Thuthak (News)

Tuesday, August 2, 2011

NU LEH PATE LEH TATE KIZOPNA (Efesa 6:1 - 4)

Nu leh pate leh tate kizopna ahoih kei leh innkuan sung nuam loin, kikhangto thei lo hi. Efesa 6:1 - 4 sung i sim ciangin nu leh pate leh tate kizopna hoih nading, thupha tuamtuam a piangsak thei ahihna kimu hi. Aneu 1 - 3 pen Khristian innkuan sunga tate mawhpuakna, sep ding genna hi a, tua banga a gente zui leng khapna tawh kizom ahihna thu zong ahi hi. Aneu 4-na pen nu leh pate sep ding, omzia ding genna ahi hi. Pa i cih ciangin leitunga nu leh pa genna in i tamzatzaw ding hi. Amau mi nih ahih hangin pumkhat bang ahi uh hi (Matt. 19:5; Marka 10:8).

1. Nu leh pate thuman ding (n. 1) : Leitung mihingte lakah nu leh pa lo a piangkhia kuamah om lo hi. Tate in pate thu a man tawntung pen Khristian nasep hi a, tua bang thumanna in pate bek a lungdamsak hi loin, Pasian zong lungdamsak hi (Kolose 3:20). Leitunga thu-um mite pen Pasian tate kici a (I Johan 3:1 - 10; Efesa 5:1; Galati 4:7 etc.), tua ahih manin mi khempeuh in Pasian thuman ding ahi hi. A toi lamin ngaihsun leng thumang i cih ciangin, 'hong thugen uh niallohna, a cihna bangbang uh manna, bek tham loin, a kimu ciang bek a hoihna hi loin, kuama muh phakloh hun ciang zong a hoih a nuntakna' ahi hi. Khristian i hih leh tua i piankhiatna nu leh pa zahtak pelmawh ding hi.

2. Nu leh pa zahtak a manphatna (n. 2&3) : Kihtak man leh sawlzawh thu tawh thuman zong om thei hi. Ahih hangin zahtakna tawh thumang dingin Lai Siangtho in hong hilh hi. Tua pen khapna tawh kizom hi :

(a) Thu hoih ding : Thu hong hoih i cih ciang bang teng ahi ding hiam? Tam mahmah kha ding hi. Leitung mi minthang pipite nu leh pate thumang, nu leh pa a zahtak na hi uh hi. Mahatma Gandhi, pilna sin dinga England-ah kuan a sawm ciangin a nu in sa a nek khak ding lau mahmah a, a nu leh pa zahtakna tawh ne lo dingin kiciam hi, kici hi. Leitungah nu leh pa a zahtakte nuntakna i et ciangin, mi tawh kilem, thusia lasia nei lo, siatna nam tuamtuam tawh kipel-in, mite ettehtak hi uh a, haksatna tuamtuam a thuakzote na hi uh hi.

(b) Khansau ding : Lai Siangtho sungah khasau theih nading thu tampi kigelh hi. Tua thute i simsim ciangin nu leh pa zahtakna tawh kizom den a, nu leh pa thumanna lo tawh piang zo lo hi. Kuate khansau ding hiam cih en leng : Nu leh pa a zahtakte (Pai. 20:12, Thkna. 5:16), Mi dikte (Pau. 11:30), Thuman thutak tawh a gamtate (Pau. 21:21), Kiniamkhiat a Topa a zahtak mite (Pau. 22:4), Mawhnei mite eng lo a, Pasian a zahtakte (Pau. 23:18), Pilna ngaihsun a, a thugen limtak a ngaite (Pau. 4:10) a hi uh hi.

