Thuthak (News)

Monday, June 27, 2011

SIAMSIN PAHTAWINA

SIAMSIN PAHTAWINA


Amasain hun hoih hong pia Topa Pasian tungah lungdam ka ko a, Vapar Students’ Union (VSU) makaite, khuasung makaite leh hih huna hong kihel mipite tungah lungdam kong ko hi. Hih bang hun hoih leh manpha hong gel V.S.U makaite thusiam ka sa a, pahtawi ding kilawmte pahtawina hun 2-veina bang zang theita i hih manin khantohna lianpi-in ka tuat hi. Deihsakna tawh thugen dinga hong kisehna ka zahtak a, thu tam lo tawh tha kipiakna leh ngetna, mi nam li tungah kong nei nuam hi.

1. Sangnaupangte : Siamsin sangnaupang hih hunah pahtawina a ngahte leh hong kihelte, hih ciang i tun theihna pen Pasian hong kepna ahih lam mangngilh kei ni. 

Amasa penin Topa zahtakna pen pilna kipatna (Pau. 9:10; 15:33) ahih lam mangngilh kei un. Pasian kiangah pilna ngen un, mi khempeuh adingin amah dikin cingh hi (James 1:5).

Bang hanga sanginn-ah haksapi, nei lo pipi in kipai hiam? cih ngaihsut kisam hi. Pilna a kideih man hi. Tua pilna nei dinga na sin laiun, mi lakah gamtat luhek, nuntak kampau kidawmin, mipil gamtat bangin gamtain, gen dinga kilawm leh kilawm lo khentel un. A hun leh mun tawh kituakin gamtat siamin, nasep hun cianga kizem zetzat a zumhuaina thei un. A kizem mi hi loin, pumpi leh lungsim a siangtho hih ding hanciam belin nei un. Kumpi leh pumpi in a deihloh zu dawn, za tep, tuibuk muam etc. ahih lo, a zang lo dingin hanciam un.

Khuapi sunga omte aw, khuapi sungah mi hoihlote hoihlohna teng khua-ah hong ciahpih kei un. Mite bangci bangin khangto a, bangci bangin nungta uh hiam? cih kanin, mihoihte nuntakna panin khua sung khantoh nading, i minam leh gam khantoh nading hong geel un.

Nu leh pa te’n vok kuang tung liang a, a duh uh ne ngam loin, a deih uh zong nei thei loin pilna hong deihsakna uh hanga hong vaakna uh mawksuaksakloh ding hanciam penin nei un. Tua hong sum piakte zuu leh drugs addict nading peuhin zang kei un. Sumin a cit lohpi’n mi neih bang deih manin leiba liangin mobile phone peuh lei mawkmawk kei un.

Mi tawh kitot, kisel pelh sawm unla, lamdung kawngah la peuh sa-in awng lualua kei un.

Kawlgam, Vaigam leh muntuamah na pai uh ciangin minamdangte lakah na hihna (identity) ahi min, minam zia le tong, pau le ham, lai zahpih ngei kei unla, Zomi nam a minphat theih nading hanciam un. Na mipih na sapihte zongkhia unla, tuate tawh kithuahin, zingvai nitakvai hawmkhawm un. Tua hi leh, na dahni leh na lungdam niin na buai kei ding hi.

Haksatna a om lo dingin ngaihsun ngei kei un la, tuate panin cihtakna, kuhkalna, leh thanuamna nei un.

Mi zakta thei lote hi loin, a zakta lo theite hih ding hanciam un. Mipi vante (public properties) na kep zawh kei uh leh zong a siasak mi pa/nu hi sese kei un.

Ngimna tupna kician nei-in, tua tungtawnin na innkuan, na minam, na gam a khantoh theih nading geelna kician nei un.

Lai sim a thanuamte hih ding hanciam un la, ‘lai tam sim lua ing’ ci ngei kei in. Mipil te’n lai tam sim mahmah uh hi. Thu leh la, lai leh laibu manphatna theiin, Zopau, Zolai khantoh nading hong hanciam unla, zuih ding a hoih, sep ding a kilawmte hong gelhkhia zelzel un.

Mi’ na deihgawh kei unla, a kilawmlopi a sum muhna lunggulhin nei kei un. Mi huanah lutin mi khai suksiat, guksak a kilawmlohna leh Pasian in a deihlohna phawk un.

Mikang leh Korea film na etna uh panin a kizemna uh leh kammal hoih lote bek ciing (copy) loin, nu leh pa a zahtak siam dan uh, u leh nau a ki-itdan uh leh a hanciamnate ciin-in nei zaw un. 

Na pilna, na siamnate uh haksapi a hongvakna uh hang hi cih phawkin, na nu na pa simmawhna in zang ngei kei un. Amaute hanga hih ciang a tung na hih lamuh mangngilh kei un. 

Pilna pen -- Kham tawh kilei zolo, ngun tawh aman seh theih hi lo hi (Job 28:15, Pau. 3:14), Pilna nei-in, thu a thei mipa a lungdam mi hi (Pau. 3:13), Neih khempeuh beilawh zongin zon ding hi (Pau. 4:7), Anei nuamte kithuhilh ut a, kitai utlohna pen haina hi (Pau. 12:1), Hinna tuinak hi (Pau. 16:22), Thahatna sangin hoihzaw hi (Pau. 24:5), Khuaizu tawh kibang hi (Pau. 24:14), Adeih mi in a pa lungdamsak hi (Pau. 29:3).

Pilna in -- Khan sausak a, huahna & pahtawina zong pia thuah hi (Pau. 3:16, 9:11), Nuntakna nuamsak, lungmuang takin omsak den hi (Pau. 3:17), Siatna pan hong hu ding a, lungmuang takin omsak ding hi (Pau. 4:6), Mi lianin bawl ding, pahtawina ngahsak hi (Pau. 4:8), Pahtawina leh minthanna tun ding hi (Pau. 4:9), Inn lam hi (Pau 9:1), Lung duaisak hi (Pau. 19:11), Lungmuangsak hi (Thna. 7:12). Tua ahih manin, Pilna siamna pen zon ding, i neih theih nadingin neih khempeuh a beilawh zong a zon ding ahi hi. 

2. Nu leh pate : Nu leh pate aw, ta hong nei buang na hih manun ka pil, ka siam, ka theih nadinguh hanciam belin hong nei unla, thankhik ta neih bangin hong nei zelzul kei un.

Sanginn hoihah ka kah theih nading uh hong vaihawmsak unla, lai ka sim uh ciangin lungsim a pialsak thei thu tuamtuam tawh ka kipelh theih nading uh hong hanciampih un.

Na zu dawn ding uh a lei dingin hong sawl ngei kei unla, za tep pan ding leh tuibuuk muam ding la ding peuhin hong sawl ngei kei un. Tuate ko zat dingin na deih kei uh leh etteh theih dingin hong kipuahpha un.

Sanginn a ka nuntakzia uh na theihtheih nading u’n siate langbawl kei unla, amau tawh semkhawmin pilna ka neih nading uh hong vaihawm un.

3. Khua sung makaite : Khua makai na hih uh mah bangun hih khua sungah mite sang a kah nop nadingin sanginn hoih neih ding hong hanciam un. Na thuneihna ciang uh theiin, hangsan takin nung leh ma khual kawmin na hong sem un. Sanginn manphatna hong kimang-ngilh bawl kei unla, mailamah khua, pawlpi, minam, leh gam a makai dingte hong makaih khial het kei un.

4. Sangsiate : Siate aw, a kisin cil sangnaupangte pen na tu na ta, na sanggamte vive hi uh a, a mawlna, haina, leh theihlohnate hangin hong simmawhsak loin, pilna, siamna, theihna a neih nadingun lungduai takin hong hilhsak un. Leitung pen a dik leh dik lo, a sia leh a pha omkhopna ahih lam hong hilhsakin, cihtakna, muanhuaina, lungduaina, kuhkalna leh thanuamnate a neih theih nadingun na siamnate uh siit loin hong zang un.

Guallehna leh dahna pen mi khempeuh in a thuak uh hi a, a thuaksiam dingin leh, gualzawhna leh lungdam hun cianga lungdam a siam dingin hong hilhsak unla, pahtawi dinga kilawmte pahtawi siam dingin sinsak un. Mi van deihgawh luatna, huaihamna, mi simmawhna, mi elna lungsim a neihloh nadingun hong hilhsak unla, Laibu manphatna hong hilhsak pha mahmah un.

Ama hih theih ciangah a lungkim ding leh, amah leh amah kineu-et lo a kimuanna tawh kiniamkhiat dingin sinsak un. Amah leh amah kimuanngamna lungsim hong guatsak un, tua hi leh mite muang thei pan ding hi.

Upa zawte thu man ding leh zahtaksiam a kisapna hong hilhsak unla, a lungkiat ni a zong a maitai theih dingin hong pattahsak un. Lungnem takin hilh unla, ahih hangin ngekbawl kha kei un. Na tate sang kahna sanginn a siate’n naupangte a makaih dan dinga na deih uh bangin hong makaihsak un. 

Na nasep uh pen nasep thupi hi a, khantohna tawh kizom ahih manin a semte zong mi thupi na hi uh hi. Tua ahih manin citakin, a kilawm ciang bek hi loin itna tak tawh hong sem un. Note nasep hoih hangin innkuan, khua, minam leh gam in khantohna kingah hi. Tha hong san unla, hong hanciam kikik un.

