeuh adingin mi manpha hi thei ngei lo ding na hih lam phawk in.
4.     Mi adingin thupha a bawl maw na hih, mi adinga gal lauhuai? A sia lamin mi in hong phawk ding maw, a hoih lamin? Tu kumin bangci bangin nungta ding?
5.      Na tup le ngim bangzah tangtung? Tup le ngim na nei hiam? Ahih leh tukum ciangin bang tup le ngim nei a, a lawhcin nadingin na lungsim na kizo hiam?
6.     Tu le ta nei na hih leh tuate na makaihnaah na lung a kim hiam? Kum thakah bangci bangin makaih sawm?
7.      Kum khatin na sih ding naizaw ahih lam leh, Pasian kisamzaw na hih lam phawk in.

Kum thak-ah pawl sung kalsuanzia ding

1.       A bulpatna kician hen: Kipawlna khat peuhpeuhah memberte adingin ki-apthakna bawl lo leh kum khat kalsuan ding geelkhol lopi a makai ten memberte makaih pen maan lo hi. Ki-apna hoih leh kalsuan dan ding kician geelkholna om lo ahih manin pawlsungah buaina, kikhenna, kituambawlna om nuam mahmah hi.
2.      A puatham sang a tak: Kipawlna khat peuhpeuhin a puatham i buaipih lua uh a, a pua thamin a tuam a sunga a limci mahmah i muhkhiat kisam hi. Biakna pawlpi sungah a Pasian thutak sangin sumpi, citpiakna, sport, social work cih peuh ki-uang bawl thei hi. Hih i gente pen a hawng, a sunga thutak a tuam hi a, memberte in biakinn a zuat theih nading, lampi maan a tot theih nading, midangte adingin a nuntak theih nading, Pasian thu a phawk theih nading deihna leh Pasian tungah mite bangci bangin lawpin, kipiazo uh hiam cih kilatkhiatna hizaw hi. A puathamah i hun beisak zel i hih manin a sunga a limci mahmah thutak i mu zo kei thei hi. Goal sunga khum (pet goal) sangin a ball-boot kibuaipih thei hi. Mawtaw a model hoih leh hoihloh sangin i tupna mun a hun maan takin hong tunpih theih ding thupi hi.
3.      Hun: Computer Age i ci uh a, ahih hangin hih hun a zang tektekte hunzatzia kibang het lo hi. Nai (watch) in a ukzawhloh i hih leh i kiliatsak, i kipilsak mahmah a, mi lakah i ciakciak hangin mi in hong thupisim khol lo ding hi. Committee, public meeting, annekkhopna, office paina etc. ah hun a maan in zang ni.
4.      Vanzat sang a zangte: Biakinn sunga paak hoih mahmah, a koihna nin mahmah, sound system hoih mahmah, ahih hang a khau leilakah a palh zeekzaak, mit khamsak mahmah khawng, a sermon manphatna sang a suit manphazaw, banner thupi mahmah, ahih hang sim hak mahmah etc.  Kum thakah i puansilh hoihna, i degree, i teenna, i vanzatte, i hihna etc. sang i sepkhiat, i thugen, a zangte thupi ngaihsutzaw dih hi.
5.       Khangnote lawpsak: Khangno fellowship khawng bang hanga nuam mahmah hiam, i cih leh, mi tampi in tavuan tuamtuam a neihna hang ahi hi. Makaite laka pawlkhat in memberte kaikhawmin thu hilh gawp kisawm thei zel hi. A zakta thei khangno naupang cikcikte, amau hih theih ding ngaihsutsak a, tavuan piaksiam a, mi picing dingin seekkhiat pen makai hoihte kalsuanzia ding ahi hi. Tua banga tavuan piakna tungtawnin khangnote lakah a hoih lama ki-taitehna, “mi in zong hih theih, kei’ hih theihloh nading om kei,” cih ngaihsutna leh hangsanna lungsim nei thei ding uh hi. Tavuan a kipiakna tungtawnin makaite mawhpuakna theih thei ding uh hi.