Siampi Eli tate in Pasian zahtakna nei loin, mite tungah siampi gamtatzia ngeina don lo uh a, thatang-hat thu tawh mite nopneh-in, kikhopna buk lutna-ah na a sem numeite tawh lumkhawm uh hi. Tua banga a gamtatna uh hangin Topa' muhna-ah a khialhna uh lian mahmah hi (I Sam. 2:17). Siampi Eli in Pasian lungkimloh banga a tate a gamtatna thute khempeuh thei-in a tate taii hi. Ahih hangin a tate in a pa thuhilhna mang lo uh hi (I Sam. 2:23-25). Tua banga thu a manlohna uh hangin Pasian in a mulkimhuai penpen sihna Siampi Eli innkuan sungah a tun ding gen a (I Samuel 2:31-36), tangtung takpi (I Sam. 4:17-22) mawk hi. Mihing muhna-ah a mawhzaw tawh a kibang, a pa David a lehdona hangin Absalom pen a khangno mel hoih laitakin lei le van kikalah mulkimhuai takin a sihna thu zong Samuel Nihna sung mahah i mu hi.

3. Tate hehna bawlloh ding (n. 4a) : Nu leh pa pawlkhat in tate hita ci-in a ut bangbang un ukin, a ngaihsutna uh paikhialsak zawsop hi. Innkuan sungah nu leh pate lungkimlohna a hoihloh mah bangin tate hehna-in zong innkuan nuamsak lo mahmah hi. Mi pawlkhat, a tate uh heh nading a ngaihsun hi khol lo napi, a lungkim nading uh ngaihsun lo uh ahih manin a tate uh kisia thei hi. Pawlkhat in a tate sep theih leh hihna theician lopi-in, a tate uh tungah lametna sangpi nei uh a, a lamet banga a sep zawhloh uh ciangin a hehin, taii gawp thei uh a, tua hangin a tate uh sia thei hi. Leitungah mi a siatna hang misiamte in a kikankan uh ciangin nu leh pate in tate a makaih khialhna hang, innkuang nuntakna hoihlohna hang hi, kici hi.

4. Khristian ngeina tawh kituak-in… (n. 4b) : Zomite lakah ta hoih, nu leh pa a zahtak kideih mahmah napi, kimakaih dan maan lo hi. Ta hoih neih nadingin nu leh pate in thankhik ta neih mai lo a, itna taktak tawh tate kep siamdan ngaihsutsut leh kisinsin kisam a, Khristian ngeina tawh kituakin nakpi'n pattahna leh, a hoihlohna uhah hilh-in, taii-in, sat ngam ding kisam hi.

(a) Taii-in hilh ding : Tate pen a hoihlohna leh nasep hoih lo a sep uh ciangin taii ding hi a, sat a kul leh zong sat ding hi. Satna hangin si lo ding uh a, nuntaklawh zaw ding uh hi (Pau.23:13-14). Ciangduai leh taii-na in pilna guan hi (Pau. 29:25). Topa in a ta taktaka a ngaihsutte taii hi (Hebru 12:6). Nu le pa in a taii ngamloh, a taii phallohte uh hong khankhiat uh a, mi lakah a kihel uh ciangin, gi loin, thusia lasia bawl baih uh a, 'a hoih lo bawl leng zong ka nu leh pa in hong taii tuan lo ding hi,' cih ngaihsutna nei thei uh hi. Khristian nuntakzia ding tawh kituak lo-a tate a gamtat uh leh taii ding hi bek a, thu gina lo pipi hang tawh taiitaii ding cihna hi lo hi.
Ahih hangin hih lai-ah kitaii leh ciangduai tawh sat ding i cih laitakin, a amau nuntakna leh lungsim puakzia tawh kisai ngaihsut masak kisam mahmah hi. Mi pawlkhat in taii theihta ci-in taiitaii uh a, a tate uh siazawsop hi. Taii leh ciangduai tawh satna hangin siazaw ding maw hoihzaw ding, cih pen ngaihsut kisam hi. Tua banah, tate thuakzawhloh dinga taii lo dingin Lai Siangtho in hong hilh hi (Kolose 3:21).