Thukhupna :
Khanglui te’n, “Mi bawlin kisia lo a, ei leh ei kibawlin kisia” a cih mah bangin, nu leh pa, leh siate’n hong deihsak mahmah hangin a lawhcing-sak ding sangnaupangte i hi hi. Kuama’n eisep tang hong sepsak lo ding a, ei seploh manin kuamah sumh tuan lo ding hi. Tua ahih manin, lai simna-ah lawhcin nadingin eimah mahmah a kisam pen i hi hi. “Rom khuapi ni khat sung beka kilam hi lo” a kicih mah bangin, kum bul pan a i sepna hangin kum tawp ciangin lawhcinna kingah thei pan hi. Pilna a nei khin mihing leitungah om ngei lo a, sih donga kisin nading leitungah i tunna ciangciang panin mainawt ni.

Pahtawi dinga kilawmte pahtawi ni. Ei leh ei kipahtawi kei leng kuan hong pahtawi ding hiam? Ei leh ei i kipahtawi ciang etlawmin, namtui mahmah hi. Lungdam.

(Hih thu Dt. 28.12.2010 zan a Siamsin Pawhtawina, Vapar khua-a a kizatna-ah Tg. T. Sawm Lian, Adviser, VSU in a gen hi. Hih hunah kum 2010 sunga lai simna-ah Distiction a pass 28 leh Board Exam a pass mi 4 tungah pahtawina kipia hi.)

Sunday, June 26, 2011

SOLAR STORM

“Hello..hello... kuamah hopih theih kei si e, hello..hello.....”
“Bangci hopih theih mah ding a, mobile teng sikhin hi ven...”

Hun sawt lo sung kihona (Communication System) hoihloh maimai ciin bangmapi’n na ngaihsun kha khol kei thei hi. Na phone tawi lai thakhatin kuangin, na ip sunga na handset a system bang hiam hoihloh hangin a battery hiam puak hen la, lampi kiang leh khuapi sunga electric khau om neinaite thakhatin kuang zuazua in puak hen la, tua bangin siatna tuamtuam thakhat thuin hong omin, nang hong panpih dingte na sap nading communication system zang thei kei lecin bangci bangin na om diam? Tua bang siatna namkhat pen misiamte in Solar Storm a cih uh hi a, leitung in tua ngak/tua in leitung ngak hiin misiamte in gen uh hi. Kum 2012 a tung dinga ngaihsut ahih hangin, ama kum 2011 hiam a nung kum 2013 ciang zong tung thei dinmunah zong om cih misiamte tuatdan ahi hi. Tua tawh kisai tawmkhat enkhawm dih ni.

Nuntakna bulpi a kici Ni (Sun) in ngeina hoih takin kum 11 zelah a khualzinna zo zel hi. A zawh kum 11na ah khauvak khauh mahmah piakhia zel hi. Tua pen van lam a kante (Astronauts) in Solar Storm hiam Magnetic Storm ciin a min vawh uh hi. Tua bang hun ciangin leitung ngeina-ah lamdanna om zel hi. Kum 11 a cin ciangin Ni in hupna a neih Magnetic field pen North (Mal tawp) panin South (Sim tawp) ah kisuan zel hi. Tua pen, kum 11 a cin simin Ni hupna North Magnetic Field pen South Magnetic Field lamah kisuan zel cihna ahi hi. Thakhata tua magnetic field kilaihna-in hupna hang tawh planetary system a om leitung (Earth)ah lamdanna tun zel hi. Tua Ni hupna thakhata kilaih in Solar Storm bawl hi.

Sik-hup-thei (magnet) in magnetic field nih nei hi. Khat in hupin, khatin paikhia hi. Tua hupna nihte pen thakhatin kilaih leh bangci bangin kilamdanna om ding hiam? Tua bang lian mahin, Ni aa hupna om pen kilaih ding cihna ahi hi. Ni hang beka khuavak, khua lum leh hupna a nei leitung (Earth) leh planet tuamtuamte adingin kilamdanna hong tung (ding) pen lametloh theihloh hi zawsop hi.

Tua banga magnetic field kilaihlak pen, tulai kam takin “leak-out” zel hi. Tua magnetic field leakout pen Ni omna gamla mahmah ahih manin, a nasiat mahmah kei leh leitung in thei loin vansang a huih lakah beimang zel hi. Ahih hangin, hong tung kik ding pen amasate sangin nasia zaw ding hi. Mausumi Dikpati, National Center for Atmospheric Research (NCAR) in a genna-ah, “Hong tung kik ding pen amasate sangin 30%- 50% in nasia zaw ding hi” ci hi. Hih lam a kante in 100 million hydrogen bomb zah hi dingin tuat uh hi. Galpi 2na a Japan gam a guallelsak Atom bomb sangin a zah 100 crore in khauhzaw ding cihna hi. Tulai galvan lauhuai pen Nuclear bomb tawh genteh le’ng Nuclear bomb zah 1000 tawh kibang ding hi. Tua bang lianga lauhuai hi ding ahih manin, leitung in a result pen thuak lo ding cih misiamte in gen ngam lo uh hi.

Ahih hangin, a langkhatah, tua pen magnetic force hi ding ahih manin, Nuclear galvan bangin leitung in thuak lo mai thei hi. Ahih hangin a kician taka theihtheih kum 1859 a Solar Storm sangin a zah tampiin khauhpai zaw ding cihna ahi hi. Kum 1859 in telegraph simloh leitung in communication lamah neih leh zat tangzang om lo hi. Tua bangin zong leitung pen nakpiin buaisak veve hi. “Vantung vaak pampam a, kuang ziahziah hi. Kihopihna (telegraph) bangmah zat theihlohin sikhin hi. Meikuang nasia mahmah vantungah a om bang hi,” ciin The New York Times in gelh hi. Ni hupna leh leitung hupna kituakloh mana siatna dingin nasia mahmah hi. Kum 1859 kuma Geomagnetic Storm zong a kici Solar Storm pen a nasia lo tawh a kibat hangin, tulai hun a tung dingin bel deihhuai het lo hi. Ahang bel, gensa mah bangin tua hunin telegraph simloh leitungah communication system om lo hi. Tu a hong tung kik ding pen tua sangin a zah 100 i nasia zaw lai ding hi!!

Hih banga Ni hupna leh leitung hupna a kituakloh ciangin Magnetic Shock Wave bawl zel hi. Ni hupna Magnetic field/wave tawh kizuiin leitung in a thuakna nasia in nasia lo thei hi. A tangpi thuin, Solar Storm pen naikal 24 pan 48 sung hi thei zel a, ahih hangin khatveivei ni tampi zong hi thei hi. Kum 1989 in Electromagnetic Storm hangin Quebec pen hun sawtpi sung meitha (electric) ah buai uh hi.

Nuclear galvan in khuavak tuamdeuh a bawlkhiatna hanga Ni zung natna a tut (radiation poisioning) pen Electromagnetic Storm (gendan tuamtuam, a hihna kibang) in zong tungsak thei veve hi. Tua pen mihing leh ganhingte adingin lauhuai tuamtuam tampi banah Cancer zong tun thei hi. Kum 1989 a Solar Storm hunin khapi sungah mihing om leh Ni tawh kinai lua ahih manin kihopih man loin si ding cihna hi. Solar Storm a nasiat mahmah hun ciangin Ni tawh kigamla a om i hih leh zong nik le puan hong bitsak ding i neih kei leh bel...! Na ngaihsun siam mai hia? Ngasa han keu tawh kibang ding cihna hi mai!!

Tua bang liangin mihing (hinna nei)te in i thuak theih leh, a diakin van lama nasemte in nak thuak mahmah ding uh cihna hi. Leitung a kimvel huih pen dal nih danin kigen hi. A pua lamzaw pen Exosphere kici a, lei tawh a kinaizaw pen Thermosphere kici hi. Hih lei a kimvel nihte paisuaka Nizung lei hong tung ahih manin tuate leitung adingin kisam mahmah hi. Ni hupna hatlua ding tawmsak, a sa lua ding a hunkhopa bawl, radio signal leenmang ding a kem leh, na dang tampi mihingte’ adinga hoih dingin Pasian in a bawl ahi hi. Tua leitung akimvel pualam zaw leh a poimawh zaw pen Solar Storm in a buaisakna hangin electric leh radio signal lam limlim buai lo thei lo hi. Tua bang ahih leh, TV leh remote signal zang khempeuh buai teitei ding cihna ahi hi.

National Aeronautics and Space Agency (NASA) in hih bang hong tung ding thei in US kumpi tungah kigingkhol dingin hilhkhin uh hi. US President Obama in zong kikepbit nading lampi tuamtuam ngaihsun ta hi. Europe lam mite in bel a ngaihsutloh lamuh ahih hang hiam, hih tawh kisai pulakna a neih lamuh kithei lo hi. Solar Strom hong tung ding pen NASA bek hi loin, National Center for Atmospheric Research (NCAR), National Space Science & Technology Center (NSSTC), European Space Agency (ESA) leh National Academy of Sciences (NSA)te banah, tunglam pana leitung a siasak thei dingte pan kepbit ding dan a ngaihsun pawl tuamtuam leh Aksi tangthu a kan mite in lim gen mahmah ta uh hi.