Kum thak leh Dotna
Kum thak ah kum lui nuntakzia tawh kisai dotna pawlkhat kidongin, ei le ei kidawng dih ni. Tua tungtawnin kibawlphat nading a om leh eimah mahmah kibawlpha leng mi manpha kisuak ding hi :
1.       Kipawlna khatpeuhah na kihel hiam? Na kihel leh bang hangin kihel na hiam? Kipawlna na kisap man maw? Kipawlna in hong kisamzaw?
2.      Zuau leh thuman lo tawh pawl sung buaisak, a phunciak leh heh nading a zongzong maw na hih, thudik-thuman gum a pawl khantoh nading a na sem?
3.      Makaite thukhenna leh vaihawmna banga lungkim nuam lo, makaih theih mahmahloh na hi hiam?
4.      Pawlpi sungah bang hangin kihel na hiam? Na sih ni cianga hong vui ding bek in maw, ahih kei leh Pasian mite tawh kipawlkhop lunggulhna hang?
5.       A nuam bekbek lunggulh a, kipawlna hoihlohna leh cinlohna gensia sia na hi hiam?
6.      Makai sepna na nei hiam? Makai na sepna hangin bang ciangah pawl khangto?
7.       Pawlpi sungah makai sem na hih leh, makai sem kei le cin na makai sep hun bangin kikhop, tangnasep, thunget etc.  na thanuam ding hiam?
8.      Makai ut mahmah napi, makaite sep le bawl dingte na hih/sep theihna khempeuh tawh na sem hiam? Ahih kei leh ahihna bek deih a, a sep le bawl ding kimangngilh bawl? Makai hihna tawh kizom sep le bawl ding tavuan tuamtuam na hih theih ciangah lawhcinsak na sawm hiam?
9.      Makaite tavuan tuamtuam sep nuam lo napi, makai hih khawng na ut mahmah hiam? Makai na utna hang bang hang – minthanna, sum le pai, mipite khantoh ding deihna, nangmah kibawlhoih nading etc…
10.   Nang makai khat  bangin na makaihte nungta le uh na ut hiam? Na nuntak bangin na tate nungta leh na ut hiam – za tep, zu dawn, nekguk, kikhop thadah, tavuan cin lo, phunciak etc…

Thukhupna
            Hun thak i ngah ciangin Pasian tungah lungdamna thu i koh pen ei, ama nungzuite ading a kisam, hih pelmawh ding ahi hi. Hun thak in nidang hun bangin, ahih kei leh hun paisa sanga siahuaizaw leh haksatna lianzaw i mimal, i innkuan, i pawlpi, i khua, i gam leh i minamah hong tun kha ding hi. Tuate hong tun ciangin a nawkzo, a zozo dingin i lungsim kiginkhol kisam hi. Hun luite suutin, tua pan hoihlohnate kibawlpha a, geelna kician nei a, ngaihsutna thak tawh hun zang a, haksatna a nawkzo, mi ading thupha a bawlzo, mipite adinga kingakna taak makai, leh Pasian tawh a kinaizaw dingin hih thu a sim khempeuh kum thak thupha Topa’n hong pia ciat ta hen. 

~ Daihna Cabin

Monday, January 16, 2012

ZBYF Tangko Editorial (July - Dec 2011)

July 2011

Khua khat ka zinna-ah, ka zintunnate room khatah, "Zun sa, ek sa theia na om manin Topa tungah lungdam ko in," cih na kisuang hi. Mihingte eima theihna leh kikepzawhna khawng peuh a, duhduh ne a, deih bangbang, ut banga nungta kisakha thei hi hang. Pasian hong kepna leh cidamna hong piakna hang beka zun sa a, ek sa thei i hih lam kei mahmah in zong ka phawk ngei kei hi. Zun le ek sa nuam mahmah a sa thei lo tampi a om lam leh sa thei a ka om hamphatna, thupha lianpi ahihna ka phawk hi.
Tu hun ciangin mi pawlkhat in lai simsim kul nawn kei, lai siam a val tampi om, ci thei uh hi. Ahih hangin man khin lo hi. Mizogam sungah eimite laisiam tam lo a, kumpi nasem ding a kilak ciang a cing lo tam het lo hi. Banah, Mizogam sungah sepna i muh kei leh zong, India kumpi nuaiah kum simin na tampi kila den a, tuate-ah singtangmite adingin zong seat bangzah hiam kikoih tuam zel hi. Mite sanga siamzaw i hi kei zongin mi banga siam i hih nak leh cinloh nading om peuhmah lo hi. Kumpi sungah sepna i neih kei leh zong ei le ei in sepna kingaihsuntawm a, mi khutnuai a sem lo a i utdan leh hoihsak banga sem dingin zong laitan, pilna mah kisam hi. Pilna a nei mite in a pilna uh midang tampite tawh neikhawm ding uh hi (Dan. 11:33)
ZBYF Tangko pen a dal tawm lua mahmah ahih manin, koih dinga a hoih thu le la tam kikoih thei lo hi. Pasian in hong makaih ding a, hih sanga dal tamzaw, etlawmzaw leh kiciangzaw a bawl theih hun a om ding i lamen hi.
ZBYF Tangko hong simsakte khempeuh, huhna hong piate, thu tuamtuam hong puakte leh phatuamngai taka hong hawmsak zel, khua tuamtuam Agentte tungah nakpi'n lungdam kong ko hi. Topa'n thupha hong pia kim ciat ta hen.