(b) Pantah ding : Ta hoih, nu leh pa leh Pasian a zahtak deih mahmah napi, bang hangin nei thei lo? Pattahdan kisam lo hi kha ding a, siam lo zong hi lo, pantah mahmah lo zong hi kha thei hi. Bangci bangin, koi lamah, bang tawh, kuate tawh pantah ding? dotna lianpipi om hi. Zu dawn, tep le muam leh a hoih lo tuamtuam zang dinga na deih kei leh a ettehtak nuntakna na neih kisam hi. Za tep vuavua kawmin tate za tep lo dinga hilh pen, 'hong mang tuan kei hen,' ci-a hilhna tawh kibang a, zukham kawma tate zu dawn lo dinga hilh pen hong mang tuan lo ding uh ahih manin genloh vet ding, kam tamhuai ahi hi. Ama hih zawhloh khat a tate hihsak a sawmna lungtang pen a hoih lo hizaw hi. Ta hoih a deihte in a tate etteh (model) dingin om ding hi. Sawltak Paul in Filippi khua mite kiangah 'ama leh a lawmte gamtat banga gamta dingin' hilh hi (Filippi 3:17). 

Zu, kuhva, khaini, zatep, tuibuuk etc. lei ding leh pan dinga tate/naupang kisawlna pen a awlmawh-huai mahmah ahi hi. Zatep pan dinga a kisawl ciangin naupangte in a sawlte' muhloh kalin tep sim thei uh a, zu lei dinga a kisawl ciangin amau dawn masa-in tui peuh tawh dimsak kik thei uh hi. Tua banga kisawlna pen pantah hi kei, a kicih hangin a sawlte in a kitheihloh kalin a pantah taktak hizaw hi. Na tate hih dingin na deihloh, a khutvuah na koihsaksak leh na deihloh pen danin nungta ding hi. 

Na tate thunget a siam nai lo khat a siam theih nadingin bangci bangin na pantah a, bangzah vei a lutung tungah a ma pai nading, a hoih lo nuntakna tawh a kipelh theih nadingin na thuumsak hiam?

Biakna a hahkat, Pasian a zahtak ta deih napi, bangci ciangin na pantah hiam? Kikhop a thanuam nadingin nangmah mahmah in na paipih ngei hiam? Kikhawm dinga sawlsawl napi a kikhop kal vua zu peuh dawnsan, ahih kei leh laithai peuh kapsan zaw? Thungetna leh Pasian biakpiakna zahtak dingin bangzahvei na hilh hiam? Kidong ciat leng, tua panin tate hoih nading khomin pantah mah ing ei, amau hoihloh man hi, i ci maw, ahih kei leh pantah mahmah kei veng e, i ci zaw…..

A gualzawh ni un bangci ciangin a thalawp semsem theih nadingun na lungdampih a, a tuahsiat ni un bangci ciangin a lungkiatloh nadingun na hehnem hiam? Gualzawhna a ngah ni un na lungdampih kei leh gualzawhna manphatna thei lo ding uh a, puk thei uh hi. Tua bang mahin, tuahsiatna, lungkhamna a tuah ni un na hehnep, ahih kei leh a pukloh nading, leh tha a ngahkik theih nading na ngaihsut kei leh, a nuntakna uh siasuak thei a, bangci mah in ta hoih a neih dingin kilamen kei in.

Zi le pasal hoih nei dingin deihsak mahmah napi, a hilh theih lai hunin bangzahvei na hilh hiam, tua bang zong hilh ngei loin, zi le pasal a neih khit uh ciangin phun sansan cih mawk pen dik khin lo hi.

Pilna siamna a zonna uhah pilna a ngah theih nading bangci bangin lam lakin na pantah hiam? Sanginn hoih, a saap tam pipi a koih leltak pen tate hoihna hipah lo hi. Sangsiate tawh bangci bangin hih leng hoih thei ding hiam, bangci banga makaih ding hiam, cih na kikum ngei uh hiam? Vaigam leh mun thupi khawngpeuha koih mana tate hoih ding a sa nu leh pa a tam sung teng ta hoih tam lo ding hi.. gen ding tam lua…….

Thukhupna :
Nu leh pa thuman pen Khristian ngeina hi a, khansauna leh minthanna zong ahi hi. Siampi Eli tate in a pa thu a manlohna hangin a innkuan suangah a mulkimhuai mahmah sihna (I Sam. 4:17-22) tung hi. Absalom in a pa a lehdona hangin a thahat, a melhoih hun, a khangno lai-in mulkimhuai takin si hi. Jacob in a pa Isack khem ahih manin a pu Laban leh ama tate tektek in zong amah khem hi.