Solar Storm pen kum 2010 a tung dinga a ngaihsun pawlkhat om hi. Ahih hangin misiam pawlkhatte tuatdan in kum 2011 hiam 2012 kum tawplamah tung ding ahi hi. Kum 2003 a Europe a Solar Storm hangin Sweden gam bekah zong mihing 50,000 valin meitha (electric) nei lo uh hi. Tu a Solar Storm hong tung ding pen gensa mah bangin leitung in Solar Storm a tuak teng lakah a lauhuai pen hi dinga ngaihsut/tuat ahi hi. A hun, ni leh nai pen kumah in gen thei lo a, ahih hangin hong tung ding ahihna thu-ah Astronomerte kilungtuak mahmah uh hi.

Hong tungsa leh misiamte tuatdan pan Solar Storm hong tung hun cianga omdan ding hih bangin ngaihsuntawm leng - huih lakah leng tuamtuam Aeroplanes, satellites, helicopter-te pen hopih theihlohin om ding a, lei lam pan lamlak leh makaih theihlohin om leh, tuate omdan ding bel.....!! Kihopihna lam telegraph, radio, TV, cell phone, electric khau, lei nuai pana meitui lakkhait nadinga kiphumte, internet connection tawh a kizom computerte, electric leh radio signal tawh a kizom khempeuhte thakhat thu-in khawl (stop) vat ding a, tua in meitha hat mahmah bawlin, electric munpi, electric khau, leh a khau kikhihna khuamte teek in a den bangin kuangsak zuazua ding a, a khen puakkham ding hi. Tua in i tenna leitung nasia takin kilamdangsak ding a, khua tampi meiphualpi suakin, khua pawlkhat kuama omlohna bangin hopih theihloh ding hi. 

Hih Solar Storm tawh a kinai mahmah tawh a kibang thu khat pen America gam tawlam a om Maya minamte calendar “Mayan Calendar” ahi hi. Tua calendar sungah hun saupi ding tuat kholhsa-in nei uh a, tua pen ‘kum 5125.36 ciang in vial khat tung ding hi’, ci uh hi. Hi vial khat pen 12-21-2012 ciangin tung dingin gen uh hi. Tua hun ciangin leitung sia ding maw (or) thu khat peuhpeuh piang ding? Ngaihsutdan kibang lo hi. Pawlkhatte in, “Leitung a bei kei leh leitung mihingte in cikmah a mihingte’ theih ngeiloh nuntakdan kilamdan mahmahna khat piang ding hi”, ci uh hi. Pawlkhat leuleu in, “I pumpi mahmah leh i ngaihsutna mahmah pen tu laitak-a mihingte’ ngaihsutna tawh kibang thei ngei lo ding hi” ci uh hi. (Ref. Thang Mung, Rockford,IL, USA : 12-21-2012 ciangin leitung bei ding maw?) Hih thu pen Solar Storm tawh kinai mahmah leh kilawm hi.

Kamsangte genkholh banga genkholh thei ahi kei a, kikhem nadingin zat ding zong ahi kei hi. Ahih hangin hih thakhata siatna hong tung dinga misiamte in a gen uh leh muhdan pen ipsim ding lah a hi kei hi. Khristiante kingakna Lai Siangtho sungah tunglam pana siatna hong tung ding tampi lakah Solar Storm a kihel hiam? Isaiah 30:26 ah, “....khataang pen nitaang bang ding a, nitaang pen ni sagih sunga taangzah bangin a zah sagihin a taang ding hi” a cihna pen Solar Storm a genna ahi thei diam... Ngaihsut tak mahmah hi.

(Source : Zawlaidi, Jan. 2011& Internet)

PAWLPI KIPATNA LEH CHAMPHAI ZBC PAWLPI

Thupatna :

Champhai ZBC Pawlpi in Kum 25 cinna Pawi zat ding vai a kihawm laitakin ka ngaihsutna-ah hih ciang hong tun theihna, Pawlpi hong kipatna leh a kalsuan zia ka lungsim sungah hong om hi. Gelhloh phamawh sa ka hih manin tom thei penin kong gelhkhia hi.


KHENPI 1

1. 1. A Kipat Cilin .....

Matthai 16:18 sungah “....hih suangpi tungah ka Pawlpi ka lam ding a, sihna nangawn in zozo ngei lo ding hi” a kicihna panin Pawlpi hong pian ding kigenkhol khin hi. Hih muna Suangpi a kici pen Jesu genna hi a, Jesu pana Pawlpi hong dinkhiat ding a genna ahi hi. Sawltak 1:4-8 sungah Kha Siangtho (Holy Spirit) hong tungin, Pawlpi hong pian ding gen a, Sawltak 2 sungah Pentekos ni a Kha Siangtho tungtawnin Pawlpi hong piang takpi hi.

Pentekos ni a Kha Siangtho hong kibuak zawh ciangin Sawltakte tungtawnin Pawlpi hong khang a, hun masa laia Khristian a bawlsia Rom kumpite hong kilaihin, Kumpi Constantine pen Rom kumpi-ah hong om ciangin, AD 312 kumin Khristian-ah kipia a, Khristian khang mahmah hi. Tua hun laia thu-um masate pen Roman Catholic Pawlpi-ah om khin uh hi. Tua thu-um mite Tulpi (Bishop) nga (5) in Rom, Jerusalem, Antiok, Constantinople leh Korinth khuate panin kem uh a, a za (rank) uh kikim khin hi.

Hun hong pai zelin, Rom khua a Bishop hong kiliansakin, Bishopte’ Pa (Pope) in amah leh amah kisehtawm hi. Tua a kipanin Rom khua-a Bishop pen Roman Catholic-ah a za lianpen leh a thunei pen hi a, gamsung vaihawmna-ah zong thunei mahmah khat suak hi.

Hun masa lai-in Rom a Pope leh Pawlpi sunga nasemte kiniamkhiat tak leh, Pawlpi it le khual tak (religious contemplation) in om uh hi. Hun hong pai zelin Pope leh Pawlpi nasemte in pumpi nopsakna lamah hun zang uh hi. Siampite’ (Priests) zum sungah siangtho lo taka sum golhguk (bribes) hong om a, lai sinna-ah Latin pau bek zat ding ci uh ahih manin, mi nautang in Pasian thu sim thei lo uh ahih manin, Pawlpi mite in Pasian thu tam theihloh uh hi. Pope leh Siampite pen kumpi bang danin kingaihsun uh a, kumpite bangin nungta uh hi. Lai Siangtho tawh kituak lo “Letter of Indulgence” a cih uh Van gam lut theih nading lai (passport to Heaven), Van gam pen sum tawh leia lut theih nading ci-in lai, Pawlpi sungah kizuaka, Pasian thu sangin gamsung ki-ukna/vai (politics) hong sai tam luat uh ciangin, Pawlpi mite sung panin bawlphatna (reformation) hong om a, Pawlpi makaite leh Pawlpi mite kikalah kilangneihna om hi.

1. 2. Pawlpi Tuamtuam a Pianna :

Roman Catholic Pawlpi sungah mipite deihna banga kalsuanna leh bawlphatna a om ciangin makaite in sang zo lo hi. Martin Luther in 1520 kumin kiphinna (protest) nei hi. Martin Luther pen Germany gam Eisleben khua-ah November 10, 1483 kumin piang hi. Lai Siangtho/Pasian thu (Theology) leh mihing nuntakna (humanism) lam tawh kisai siamna, University of Erfurt panin zo hi. 1505 kumin Augustine nungzui pawlte siampi (monk) suak a, 1508 kumin Wittenberg khua University-ah lai hilh a, Elector of Saxony phuan hi. Tua zawh a sawt loin tua University-ah Pasian thu (theology) ah sangsia (professor) sem hi.

1520 kumin Roman Catholic Pawlpi panin Martin Luther taikhia hi. A taikhiatnate hangte – Van gam lut theihna lai (letter of Indulgence) suma leina tawh van gam lut theih nading a zuak uh deihlohna, Siampite (Priests) pen Pasian leh mihingte kikal a palai (representatives of God on Earth) dana ngaihsutna deih lohna, leh gam siangtho a zin (pilgrimages) sangin upna a thupisak zawkna hang ahi hi (he laid stress on faith, rather than on pilgrimages).

Martin Luther pen lawhcing mahmah hi. Gam tuamtuam panin mi tampi in langbawl uh a, pawl tuamtuam hong piang hi. Ahih hangin gam tuamtuama Protestantte thu-upzia (doctrine) kibang kim lo hi. Zwingli leh John Calvin in Switzerland gamah makai uh a, Europe gamah John Calvin thu-upzia pen Martin Luther thuhilhna sangin lawhcing zaw hi. Calvin a zuite pen laisiam (Scholars) leh mi kician (strong character) ahi uh hi. Gam tuamtuamah a min puakzia uh kibang kim lo a, England leh America-ah Puritans, Scotlandah Presbyterians, France-ah Huguenots cih bangin min tuamtuam nei hi. Scandinavian gam - Denmark, Norway leh Sweden kumpite in Lutheran Pawlpi na saang uh ahih manin, kumpi san’ Pawlpi (official church) suak hi.