August 2011

Khatvei lawmte khat, Donno of Tura in massage hong khak hi, hih bangin......
What is CHRISTIAN ??
If you remove the word CHRIST,
IAN is left which means...
I - I
A - Am
N - Nothing
So remember your life without CHRIST is nothing!
Ka ngaihsut ngei hetloh khat hih bang thu hong khak ciangin ka lungsim hong lawng mahmah hi.
Ka nuntakna-ah, Khris a kihelloh ciangin haksatna leh buaina, lungkiatna leh dahna, maizumna leh mindaina ka thuak a, tua bangte ka thuak ni-in Khris a kihel kei leh keima mihing ngaihsutna leh geelsiamna bek tawh thuakzawh haksa ka sa thei hi.
Steven Vocal Band-te la khat-ah “Na khempeuh hoih, na khempeuh dik, na khempeuh siangtho, na khempeuh pha, na khempeuh kilawm, kei adingin..... To Jesu sungah ka bual khit tak teh” cih om a, thupi ka sa mahmah hi.
Pasian mizat minthangte amau bangma lo a kikoihte hi uh a, kei..kei..kei cih lungtang sungah Jesu lut thei lo hi. Eima sunga i mihing lungsimin pumpi deihna le lunggulhna, a sia lamah hong paipihzaw hamtang hi.
Simon Peter in zan thapai ama siamna leh theihna tawh ngen pai a, ahih hangin bangmah man lo hi. Khuavak ciangin Jesu tawh kimu-in, Jesu in tui thukna lamah a ngen pai dingin sawl hi. Tua banga Jesu in a sawl ciangin ama thu leh hoih a sakna lam hi nawn loin, Jesu thupiakna leh Jesu sawlna bangin sem a, ngasa tampi man hi. Ama ngaihsutna leh pilna bangmah lo hi cih a theih ciangin Jesu thupina phawk a, na khempeuh nusia-in Jesu zui hi (Luka 5:4-11).
Khristian kici napi bang hangin i nuntakna-ah Khris mel kimu lo hiam, i cih leh CHRIST leh IAN pen kikhen zel hi. A kikhen ciangin Christ in khiatna nei lai a, IAN in khiatna nei nawn peuhmah lo hi. Tua hi a, ei pen Jesu lo tawh bangmah i hihlohna kiphawk leng, i nuntakna hong hoih ding hi.



September 2011
Kipawlna tuamtuam in khawmpi kinei zel a, tua khawmpi sungah kidemna tuamtuam kikoih zel hi. Leitung pen kidemna mun, a hatpen leh a siampente dinkhiatna hi a, a siam lo, a hat lo, leh a zawngkhalte adingin dinkhiat nading baih lo hi.

Kipawlna tawh kizui-in - veng leh veng, khua leh khua, khawk leh khawk, gam leh gam cih bangin kidemna tuamtuam kibawl zel hi. Hih kidemna a kibawlte pen lianpi nih - leitung thu a kidemna leh Pasian thu sunga kidemna cih bangin kikhen thei hi.

Leitung thu a kidemna tuamtuamah nakpi takin pan kila a, siampen, hatpen leh theipen hih sawmin kiphe ngeingai hi. Tua pen a hi ding mah ahi hi. A maan lo aa kimawlna leh kideihsaknate omin, mun pawlkhatah tua kidemna hangin buaina omin, sihna bang tung liang hi.

Pasian thu a kidemna tawh kisaiin, kidemna a kicih hangin, leitung thu a kidemna tuamtuamte bang loin, hih kidemna thamante (prizes) pen a thupi nihna hizaw a, tua sanga thupizaw pen, kidemna sunga Pasian thu in a kidemte ngaihsutna, pumpi ci le sa leh kha banah, pawlpi khantoh theih nading deihna hizaw.

Mi pawlkhat in biakna khawmpi-ah kidemna om nawnkei leh, ci thei uh a, tuate ngaihsutna panin ‘hih kidemnate in pawi siim mite tungah a ki-elna lungsim puasak hi,’ cih ahi hi. A hi thei mah hi. Ahih hangin Pasian min tawh kipawlna khatin kidemna a kineih leh, a kidemte leh mipite theih dingah, a thaman (khatna, nihna, thumna) lam a thupi masa hi lo a, a tunga i gensa mah bangin, tua kidemna pen - Pasian thu i theihzawk nading, i pawlpi mite hatna leh hatlohna i theihtheih nading leh, i dinmun i kitheihcian nading ahih lam i mangngilhloh ding kisam hi. Pawlpi sunga kidemna-ah a thaman i thupi ngaihsut luat leh thu hoih lo piang thei a, tua sanga a thupi-zaw a omna thu tel le’ng buaina tampi veng ding hi.