Tate nuntakzia hangin "Kei mahmah ka kamsia hi" a ci om thei a, kamsiat man hi loin, makaih dan manloh man, ahih kei leh makaih mahmahloh hang zong hizawsop thei hi. Tate nuntakna hoih leh hoihlohah nu leh pate mawhpuakna lian mahmah hi. Lai Siangtho in naupang khialsakna tawh kisai, a khialsakte pen a ngawngah an gawina suang lianpi khat kikhihin tuipi thuk sungah kikhiasuk leh ama adingin a hoihzawk ding thu gen hi (Mat. 18:6). Leitungah mihingte a kibang lo i hih mah bangin, pantah mahmah napi ahoih zo lo zong om thei a, pahtah khol lo a hoih zong om thei veve hi. Bangbang ahi zongin, tate pen a hoih ding i deih leh pantah ding hi a, i pattah zawhloh a sia ahih leh amau thu ahi hi. Zomite kipantah zo lo deuh tawh kibang hi. 5/7/2011

Friday, July 1, 2011

THUPHA NATNA

(Hih thu, Vanneihtluanga, Lengzem Editor in a gelh hi a, hih bang natna hanga buai mi tampi Zomite lakah om ahih manin, natna ahih lam i theihcian nadingin a kitei hi - T. Sawm Lian)


Kum zalom 20-na cil 1901 kumin, German doctor Alois Alzheimer in a mak mahmah khuak natna mukhia hi. 1906 kumin ama min tapsakin Alzheimer’s Disease kici hi. Tua bang natna citciat pen kum 2000 in ka nu in kum 83 mi hi-in sihpih ding cih kei leh leitung mihing kuamah in theikhol lo hi.

Amah ka nu Ralte Kawlni
Kum upate a ngaihsutna uh naupangkik cih pen thudik tawntung ahi hi. Ka nu pen naupang bang bek zong hi lo, naungek phadiak hi. Nu pum sungah kik leh thei lo ahih manin naungek bangin hankhuk a zuan ahi hi. Tua banga mihing nuntak a lamdangsak natna pen gen nuam het lo hi. Mi thupi, US President Ronald Regan leh lampiah siah Charlton Heston leh Rita Hayworthte bek ii ngah ding peuh sa kha kei in. Lungdai khua kianga piang, ka nu in zong vei thei a, 2006 in mihing 26.6 million in vei a, 2050 ciangin a zah li in tam dingin kituat hi. Natna nam khat hi cih a kitheih zawh kum za sungin zong a zatui kimukhia lo a, lungmuang taka om hithiat theih ahi kei hi. Komau innkuan mah bangin damlohna nam khat ahih lam a thei lo honpi khat om ahih manin nuam sa lopipi in kong gelhkhia hi.

Galpi lai hun, Mikangte in Aizawl Lammualah German gama kuan ding Mizo tangval 2100 kikaikhawmin, France gamah a paisak kum 1917 April kha in ka nu piang a, nu neu, sa hoih, leh a thahat mahmah ahi hi. Sunday School panin lai gelh leh sim sinin, a text bu pen Lai Siangtho leh Labu ahi hi. Mizo Union leh Numei Kipawlna-ah a kizang mahmah khat hi a, crusade leh campingah kizangin, kum 70 mi ahih zawh ciangin zong siatni nopni-ah innkuan khut le khe hiden lai hi.

Kum 1989 in ka pa in a omlohsan ciangin hong khamuan pen amah ahi hi. “Pasal sanga manpha zaw Jesu Khris i neih naak leh patauh nading om lo a, hangsan takin i maia omte i phusuak zel ding hi,” cih pen a thupi pen ahi hi. Phunphun loin ama hihna ciangah a lungkim thei mi ahi hi.