KHENPI 2

2. 1. Baptist Pawlpi a Pianna Thu :

Roman Catholic Pawlpi pana taikhiate in a taikhiatna Roman Catholic Pawlpi paizai pawlkhat zui-in, naungek tuiphumna, Pawlpi kideidanna, taak/theh a tuiphumna hong san uh ciangin, tuabang a sang thei lo, ciindan tuam Jesu ciindan a zuite Baptist ci uh a, Matthai 16:18 sung a Pawlpi a gen pen hong kipan hi. Mi pawlkhat in Baptist Pawlpi pen Roman Catholic pana paikhia Protestant sunga a kihel hi ci uh hi. Ahih hangin Baptist Pawlpi pen Roman Catholic pana paikhia hi loin, Protesttantte laka thu-up tuam neite in a phuh uh ahi hi. Scientist Sir Isac Newton in, “Roman Catholic gimnam lo om sun Khristiante sungah Baptist-te bek ahi hi” na ci hi. Baptist Pawlpi pen Jesu nung a zui taktak, Jordan guna a kituiphum dana tuiphuma, Pawlpi sungah kideidanna om lo leh, thu-um mi a zawng a hau, a neu a liante omkhopna, thuhilhna/thunei tuamtuamte sangin Lai Siangtho a tungnungsak zawte (group of believers who hold to the Bible as then sole authority), Jesu Khris a liatpenna Pawlpi (Jesus Christ as the ony head of the Church), Thuciam Thak Pawlpi kici hi.

Tua bang mite England gamah suakta zo lo uh ahih manin Holland (tu-in The Netherlands kici) gamah pawl nih in tai uh hi. Pawlkhatte England gam Gainsborough khua kiang pan hiin, Cambridge University pan a zo, lai siam John Smith makaihna tawh Amsterdam khua-ah teng uh hi. John Smith in Greek kamin Lai Siangtho a sinsin ciangin tuiphumna pen a umte bek kiphum ding ahihna leh, tuisung tekteka phum ding ahihna hong mukhia-in, Pawlpi mi 40 tawh AD 1606 kumin Holland gama Amsterdam khua-ah tui kiphum uh a, Tuiphum Pawlpi masa penin kiciamteh hi. A nihnate England gam Saklam Scrooby kici khuaneu panin Pastor John Robinson makaihna tawh Holland gam Leyday kici khua ah teng uh hi.

Tuate pawlkhat England gamah ciahkik uh a, Baptist Pawlpi phuanin khang mahmah hi. America gamah kum 1639 kumin Roger Williams makaihna tawh Providence, Rhode Island-ah, England gam pana kihawl khiate in phuan uh hi.

2. 2. A Lamdang Baptist Pawlpi:

Baptist Pawlpi a lamdan mahmahna khat om hi. Pawl tuamtuamte in aphuankhia (founder) khat nei tek uh a, John Wesley in Methodist, John Calvin in Presbyterians, Zwingli in Episcopal or Church of England, William Booth in Salvation Army phutkhia uh hi. Tuate bang loin, Baptist Pawlpi pen mi khat i phuat khiat hi loin thu saandan kibang, updan kibang paikhawmte in a phuhkhiat ahi hi.

Baptist Pawlpi a lamdan mahmahna dang khat pen, kha mangthang zonna (evangelism) nasep a thupisakna ahi hi. Pasian mizat minthang - Vantung Khualzinna (Pilgrim’s Progress) cih gelhpa - John Bunyan; Tuhun Pasian Nasemte Pa (Father of Modern Mission) - William Carey; British and Foreign Bible Society (BFBS) phuan khiapa - John Huges; Americate laka Missionary a kuankhia masapen - Adoniram Judson; Thuhilh mangpa (Prince of Preachers) - Charles Haddon Spurgeon; The Great Bible Expositor - Alexander Maclaren; Zogama Pasian thu hong puak leh Zolai hong bawlsakpa - Rev. Dr. J. H Cope; leh Pasian mizat minthang Billy Graham, Carl F.H. Henry leh mi dang tampite BAPTIST Pawlpi mi ahi uh hi.

2. 3. Zomite leh Baptist Pawlpi :

Zomite Khristian suahna hang pen, Baptist Missionaryte hang ahi hi. La phuakte khat in :

Tuana simthu suut leng maw, tual i niam simthu,
Theih phakloh selungmawlte i hi...

Itna vang siamnate leh sannate nei hang,
Tua khempeuh i Topa vang ahi,
Lamdangin thupi na e, lobang a hong khualna .... a cih mah bangin, Pasian in tualniam nuntakna panin hong domsan nadingin Baptist Pawlpi zangin, Missionary hong sawl hi. Zogamah Lungdamna Thu hong puak masa leh khantoh nading lam hong lak masa – Rev. Dr. J. H. Cope, Rev. R. G. Johnson, Rev. F.O Nelson, Rev. J. H. Lorrain, Rev. F. W. Savidgete Baptist Pawlpi leh Baptist Pawlpi’ sawl vive ahi uh hi. Tua ahih manin, “Zomite khantohna leh hih ciang a kitun theihna pen Baptist Pawlpi hang hi,” ci leng kikhial lo ding hi.

Kum 1945 pawlin Mizogam mun pawlkhatah Zomi pawlkhat in Zokam (Tedim Pau) tawh Pasian phatna kipan uh a, vai tuamtuam hang tawh kizomsuak thei lo hi, kici hi. Tua hun lai-in Zogam (Chin Hills) panin Lai Siangtho leh Labu, Baptist Pawlpi mite tung panin ngah uh hi. Tua hi a, gam khantohna, biakna tangthu leh tangthu tuamtuam i suut ciangin Zomi cih leh Baptist Pawlpi cih pen kizom to den hi.


KHENPI 3

3. 1. ZBC a Pianna Thu :

Kum 1945 pawl a Zopau tawh Pasian phatna a neih uh pen ahih theih nawnloh ciangin, Zomite lungsim sungah Zopau tawh Pasian biak lunggulhna lian mahmah hi.

“Phullum phuul na’ng leikha in pet let” cih paunak a om mah bangin, Pasian in Zomi pawlkhat tungah lunggulhna lungsim na guan hi. Kum 1980 March kha in Hiangmun khua-ah VCP a sem Upa Cin Za Khup in Hiangmun khua-ah mipi kaikhawmin, genkhopna nei uh a, piangzo lo hi. Hih hunah Chin Baptist Association (CBA) Pawlpi, Lamka, Manipur panin makai bangzah hiam Rev. H. S Hatzaw, CBA Field Director makaihna tawh kihel uh hi.

Tua bangin hun hong pai toto a, Upa Cin Za Khup makaihna mah tawh kum 1982 December 24 ciangin Mizogam-ah Zopau tawh Pasian biakna Hiangmun khua-ah Jesu suah hun tawh kitonin suak hi. Tua pen a min dingin Chin Baptist Association (CBA) kici a, tua pan kipanin Mizogam sungah Zopau tawh Pasian biak nopna lungsim hong khang zelin, khua tuamtuamah Pawlpi kiphut pah ziahziah hi.

Pawlpi masate CBA Hqrs. in Mission Field danin kem a, Field Secretary dingin Rev.Khup Za Go koih hi. Pawlpi hong khangin, February 12, 1983 in Ngur khuaah, August 15, 1983 in Vapar khuaah, December 24, 1983 in Murlen khuaah, March 16, 1986 in Champhai khuaah cih bangin hong ding a, a nung ciangin khua tuamtuamah hong dingto zel hi. Kum 1985 pana Khawk min dingin CBA Ngur Khawk a kicih ma-in, Dimmual (Manipur) Khawk nuaiah om hi. Ngur Khawk khawmpi masapen Vapar khua-ah March 14 - 16, 1986 in tung hi.

Kum 1987 in Ngur Khawk khawmpi Murlen khua-ah a kineihna panin Khawk min dingin CBA Champhai Khawk ci-in kilaih hi. May 26, 1987 in Champhai khua a Upa J. K Cin Khan Thang’ innah Rev. Khup Za Go makaihna tawh Khawk makaite kamkumna panin Pawlpi min Chin Baptist Association ci nawn loin Zomi Baptist Church, Mizoram kici hi. Pawlpi hong khangto zelin, ZBC Pawlpi pen Mizogam bekah om nawn lo hi.

3. 2. Champhai Khua-ah ZBC:

Zomite mi’ pau le ham zui-in, biakna-ah mite beelin, mi’ cihna lamlamah suk-hoi, to-hoi in a ki-om laitakin Topa Pasian in lobang a hong khualna hangin ei’pau leh ei’lai, ei le ei kimakaihna tawh i din theih nadingin vai hong hawmsak a, Zomi Baptist Pawlpi hong ding khia hi.

Leitung hun zuiin Zomite zong mun tuamtuamah omin, khua neu pan khua lianzaw deuh zuanin ki-om hi. Champhai-ah zong khua tuamtuam panin paikhawm Zomite, mite kawmkalah, mite pau le ham zui-in a biakna uhah siam lo pipi leh nuamsa lo pipi-in kihel hi. Tua bang a omna panin, Zokam, eima pianpih pau tawh Pasian phat ding lunggulhna om hi.

Vapar khua a Pawlpi dinte laka khat ahi Nu Cing Ngaih Ningte innkuan Champhai-ah 1984 February kha-in a pem (lal) uh ciangin Kanan vengah kiphual uh hi.