October 2011
Gam khangto a teeng mite, a teenna kumpi in theician hi. Mihingte i khantoh deuhdeuh ciangin kitheihcian kisam mahmah hi. Gam sungah mi bangzah om a, bangci bangin mipite in sum mu a, bang nasep semin, bangci bangin kalsuan uh a, bangci bangin khangto in, bangci bangin nungta uh hiam, cih pen khangtohna tawh kizuia theihcian kisam ahi hi. A hang pen, koi lam mite khangto thei lo a, bang nasem mite khangto loin, bangci banga nungtate khangto lo uh hiam? cih pen kumpi in a theih kisam hi. Tua a theihcianna uh panin, bangci panlak ding, bangci bangin kalsuanpih ding, cih pen a mipite nasepna leh nuntakzia panin kitheithei ding hi.
India gam in Mikang kumpi’ lak pan suahtakna a ngah zawh kisimpi, 1951 panin kum 10 halin nei zel hi. Khantohna tawh kizui-in kisimpi saizia zong kilamdang zel hi. Kum 2011 pen kisimpi kum hi a, nidanga a kihih ngei lo tampi kihih thak hi.
Tu kum kisimpina-ah India khua le tuite khempeuh in nambat tuam a neih ding thu om hi. Hih pen Unique Identification Authority of India te nasepna nuaiah, mimal in nambat khat ciat neih ding hi a, tua pen “Aadhar” kici hi. Tua nambat pen laimal (digit) 12 hi ding hi. Tua nambat tawh kizui-in India gam sunga mi khempeuh a mimal hihna, a nekzonna, a teenna, mi tawh a kibatlohna, leh a maante database-ah kikoih ding a, tua panin baih takin India mi ahihna kitheithei ding hi. Hih bangin hoih takin hih theih leh India gam sunga migongtatte (terrorists) matkhiat baih mahmah ding hi.
Mi pawlkhat in hih nambat tawh kisai hun nunung cianga nambat 666 tawh kizom hi-in gen uh hi. Ahih hangin Lai Siangtho sunga tawh a kibatlohna nam tampi om a, tuate lakah - hih 666 pen leitung mi khempeuh ading hi a, Aadhar pen India mite ading bek ahi hi. 666 pen mal 3 bek hi a, Aadhar pen mal 12 ahi hi.
India Mal Sak-te adingin Sept. 16, 2011 in Nagaland state a Kohima khuapi-ah Union Minister of State for Communication & Information Technology, Sachin Pilot in hong hi. Nagaland state pen India gamah zong Khristian a tamnate laka khat hi a, tuate zong buai khol lo uh hi. Ahihna a theihcian hang uh hi kha ding hi.
Tu hun pen bang hun hiam? cihpen kanhuai mah hi. Ahi zongin meek khop theih ding, a hihna tak theician lopi-a mi gen khempeuh up ding hi lo. Lai Siangtho in bangci bangin gen hiam cih pen eimah in kan ding hizaw.



November 2011

‘Arab Spring’ kici, tulai Middle East buaina pen leitung mun khempeuhah a kitamgenpen leh a kithei nuampen thute laka khat hi kha ding hi. Libya, Syria, Yemen, Egypt, Tunisia gamte-ah kumpi langpanna mipite in nei uh a, lawhcinna a ngah zong om ta hi.

Lybia gam sungah a ut bangbangin a gamta, kumpi gi lo leh amah leh amah ‘Africa lalte lal’ a kici, zawh theihloh leh suksiat theihloh ding zah donga a kingaihsun, Libya gam sung hauhna sum le pai a ut bangbanga zek a, kum 42 sung tawntung mipite gim a pia - Col. Muammar Gaddafi in a hun nunung, tuisia paihna sungah zangin, “Tate aw, hong that kei un” ci kawmin si hi, cih thu-in October 21 news khempeuh phialah kimuthei hi.