Kilamdanna
Kum 75 kiim ahih panin a nuntakna-ah kilamdanna om hi. Amah in zong gensiam loin, “Bangci bang hiam khat in om ing” cikik zel leltak hi. Ka pa omlohsanna hang ahih ding ka um lel uh hi. Kum hong kiveiin, nidanga gen le sak a hau ngei het loin gen ding hong hau a, kisap tam a nei ngei het loin a kisap hong gengen a, kilamdanna hong om hi. Kum upatna hang ahih ding umin a deih bangbang, a ut bangbangin omsak ka sawm lel uh hi.

Inn pua lamah misi gal leh innkuan adingin a kizang pen mah hi zel lai a, mi hopih nuamsa in, innsunga hong lenglate hopih masa tangtang hi. Innkuan sungah, a puan mansak a theihloh leh, a puan hoih a pho, a tupsak penin a hoih lo zaw tawh khek a sak hun hong om zeuhzeuh a, van selsim leh kikepbit kul sa hi. Ompih nasemte “Ka puan gu hi” ci-a a gengen theih ciang ompih kician zong ka nei thei nawn kei uh hi.

A puan hoihlo a khui lai ka mu thei zel hi. Ka lawmnu kiangah ka nu pen a kisap leisak lo leh it lo hi teh, ciin ka tawng kha liang hi. A kisapte a leisakna thu hong genin, anung ciangin ken zong ka thei hi. Puan hoih a kileisakte mi pia in, aman a siate na silh zel zaw hi. Gi lo deuhdeuhin, mi lakah kihel nuamsa deuhdeuh a, khatveivei nungak puan silh a ut hun bang om thei hi. A lawmte kiangah gen dinga kilawm lo gen hun nei thei zel a, TV sunga bawllung suite Miksi sa-a a khut tawh phaam a sawm hun bang zong om thei zel hi. Ka inn vuah Committee ka neih uh ciangin amah zong a kihel a kisak hun, a tutcip hun bang zong om thei zel hi. Cih nading thei loin…. misiamte kiangah ka pai hi.

Haina hi lo, cidamlohna hi zaw…
Tua hun lai-in ka lawmpa’ nu zong tua bangin na buai mahmah hi. A nu, mi maizumthei mahmah khat pen mi innah annek uk a, Vaigam lamah ki-ensak dinga paipih a sawm uh ciangin zong, “Thu na ngetsak ding omin, na pai kul hi” ciin khem phot kul zel hi. Doctorte in Alzheimer natna ahihna thu na hilh hi. Tua natna pen ka nu natna tawh kibang ahihna thu hong hilh ciangin, ka nu pen a hai hi loin, natna namkhat a vei ahihna ka thei hi.
“Kum upat tawh kizuiin mihing khuak sunga cell tam si deuhdeuh a, tua in na ciamteh theihna kiamsak deuhdeuh hi. Alzheimer’s disease veite khuak cell pen a siat ngei nading sangin si hatzaw a, na ciamteh theihna kiam hat mahmah hi” cih hong hilh uh hi.

“Bangci banga kep a khoi ding hiam?”

“A damsak nading om lo hi. Itna tawh kep hi mai hi. Amah sangin a innkuanpihte na poimawh zaw uh hi” ci-in doctor in ka nupa uh thu hong genpih hi. 

Ka nu nuntak kilamdanna pen komau hong bawlsiat nop man hi loin, cidamlohna nam khat ahi cih hong hilh khit uh ciangin dam lo kepin ka kem siam ta uh hi. (1) Nang leh kei in zong hih bang natna vei thei hang a, tua bang nei cih i kitheih phet-in innkuanpihte kiangah i dinmun kician taka hilh ding, tua in innkuanpihte adingin kiginkholhna hun omsak ding hi. (2) Innkuanpihte in tuabang natna a vei uh ciangin innkuanpihte a bawlsiat nop man kisa thei a, innkuan kiminsia thei hi. (3)Veng le pam lakah hih bang natna vei a om ciang kimukhial thei hi. Tua ahih manin hih thute i theih kisam hi.