Nu Cing Ngaih Ning leh Upa Z. K Thang in Pawlpi din cilna thu hih bangin gen hi. “Vapar pan ka pem phei uh ciangin ka tun cil kumun Presbyterian Pawlpi-ah mass pawi an ka sim uh hi. Ei pau tawh biakpiakna lunggulhna hangin 1985 kum panin Presbyterian Pawlpi panin dinkhawlin ka om uh a, Upa Lalmuana sum khon dingin hong pai a, ama kiangah ‘Vapar ah CBA ah na om khin ka hih manun Pawlpi dangah om thei kei ung’ ka cih uh ciangin Upa Lalmuana in, ‘Tua banga no mau pau leh ham tawh Pasian na biak ding uh leh tua kana a hoih om ding hiam? Tua banga na hih theih uh leh hoih mahmah ding hi’ hong ci hi. Tua panin Nu Hau Dim leh Tg. Suan Za Thang tawh kikhopna hun ka nei zel uh hi. Tua kum Lungdam bawl leh Kum thak hun pen ko innkuan bekin Zo Vok khat goin Pawi ka bawl uh hi. Tua hun lai-in Ngur, Vapar, Murlen leh Hiangmun khua-ah CBA Pawlpi om khin ta a, CBA in Khawk khatin koihin, CBA Ngur Khawk ci hi. Khawmpi masapen Vapar khua-ah Rev. G. K Nang, Pastor Lang Gin leh Chin for Christ in One Century (CCOC) te in zatpih a, Champhai hong phasuak uh hi. March 20, 1986 zanin Pa Thang Khaw Thawngte innah kikhopna hun kinei a, tua pan Champhai Pawlpi pen CBA Pawlpi khat bangin sanin om hi” ci uh hi.

Kum 1985 pana Nu Cing Ngaih Ningte innkuan in kikhop tuamna a neih toh zel uh pen kum 1986 kum bul lam panin mi bangzah hiam in na pawlpih uh a, na kikhawmkhawm zel uh hi. Pawlpi bang taktaka a din uh pen March 16, 1986, Nipi ahi hi.

CBA Ngur Khawk khawmpi masapen Vapar khuaah March 14 - 16, 1986 in tung a, tua hun a zatpih CBA panin Rev. G. K Nang, Pastor Lang Gin leh Kawlgam panin CCOCte in Mizogam khua pawlkhat vansuak uh hi. Ni 17 niin Vapar pan Ngur khua-ah Pawlpi vaanin giak uh a, March 18 niin Khawbung khua tawnin Ngaizawl khua-ah pai-in, tua lai-ah Pawlpi phut uh a, inn 10 val pha-in, Upa Cin Do Khup in March 19 ni-in Vok khat gawh hi.

Zan nih a tam khit uh ciang March 20 ni-in Champhai-ah pai uh a, Pa Thang Khaw Thawngte innah biakpiakna nei uh hi. A zing (March 21) ciangin zing tungin ding khia-in Sesih lam zuanin pai uh hi. Tua Champhai a kikhopna panin ei pau tawh biakna om (a kiphuh ni March 16, 1986) pen Pawlpi picing khat bangin sanin om hi.

Tua huna Pawlpi mite hih anuaiate ahi uh hi :

1. Tg. Suan Za Thang
2. Pa Thawng Do Thangte nupa
3. Pa Z. K Thangte innkuan
4. Pa Dal Khaw Thangte innkuan ahi uh hi.

Mathai 10:42 sungah Jesu in, “Keima nungzui mi a neupen khat nangawn, keima nungzui ahihna hangin tuivot haikhat bek a suahte nangawn in pel loin thaman a ngah ding lam tak phawk un” ci hi. Tua pen tangtung takpi mawk hi.

Sia Nangte Champhai-ah a pai laia a kiphualna leh a giakna uh ahi Upa Z. K Thangte innkuan nuntakna leh Pa Thang Khaw Thangte innkuan nuntakna panin kician mahmah hi. Upa Z. K Thangte innkuan i et ciangin tua huna a nuntakzia uh sangin nakpi’n Pasian in lamto in, thupha tampi pia a, a tate u’n zong pilna, siamna sang pipi aneih uh banah, amau leh amau kivak nadingah sinkham lua lo uh hi. Banah Upa Z. K Thangte nupa mahmah zong tuni ciang dong ZBC adingin makai suan le muan, a kipia zo mahmah nupa hi den uh hi. Pa Thang Khaw Thawngte innkuan i ngaihsut ciangin, atate in thupha sangin, Mizogam sunga Zomite adinga Ulian tam lo lakah a tate pasal nih (2) kihel uh a, Pu Suan Za Lang (IFS) pen Forest Department ah semin Conservator of Forest (C.F) ciang dongah a za khangin, cidam takin sem thei zel a, a tapa nauzaw Pu Zam Khaw Nang pen Champhai DC Office-ah Superintendent semin om a, nu leh pa tawh Champhai khuaah omkhawm uh hi. Pu Thawng ta numeite laka khat Australia-ah omin, adangte zong amau leh amau kivak thei-in om uh hi.

Upa Z.K Thang in Sia Nangte Champhaiah a paina thu a genna-ah, “Tua banga Sia Nang leh a lawmte hong pai pen ka inn uah hong giakin, zan ka ciah ciangin a om leh omloh uh zong ngaihsun loin a ihmu lai uh ka siik phei gawp a, amau zing tung ka thawh ma-in paikhai kik uh ahih manin, ka mikhualte tawh a kimu lo ka suak hi” ci hi.
Nu Cing Ngaih Ning in a genna-ah, “Nu Hau Dim pen hong kimuhkhiat ciangin lawp lua kisa, ‘ei mau pau mahmah tawh Pasian biakpiakna pia ding, kipan pah ding’ ci hi. Tg. Suan Za Thang pen UPC ah a om lai hi a, amah zong lawp mahmahin, ahih hangin, ‘Ka Pastorpa uh hong dong phot ning’ ci- a, Pastorpa a dot ciangin pastorpa in, ‘Tua banga nomau pau le ham tawh Pasian biakna na neih thei uh leh hoih mahmah ding hi,’ ci-in tha na pia ahih manin ka lawp thei mahmah uh hi” ci hi.

Sia Nangte a ciah zawh uh ciangin biakpiakna pen a hun zui-in nei to zel uh hi. Kum 1986 Lungdam bawl pawi pen Pa Lang Khualte inn, Tuipi Bazaarah hih anuaia tengin zangkhawm uh hi :

1. Tg. Suan Za Thang
2. Upa Z. K Thangte innkuan
3. Pa Nang Do Thangte innkuan
4. Pa Lang Khualte innkuan
5. Pa Dal Khaw Thangte innkuan

Hih Lungdam bawl pawi zatna hunah tangval pawlkhat in nawngkaisak uh ahih manin Kum thak pawi pen Pa Nang Do Thangte inn, Kanan vengah zang uh hi.

Tua banga haksatna tuamtuam kawmkalah biakpiakna hoih takin zangto thei zel uh hi. Kum 1987 ciangin CBA in Rev. Khup Za Go, Field Secretary dingin hong sawl a, amah Champhai a tun ciangin Pa J. K Thangte innah CBA Champhai Khawk makaite samkhawm a, tua panin ZBC gambupah Upa J.K Thang, Treasurer leh Upa Dam Za Go, Finance Secretary in koih uh hi. Tua kamkumna-ah Pawlpi min ding zong ngaihsutna nei uh a, Pawlpi min dingin Zomite kigawmkhopna suak ahih manin Zomi Baptist Church cih phuak uh hi. Hih huna meeting pai teng anuaiate ahi uh hi:

1. Upa Suang Khan Do, President
2. Upa Ngul Cin, V. President
3. Upa Suan Za Thang, Secretary
4. Upa J. Thawmte, Treasurer
5. Upa Hau Za Nang, Member
6. Sia Dam Za Go
7. Pa J. K Thang
8. Rev. Khup Za Go, Field Secretary

(Note : Champhai Khawk CBA post ahi hi. A siim mi 7 om hi.)

Hih hunah Rev. Khup Za Go, Field Secretary in thu bullet (constitution) Manipur pana a puak limtak kikupna nei uh a, pawlkhat puahpha-in, sang uh hi. Tua tawh kituakin ZBC makai masa teelna om hi. Makai masate :

Chairman : Upa Suang Khan Do, Sesih
Vice Chairman : Upa Ngul Cin, Vapar
Secretary : Rev. Khup Za Go, Field Secy.(Ex-officio)
Associate Secy. : Upa Suan Za Thang, Champhai
Treasurer : Upa Cin Khan Thang, Champhai
Fin. Secretary : Upa Dam Za Go, Champhai
Members : Upa J. Thawmte, Ngur
Upa Nang Khaw Gin, Murlen
Upa Cin Za Khup, Hiangmun

(Champhai Khawk CBA Committee Thukhensat No. 1&2 of May 26,1987)

CBA Headquarters, Lamka, Manipur in Upa Lalchungnungate inn, Chhuramun, Bethel venga om ` 300/- in saap a, dei nih suahin, khat lamah Rev. Khup Za Go omin, a langlam pen kikhop nadingin Champhai Pawlpi in zang hi. Sia Khup a Champhai-ah a om nawnloh ciang Siate hong omte in Quarters in zang suak uh hi. Champhai ZBC Pawlpi Upa masapente (1987) :

President : Upa Suan Za Thang
Vice President : Upa J. K Thang
Secretary : Upa Dam Za Go
Asst. Secretary : Upa Hau Za Lian
Treasurer : Nu Hau Za Dim
Fin. Secretary :Upa Suan Za Thang
Commt. members : Upa Vial Go
Upa Lian Khan Pau
Upa Z. K Thang
Upa Tawk Piang
Upa Dal Khaw Thang

(Note : Hih hunin active taka kizang tam lo uh ahih manin
Upa Suan Za Thang in hihna nih lenkop hi)

Pa Dal Khaw Thang (Nu Hau Dim lawmpa) in, “Pawlpi dit cih pen a haksa mahmah thu hi a, ahih hangin haksatna-pi pan hih ciang i tun theihna pen ka lungdam mahmah hi” ciin Pawlpi dinciillai a haksatna leh tu hun a tehkak ciangin a lungdamnna thu gen hi.