Col. Gaddafi in hun khat lai-in mipi tungah ama ut bangbangin vaihawm a, kum 42 sung tawntung nuamtaksa-a a vaihawmna pen bangmah lo, ama adingin sihna a tun hong suak mawk hi. Hih thupiang-in leitung nuntakna nakpi takin hong lakin ka thei hi. Tua in, ‘hauhna sum le pai, neih le lam, inn hoih pipi, thuneihna tuamtuam pen a kip om lo a, a sia thei lo bangmah om lo hi’ cih ahi hi. Gaddafi in mipite ama ut bangbanga a makaih hun, mipite in gim thuak kawma a thu a man hun sungin, ama tungah hih bangin thu hong piang kik ding hi, cih ngaihsutna nei het lo ding a, hihzahin nuntak kilamdang thei ding hi, cih zong ngaisun ngei khol lo ding hi. Ahih hangin mipi sinsona a thuak tak ciang, a vaihawm hun sunga a neih le lam, inn thupi leh a hauhnate bangmahin kimang thei lo hi.

Lai Siangtho in Topa hang beka kisa thei dingin hong hilh a (I Kor. 1:31), Sawltak Paul in Pasian na a sepna hangin a kisaktheihna thu gen hi (Rom 15:17). Leitung nate kisaktheihpihna in sihna hi a, Topa kisaktheihpihna in nuntak tawntungna ahi hi. Leitung na khempeuh neikhim-in, i nuntakna buppi suplawh leng bang phattuamna om ding ahi hiam? (Mat. 16:26). Gaddafi in leitung hauhna sum le pai tampi nei tamah leh, a kisam Pasian nei lo ahih manin ngongtat a, tua pen ama ading thang hi mawk hi. I nisim nuntaknaah i kisaktheihna bang ahi hiam? Inn le lo, sum le pai, mawtaw, sai, thuneihna, meltheih tanau leh adgdg.... Bang cibang mi i hi zongin Pasian i kisam tawntung hi.



December 2011

Hunte hong bei hanhanin, huihvot hong nung hiauhiau a, tangsam leh phuitongte hong paakin, a bawm vasate hong ham ciauciau ciang, lungdambawl hun hong nai petmah ta hi maw, cih gen kul loin kithei hi.
Nidang a ka laisim khat tungtawnin tu kha editorial gelh ding ka cih leh, ka gelhgelh leh tam lua mawkin, a tomsakdan thei nawn tuan lo ka hih manin editorial ding a tuam khat kong gelh kik hi. Jesu suahna tawh kisai thudang om tuan lo ahih manin ka kisuanglah khol kei hi.
Upa J. K Cin in honpi khat hong gelhkhin hi mah leh, biakpiakna sungah, “Hici zaw leh” ka cih pawlkhat kong gelhkhia hi :
1. Biakpiakna hunah, labu kitawi kim lo, banah lei ding zong deih bangin om lo ahih manin, la sam pen a kisap hun om hi. La a kisam ciangin, lasamte in mipite theih kim ding ahih kei leh, kikhawm mipi tamzawte theih dingin sam leh hoih ding hi.
2. Hun-uk, hun-ap, hunpi leh tavuan nei ding tuamtuamte a mai lamah a tut ding uh kilawm hi. Atut nading mun uah a tutkhit uh ciang, mipi lakah sumpi kaikhawm ding, tawpna thungen ding etc.. seha a dinkhaitkhiat, paikhiatkhiat kilawm lo lua mahmah hi.
3. Thungetna hun a kizat laitakin buaina leh hatsatna a om zongin pusuak, sungtum kilawm lo hi.
4. Hunpi zangte in, ngeina bang khat a, “Kei a cing lo, a siam lo, mi hai....” cih sese pen awlmawhhuai hi. Mite in muhna leh ngaihsutna khat hong nei uh a, i haina, i mawlna leh i cihlohna zong hong thei mahmah uh a, gengen kul sese lo hi. Mihai, hong kicileh heh mahmah ding napi..
5. “Topa hoih hi, Topa lian hi” cih gual nuam taka sak zawh lian ciang a, “Dai dide, zan siangtho” cih la khawng kitel thei mawk hi. La i teeldan panin i mawlna / i pilna kilang thei a, pilvanhuai hi.
6. Leitung khantohna tawh kizui-in mobile phone leh digital camera hoih nono kineita hi. Print loh ding, ahih kei leh kep hoih ding zong ahi lo, mi’ lakah kishow na a, mobile phone leh digital i zatin mit khamsak hi.
7. Thugen ciang, ahih kei leh thungetna-ah i zat theih mahmah Pasian tungah i kammal zat, ‘thei / theih’ cih tawh kisai pen ka awlmawhna sawt hi. “Hun hoih hong ngaihsak thei na hih manin”, khawng i ci uh hi. Pasian in hih theihloh nei lo a, kul a sak leh pha a sakna bangin leitung hun leh ni leh, mihingte a om, a kinungta hizaw hi. “Hun hoih hong ngahsak na hih manin”, ci ziau leng maanzaw, kilawmzaw hi.