Nu Cing Ngaih Ning in, “Ei pau tawh biakpiakna a kineih ciangin mi-in a lunggulh mahmah ding lamen-a a kiom laitakin, eimite mah in hong simmawh bawl uh ciangin na ka sa hi” ci-in, mi-in a thupisimlohna uh na a sakna thu gen hi.

Hih a phuankhia masate in haksatna, lungkiatna, mite simmawhna, ko leh bawlsiatna banah sisan naisan lung lianga a thuak hun uh zong om a, tua bang kawmkalah hih ciang a kitun theih nadinga a kipiakna, a sepnate uh leh a thuaknate uh etteh huai-in, pahtakhuai mahmah hi.

3. 3. Champhai ZBC Tate :

3.3.1. New Champhai ZBC :

New Champhai-ah ZBC Pawlpi mite, sunin Champhai ZBC biakinn, Bethel vengah kihawm zelin, zanin kikhop nading gamla ahih manin a kikhawm zo zong om thei mel lo hi. Kum 1995 in Evan. Lang Do Khupte in Champhai ZBC biakinnah Camping bawl uh a, tua pan mi pawlkhat in Pasian tungah lungdamna thak nei uh hi.

Sunin Champhai ZBC biakinn, Bethel ah kikhawm zelin, zan kikhawm lo-a om zel pen ngaihsun thei lo uh ahih manin Pu Suan Za Dongte innah kikhopna hun bawl thei zel uh a, lawhsap hun bang a om zel thu Pu Suang Za Dong in gen hi. Pa Zel Suan Thang pen Pasian tungah a kimuhkhiat cil lam ahih manin hun-uk, hun-ap, khungsat, leh hunpi bang a thuah theih zel thu ama in gen hi.

Akikhawm tuam, bul a pan masa innkuante :

1. Pa Zel Suan Thang 2. Pa Dam Khan Go
3. Pa Ngul Sian Thang 4. Pa Suang Za Dong
5. Pa Pum Pian Thang 6. Nu Dim Khawm Niang

Champhai lamah kikhop nading gamlatna hangin New Champhai ah ZBC Pawlpi phuh ding lunggulhna om hi. New Champhai ah ZBC Pawlpi din nading ngetna lai ZBC Executive Secretary tungah khia-in, tua thu ZBC Executive Committee in January 13, 2004 thukikupna-ah sang a, General Council thukimpih dingin koih hi (ZBC/EC/VII/2004 - 04).

Tua bangin E.C makaite in a san khit uh ciangin January 15 - 18, 2004 in ZBC vaihawmna sangpen General Council 19-na Champhai ZBC biakinnah omin, tua in thukimpih a, tua hun pan kipan Pawlpi picing khatin sang hi (ZBC/GC/19/2004 - 03).

New Champhai ZBC Pawlpi hong din ciang Upa Suang Za Dong in biakinn mun ding pia a, Tg. Nang Khan Suan, Japan in a tung sikkang teng sikh-in, mi phatuamngai leh kipiazote kipiakna hangin biakinn hoih mahmah nei uh hi. Tu-in New Champhai ZBC Pawlpi ah inn 16 omin, Pawlpi picing mahmah khat suak hi.

3. 3. 2. Vengthar ZBC, Champhai :

Rev. G. K Nang, ZBC pan a pension ciangin USA gamah Doctorate sin dingin kuan hi. Tua a laisinna munah Rev. David Chun, Korea Pastor tawh na kimu uh a, Sia Nang thusiamna hangin leh Rev. David in Pasian nasep a utna hangin ZBC gam sungah Pawlpi khat phuh-a, tua muna om ding Sia khat hong vaksak (sponsor) a utna thu Rev. Nang in ZBC - EC ah puak hi.

ZBC - EC in a ngaihsut ciangin Champhai Vengtharah Pawlpi phuh ding khensat uh a, a sai dingin Upa Suan Khan Cin (Convener), Upa T. Thang (Secretary), Upa Z.K Thang, Sia N. Cin Thang leh Executive Secretary, ZBC (Adviser)te seh a, Sia dingin Pa Thang Khan Khual, Hnahlan khua koih pah hi. (ZBC/EC/2/2007/17 of dated 26/1/2007)

ZBC - EC in tua banga a thukim khit ciangin amasa pen kikhopna February 11, 2007 ni-in Vengtharah nei uh hi.

ZBC Vaihawmna sangpen General Council 23-na Thukimna No. 8(a) of dated December 5 - 6, 2007 tungtawnin Vengthar ZBC Pawlpi pen ZBC Pawlpi picing khatin kisang hi.

Vengthar ZBC Pawlpi din’ cila bul a pan masa innkuante :

1. Sia N.Cin Thang 2. Pa Thang Khan Dong
3. Pa Pau Lian Sang 4. Pa Thawn Lian
5. Pa L. H. Nang Lam 6. Pa K. K. Nang
7. Pa Thawng Muan

Vengthar ZBC Pawlpi in amau hanciamna tawh biakinn mun hoih mahmah nei uh hi. Kum 2009 December kha-in Rev. Pau Khan Khai, Crusader, ZBCM zangin Crusade & Seminar nei uh a, tua hunzat sungin biakinn sak nading upna kamciam bawlin, tua tungtawnin mi kiphalte piakkhiatna hangin biakinn hoih mahmah nei uh hi. Tu-in Vengthar ZBC pawlpi-ah innkuan 19 om uh a, Pawlpi picing leh muanhuai mahmah suak hi.

(Note : Kum 2006 in G.C nihvei om. A 21-na of 2005-06 pen
Jan. 20-21,2006 hi a, a 22-na of 2006 pen Dec. 7-10, 2006.
December kha ciangin G.C kinei to suak hi)

3. 4. A Kisap Hun Ciangin Hong Kisikh :

Champhai khua-ah ZBC Pawlpi hong din a kipanin a kisap hun ciangin Pasian in a mite sawlin zang lianlian hi. Pawlpi phutte lamet leh ngaihsut batloh ding zah phialin Pawlpi hong khang hi.

Pasian in zong thukimpih hi ding hi, mun tuamtuam pana paikhopna ahih mah bangin, zin le lengte in zong Champhai khua sunga tengte aa bek hi loin, Zomi khempeuh aa hi cih lungsim pua-in tha saan ciat uh hi. A diakin Custom leh SIB department lama kumpi nasemte bang, minam a itna hang uh leh Pasian a zahtakna uh hang tawh pan hong lak taktak uh ciangin, vaihawm nuamin, biakinn zong etlawm tuam mahmah hi.

Kawlgam Vaigam, Sim le Mal, Sak le Khang pan sumbawl, pilna siamna zong leh zinsuk zinto te’n zong bangpawl bangpawl gen loin, Zomi Innpi ciin hong zuat diamdiam uh ciangin lungsim hong lawngin, a neih a lamte uh siit lo a, Pasian leh Pawlpi adingin hong zat uh ciangin Pasian lungkim mahmah ding ka lamen hi.

KHENPI 4

4. Kum 25 Khit Kalsuanzia Ding :

Kum 25 cing khin i hih ciangin, nidang lai dan maha kalsuansuan ding hi lo a, picing lungsim i neih a, Pawlpi a picin zawk sem nading i ngaihsut kisam hi. Tua ahih manin, Pawlpi khanna leh picin zawk sem nading a kisam ka sak tawmkhat kong gelhkhia hi:

4.1. Mission nasepna:4 Adam leh Evi ten singgah nekloh ding a nek manun Pasian buksan uh a, a buksanna uh pan Pasian in sam a, “Pasian in Mission nasep bul pan hi,” cileng kikhial lo ding hi. Tua bek zong hi loin, leitung mihing, mawhna hanga si dingte tankhia dingin a Tapa Jesu Khris hong sawl hi. Tua ahih manin eite in zong Pasian lungtuak nasep ahih lam i mangngilhloh ding kisam hi. Jesu in leitungah vak kawikawi a lungdamna thu a tangko dingin hong vaikhak hi (Mat. 28:19, Marka 16:15, Luka 24:47, Sawl. 1:8). Tua pen Pawlpi hong dinkhiat a kipan, tuni ciang dong Pawlpite nasep lianpen leh thupi pen, Pawlpi a kiphuhna hangte laka khat zong ahi hi. Lungdamna Thu i pulak tam leh Pasian deihna leh Jesu nasep a zom i hih banah, hong thu vaikhak a lawhcingsakte hi ding i hih manin, tua tungtawnin Pawlpi khangin, nasep lianpi a semte hi ding hi hang.

Tui pen sawtpi a luankhiat loh ciangin namsia a, a kimanna om lo hi. Tua mah bangin Pawlpi zong tuicing, a luangkhia ngei lo banga a luankhiat kei a, mission na a sep kei leh hong namsia ding a, pawl sungah kilemlohna leh kituambawlna hong lian ding hi. Mission nasepna-ah mimal kim in sep theih i nei ciat a, a kuankhia omin, tuate sum le pai tawh a huh leh thungetna tawh a panpih om hi. Bang a kei’ kiman theihna, banga kei’ sep theih cih ngaihsunin, i pan theihna lamlamah pang ciat ni.

4. 2. Thungetna : Matthai 21:13 sungah, “Ka biakinn pen thungetna inn kici ding hi” a cih bangin biakinn pen thungetna inn a suak takpi kisam hi. Ngen un, na nget uh leh hong pia ding hi (Mat. 7:7) ci a, tua ahih manin i kisapte nget ding ahi hi. Thungetna pen deih ngetna bek hi lo a, Pasian tawh kihona leh kizopna hi a, mimal, khua, minam leh Pawlpi khan nading a kisam masa pen zong ahi hi. John Wesley in, “Thungetna pen Pawlpite sumgum/gamh manpha pen ahi hi,” ci hi. America hizahta-a a khantohna hang pen Thungetna hang hi, kici a, “Thungetna tawh a kiphutkhia gam leitungah America bek hi” kici hi. Tua ahih manin, thungetna manphatna thei-in, Pawlpi khan nading leh kip zawk nadingin thungetna tawh ma pang ciat ni.

4. 3. Thusinna : Thusinna pen Pawlpi kisap mahmahte laka khat ahi hi. Pasian thu thuk theih nading, Pawlpi a kip zawk nading leh a khan nadingin Camp, Crusade, Sunday School etc. cih bang kisam mahmah hi. Pasian mizat minthang Moses, Sawltak Paul, Timoti, Joshua, Danielte pen a kisin mi vive hi uh hi. Kum zalom 7&8 hun kiim a Africa gama Khristian biakna a beina hang a kan uh ciangin tua Pawlpi mite in Lai Siangtho sim thei loin Pasian thu thuk na tel taktak lo uh a, a kim a pam uh a biakna ten a nawk ciangin suk-hoi to-hoi-in, pukin beimang uh hi, kici hi. Tua ahih manin thusinna pen Pawlpi kipna ahih lam phawk ni.

Thukhupna :
Tu-in Champhai ZBC Pawlpi in kum 25 cinna pawi i bawlkhin hi. I hun luite suutkik leng a hoih lo leh a kilawm lo kalsuanna zong om kha ding hi. Tuate pen Jesu hang tawh siangzo a, Pasian in hong thukimpih ahih manin i Pawlpi hih ciang a tung i hi hi.
Kum 25 cih pen ei ut thu leh theihna tawh a tung kihi zenzen lo ahih manin, hong kem hong huai, Pa Pasian lungkimsakin, sepna bawlna-ah Amah zahtak tak a kalsuan a, Jesu hong thu vaikhak, mi kim tung a Lungdamna Thu taangko nasepna pen i khahsuahloh ding thupi hi. Topa lianpen ta hen!!

Laibu etkakte :
1. Brown, L. Duane, Ph. D ; Biblical Basis For Baptists, USA, 1969
2. Mung, Do Suan, Tapidaw leh a upna tangthu, Yangon; Myanmar, 2005
3. Jala, B.F, History of Modern World, Shillong, 2007
5. ZBC Silver Jubilee Souvenir, Champhai; Mizoram, 2007
4. Website, Baptist World Alliance

ZOMI KHANGNOTE LEH TUHUN

Minam liante khapi tungah kahin, ten a sawm laitakun, ei Zomi naupangte kimawlna ah, “Khapi aw, hong kia, hong kia” cici lai mawk i hih ciangin, tua pen kimawlna hi mah leh, i lungsim puakzia khat hong dawksak hi. Tua ahih manin, hih leitung thu luanzia, pilna, theihna, neihna, gimnate nakpi tak a khanna kawmkal ah i om manin tuate ahih thei, leh a nei thei dingin i lungsim puakzia khat i laih kisam a, tua bang lungsim i neih ciangin naupangte in zong ‘khapi aw hong kia hong kia’ cici nawn lo dingin ka lamen hi. Hih leitung pilna, siamna, neihna, hatna kidemna lakah om i hih manin, mite lakah a hat pen, a siam pen i hi zo kei zongin, a siam lo pen, a hat lo pen i hih loh ding thupi hi.

Tu hun leitung pen ; Computer Age, Space Age, Cibercentric Age etc. cih bangin a tuamtuamin kigen hi. Hih a kigenna sungah bang hun bang hun ahi zongin, khantoh nadinga a kisam pen, hih bang hun hong pian theihna pen khangnote ahi hi. Khangno i cih in kua teng huam ding? Hih dotna pen i dawndan kibang het lo ding hi. Kei dawnna panin khangno i cihte pen ; Henry Ford gendan zulzuiin, “Kum lam hi loin, a kisin nuam mi, a lungsim a naupangsakte,” ahi hi. Amah (Ford) in, “Any one who stops learning is old whether at twenty or eighty. Any one who keeps learning stays young. The greatest thing in life is to keep your mind young”, na ci hi. Tua hi a, ‘khangno i cihte pen a kisin nuam, a theibeh nuamte hi’ cih pen ka sandan hi pah hi.

Kum 1980s panin Globalization cih kammal hong gingkhia a, tua pen, ‘leitung khuata khatr bang lela a omna’ ci leng kikhial lo ding hi. Hih ahang pen leitungah Information Technology nakpi taka a khanna hang ahi hi. Kum 1980 malam khawngin gamdang paite a si ding, a kimu nawn lo ding danin kituat hi. Himah leh, leitung pilna siamnate hong khangin, a diakin Information Technology ah pilna hong khan ciangin nidang a gamdanga omte lai i kikhak ciang kha 3/4 khawng a bei pen, Internet tungtawngin email tawh khak leng minute khat zawng sawt nawn lo hi. Pilna siamna, theihna hong khangto taktak ciangin, leitung pen khuata khat bang hi lel a, a khangto gamte neu tektek hi. Tua banga a khangtoh nadingin mi tampi in ihmu lo leh, ngaihsutna tampi zang uh a, pil nuam leh theihbeh nuamin na naksep mahmah uh hi.

Jesu pianzawh kum tul khat zakua sawm kua leh kua kiim, tan 6/7 ka sim laiin, leitungah computer, mobile phone, internet etc. a om lam ka tam thei kei hi. T.V om cih bel kithei a, sawt loin kimu pah bilbel hi. Kum 2001 ciangin tan 8 sin nading ka khua vuah om lo ahih manin Champhai ah ka pai a, tua panin computer bang ka mu pan hi. Ka ngaihsut kik ciang, tua hun lai leh tu hun kikal a leitung khantoh dan : pilna, siamna, theihna a khandan, Champhai ka om cil a mobile phone om hi cih zong ka theih loh pen, tuin mi kiho theihna bek zong deih lo, la ngaih theihna, man lak theihna, email khak theihna cih bang kideih sawnsawn lai hi.

Keima tangthu hong kipholak khia muan ka hi kei a, leitung khantohzia ka gen nopna ahi hi. Hih kum 10 sung a leitung kilamdanzia ka ngahsut ciangin, tu zawh kum 10 ciangin leitung bangci bangin hong om ding a, bangci bangin tua khantohna nawk ding cih ka ngaihsut ciangin khatveivei ka lungkham hun bang om zel hi. Tu a kum 25 nuai lamte bang a tamzaw keimah bang a, kum 2000 malama computer vai a tam theih mel lo tampi a om ding ka lamen a, ahi zongin tuin a thei bek hi lo, a nei, a siam zong tampi tak mah om ding hi.

Leitung khantohna nasia mahmah a, i gensa mah bangin leitung pen khuata khat mah bangta hi. A khangto gamte neusemsem hi. Gentehna in, Laitai leh Taangko te pen Mizogam pan kikhen hi napi gamdanga om Zomiten na sim masa zaw zel uh hi. Ahangin, lai khensak dinga leikhetna ah i puak theih ciangin, internet tungtawnin kikhakkhia ziau a, tua minute mahin gamdanga omte in na sim ziau thei uh hi. Tua hi a, gam danga omte in a sim khit zawh kal 2/3 bang ciangin, a sim baih pawlin zong kisim pan zel hi. Ka gennop bang hiam cih leh, tuate ahang pen leitung khantohna hang ahi hi.

Leitung khantohna pen a zuanin zuan a, tu hun ciangin mobile sunga koih ding Lai Siangtho zong Zomiten kinei ta hi. Khual i zin ciang a van a giksak mahmah Lai Siangho leh Labu i puak zelte pen sawt loin, puak kul nawn loin, eima mobile pan ki-en ziauziau lel ding hi. Hih mobile sung a Lai Siangtho koih theih pen hoih mahmah a, Mikang kam leh Kawl kam in zong om hi.

Kumpi ten zong leitung khantohna tawh kizuiin hih tulai Information Technology te a manpha a zat ding hong ngaihsun ta uh hi. India kumpi in tua dingin programme lianpi khat bawl a, ‘National e-Governance Plant’ (NeGP) ci hi. Tua tungtawnin mipi te’n man tawmcik liauin kumpi pan information lakhia thei ding uh a, mipite phattuam nading nasep (service) ahi hi. Tua bangin, cidamna lam (e-health), laisimna lam (e- education) etc. cih bangin gam khangto ten na nei uh hi. Tulai ciang mi’n sang a kah nop leh sang hoihna, scholarship leh huhna tuamtuam omnate internet tungtawnin zong ziahziah ta uh hi.

Hih bang khantohna na kawmkalah Zomite khangnote zong kisin a, theih i sawm a, siam i sawm kisam hi. I ut a i ut kei zongin, hih pilna siamna, theihna, neihnate in hong nawk veve ding hi. Mimandang te’n pilna siamna zongin, a pil pen, a siam pen hih sawma a kalsuan laiun, i tut maimai leh, sawt loin tua te’n hong nengcip ding a, i thoh zawh nawn loh hun hong tun ding lauhuai hi. Nu leh pa neihsa teng tawh nuamsa-in, eimah a dinkhiat i sawm kei leh, i nu leh pa, i muan i suante hong bei leh bang lawh mawk ding? I nu leh pa a nei zaw deuh ahih leh zong, tuate hong pahtah theih laiin hanciamin, i mimal, i pawlpi, i minam leh i gam adinga suan leh muan tak hi thei dingin kisin kisam hi. I lungsim sangsakin, ‘mite hih theih bang hih thei hi ing’ cih lungtang tawh tulai leitung khantohna tawh kituaka i sep ding deihhuai hi.

8.4.2010

(Taangko Editor, Sianu Awi Ngaih Lun in article gelh dinga hong cialna tungtawna ka gelh hi. April 2010 Taangko.)

JOB NUNTAKNA PAN..

Lai Siangtho a i muh mah bangin Job pen Pasian a zahtak mahmah mi hi a, gamtat hoih lo peuhmah tawh a kipel mi ahi hi. Hih bang zahta a mihoih himah leh Pasian in ama tungah a muanhuaina a kitel nadingin ze-etna, Satan bawlsiatna thuak phal hi. Job haksatna thuakte pen leitung mite’ ngaihsutna panin thuakzawh ding zong hi kei mahleh, Job in hih a thuakna/gimnate hangin Pasian tungah a muanhuaina kidawksak a, ze-etna thuak zo hi.

J. Malsawma, Mizo Writer khatin, “Haksatna pen mihing nuntakna tel nading in ahoih pen ahi hi,” na ci hi. Amahmah in, “Haksatna zawhdan pen thuak ahi hi,” na ci sawnsawn hi. Tua mah bangin Job in haksatna, ze-etna a thuak pen ama nuntakna/muanhuaina theih nading a ahoih pen hi a, tua haksatna pen thuakna tawh zo hi.Hih Job nuntakna pan sin ding tampi tak om a, tua laka pawlkhat kong gelhkhia hi :

A neih leh lam, atate Pasian piak ahihna Job in phawk 
Job pen Nisuahna gam sungah a haupen khat ahi hi. Amah in tapa sagih leh tanu thum nei a, tuu tul sagih, kalaoh tul thum, bawngtal kap zanga, leh nasem tampi nei hi. Tuabang a neih leh lam, a tate thakhatthua hong sih khit uh ciangin Job in, “Ka nu sung panin guaktangin ka suak a, guaktang mahin ka ciah kik ding hi. Topa in hong pia a, Topa mahin hong la kik hi. Topa’ min kiphat ta hen,(1:21)” ci thei lai hi. Hih a neih leh lam, a it mahmah atate Job khialhna hanga a si hi lo a, ahi zongin Job in Topa mawhsak lo hi. Hih i leitung nuntakna-ah i innkuan sung, i neih leh lam, i sanggam, i tanau, meltheih te’n hong paisan ciangin Job nuntakna panin cihtakna sinin, kip tak leh muanhuai taka Pasian mawhsak lo a i zuih theih nadinga lam hong lak, etteh ding (model) hoih mahmah ahi hi. 

Job in mihing nuntakna tel 
Job in a neih a lam leh a it mahmah a tate’n a sihsan khit ciangin Pasian taisan lo ahih manin Satan tung pan ze-etna lian mahmah thuak kik hi. A khetul pan a luzang dongin a kihhuai meima thuak hi. Job in, “Zan thapai-in ka guh sung na a, hong pet tawntung natna dai ngei peuhmah lo hi, (30:17)” na ci hi. Tua ahih ciangin hih a thuak meima natna pen na mahmah ding cih kithei hi. Tua banah hih bang pumpi natna a neih banah, zana a ihmut ciangin zong mang hoih lo pipi man a, “ ‘Lum leng nuam ding a, ihmu leng phatuam ding hi’ ci leng lah, a lauhuai mang nong mansak a, a lauhuai maangmuhna tawh nong lausak hi, (7:13-14)” na ci hi. Hih bang zah donga haksatna thuak pen haksa mahmah ding hi. Tua bang a thuak laitakin a tel mahmah om hi; tua pen mihing nuntakna tom mahmah a, lungkhamna tawh kidim, paak bang a a vul kik pah leh, ni liim banga a pai hanhan ahihna ahi hi.

Kaphleia in, “Haksatna i tuak ciangin ‘ka ui ka ak’ hong ci nuam zong om kei” acih mah bangin, Job in zong haksatna a thuak ciangin a sanggamten taisan a, amah a theisate kiangah khualmi suak a, a beh leh a lawmte beimang a, a inn a tungzel a zin te’n zong manggilh uh hi. A zi nangawn in a gimnam thuak zo lo a, a sanggamte in zong naih nuam lo in, naupangte nangawnin simmawh uh a, mi in a muh uh ciangin nuihsan uh hi. A it alawmte in zong mudahin langbawl uh hi. Tua bang teng leitungah om ahih lam Job in tel mahmah hi. Haksatna a thuak ciangin, amah a panpih ding mi a om loh lam leh, amah a panpih ding Pasian a om lam tel a, Pasian bek muan tak ahih zia phawk kikkik hi.

Job in ama hoihna pulak
Hih bang haksatna Job in a thuak ciangin bang hanga hih bang liang thuak a, sep khialh, bawl khialh bangmah a neih loh thu Pasian kiang ah pulak ngam hi. Pasian kiangah a dahnate pulak a, leitungah hih zahta a a thuaknate na sa lua ahih manin a sisain a piankhiat loh na sa mahmah hi. Pasian kiangah, “Ka mawhna ka khialhna bangzah pha ahi hiam? ka mawhna ka khialna teng hong thei sak in,(13:23)” ciin dong hi. Tulai i Khristian nuntakna ah Pasian in mimawhte ngai cih manin mi pawlkhat in mawhna bawl sawm hi. Pasian kiangah i hoihnate pulak ding hi leng, bang zah pulak ding i nei ding hiam? Hoih lohna teng gengen a, hoih a sawm tuan lo i hih ding lauhuai hi.

Job lawmte Elifaz, Bildad leh Zofar in a thuakna pen tanglai amau’ biakna lungsim puakzia tawh kizuiin na genpih uh a, Job mawhsak in, Pasian a seelna leh mawh a kisak lohnate tawng uh hi. Job in hih a lawmte’ mawhsakna na sa mahmah a, “Leitung aw, aman loin kei hong kibawlna selcip kei in! Thuman deihin ka kikona ka aw ging daicip sak kei in,(16:18)” na ci hi. Thuman a deih mahmah ahihna zong hong kilang hi. Job in ama hoihnate pulakin thei hi. Mite mawhsakna leh Pasian tungah a phun hangin, “Kei adingin ading ding a hong panpih ding mi khat vantungah om hi,(16:19)” na ci veve hi. Tua hi a, Job in ama nuntakna-ah hoih lohna gen ding a om lo zah dongin nungta a, Pasian deihna leh Pasian muang takin nungta hi.

Job a upna-ah kip hi
Job in aneih a lam, a it mahmah a tate a taan khit ciangin, ama pumpi mahmah-ah haksatna lianpi a thuak ciangin ama zi mahmah in a Pasian samsia a, si mai dingin na hanthawn hi. Tua bang ahih laiin Job in a zi kiangah numei haite bang a pau lo ding leh, Pasian tung pan hoihna tampi sang a, siatna zong a san ding ahih thu hilh thei lailai hi. 

A lawm thum te’n Job mawhsak a, ahoih lohna gen sawm uh a, haksatna a thuakte pen ama mawhna hang hi, na ci uh hi. Tua bangin amah a mawhsaknate uh a man lohna Job in a tel banah, a lawmte tawh a kiselna a ngai a kiang vua om Elihu in zong na tel mahmah hi. Tua bang a a lawm thum te’n Job a mawhsakna hangun amaute tungah Pasian heh a, amaute mawhsak hi. Job pen a lawmte cihna lamlamah suk-hoi to-hoi lo a, a upna kip hi. Tulai i Khristian nuntakna-ah haksatna/natna i thuak ciang, ahih kei leh buaina bang hiam i thuak ciang, tua bang na cih loh man hi, tua ci bangin ci le cin dam ding hi teh.... cih bangte panin Job nuntakna ah etteh ding tampi tak om hi.

Thukhupna
Job nuntakna, haksatna a thuak laitaka a lunggim ding dan pen ngaihsut pak sangin nasia zaw ding hi. Hih haksatna a thuak laia Job nuntakna pen Sehnel gam keuna mun, tui om lohna mun a dangtak/tuiduh a nakpi a kiko hangin tui a om thei lo tawh kibang ding hi. Haksatna a thuak ciangin a kikona Topa in dawng pah lo a, thuakna tawh zo hi. William Shakespere in “Haksatna/kamsiatna Uiphuk banga melsia in zong suangmanpha na kem thei veve hi,” a cih a maanna hong kilang a, ze-etna pen ama ading a suangmanpha ahi hi. Tua bang teng a thuak khit ciangin, “Nidangin mi genin nang kong thei a, tuin a takin kong mu ta hi, (42:5)” na ci thei lailai hi. A upna kip takin len ahih manin Satan in susia zo lo a, Pasian in ama a a neihzah nih, neih leh lam guan hi. Tuu tul sawm leh tul li, kalaoh tul guk, bawngtal kap tul khat, leh a la a pi tul khat leh, tapa sagih leh tanu thum mah nei kik a, a tanute zaha melhoih leitungah numei dang khat zong om lo hi. Job bangin haksatna, ze-etna i thuak ciangin a kip dingin Topa’n a simkha mimal kim thupha hong pia ta hen! AMEN