Natna khat ahi cih saan kul
Natna hi cih i theih kei a, i saan kei leh, “Ka nu pen a lungsim na sia zen si e maw!” cih baih hi. Misi gal nading leh vakkhiatna a zat dinga sum ka piakte, “Ka upmawh sangin tam zang zaw” ci-a ka ngaihsutte aman na zang mahmah loin, neu cikcikin khep-in, bang kalah na zep maimai hi, cih ka mukhia hi.

Theihsiam kul hi
Amahah kilamdanna om hi cih thei a, vensak ut hi. Tua dingin a sia le pha theihna hoih nawn lo hi. Tua bang haksatna pan nuamzaw ding hih lamenin vakkhiat a ut hun zong omin ka thei hi. Sumbawl mi ka hih manin ka ompihden thei kei hi. Minit 20 kihal-in ka sai-ah hong pai zihzeh thei hi. Ka tata neu lai hi a, “Na pi vakna-ah vakpih unla, khatvei na paipih uh ciang pek 5 kong pia ding hi,” ka ci hi. A ciil lamin lawp mahmah uh hi. Ahih hang, sunnung lam ciangin, “Pek sawmnga bang lawh ta ning, ut nawn keng” a cih hun uh bang hong om hi.

Maizumna, kisungsiatna leh ngaihsut siamna tawm deuhdeuh a, nekkhawmna tanute lakah leh kitenna biakinn sunga tutphah masapenah a luppuan tawh a kianga tute in namtui a sak hetloh a zunhing gim tawh a tut viauvuau hun bang om thei zel hi. Mi awngholh (toilet) ninsakin, tamveipi innvengte in hong kha uh hi. Vakkhiat den ut a, kipatau ahih manin inn kongkhak kilhcip (lock) den kul hi. Ahih hangin a hatlai huna khatvei a singkhuah 104 pua thei ahih manin, ngaihsutna zang het lo a thatang bekbek a zat ciang, kum 80 kiim ahih hangin socket bolt ngeinate siasak pahpah hi. A tha hong hatkik mahmah ahih manin a theisiam lote in dawi nasepna sa kha thei ding uh hi.

Dawi Nasep?
Pasian thu gen a uk mahmah in bangmah gen ngei nawn lo hi. A lawmte in hong veh uh ciang Lai Siangtho mun a deih mahmahnate a sim uh hangin bangmahin ngaihsun tuan loin, a simte niik mong zut saksak lel hi. Komau bangin ka nu pen natna nei ahih lam theitel lo uh ahih manin, a sung panin dawi hawlkhiat a sawm bang hong om mawk hi!

Ahih hangin kul ka sa kei hi. Ka nu pumpi sungah hawlkhiat ding bangmah om lo hi. Hih pen natgual khatpeuh tawh a kibang natna nam khat hi a, damsak theihloh ahih manin a sihpih ding ahi hi. Itna tawh ka hih theih bang vua ka kep uh pen ka tavuan uh ahihna ka theician mahmah hi. Ka nu khuak a siat semsem hangin Pasian pen khuak hi loin, kha hizaw a, khuak sangin van a kha thupina ka muh nading na hizaw hi.

Kipiakzawh kul
Naupang ommawh kep sangin picing ommawh cin haksazaw hi. Mai phiat ut a tui hekkhiat dan siam lo hilh hak lo hi. Ahih hangin mei cih ut a gas zatdan mangngilhna hanga gas stove tunga mei cih a sawm hun leh, sathau kisuangso a sa mahmah sikkeu tawh hawp a sawm hun zong om hi.

Tua banah, na tehkak leh khensiamn lamah kician lo hi. A niam leh sang, a gamla leh naite theih nawn lo hi. A mai lama tutphahah a tun ma-in tut a sawm hun leh, tung nai lo kisa-a a tutphah tawh a kitauh khak hun bang om thei hi. Dailen kul hi cih a pumpi sung pan a hilh a om ciang, nidanga a siam mahmah dailen dan nangawn hong thei nawn lo mawk hi. Bangci bang hiamin amah leh amah kivensak ut a, mi tamlohna mun a zuat hun zong hong tam mahmah hi. Hun hong pai zelin naungek bang lianlianin zu le ek siaksak kul a, a maingatna lamlamah cil sia ziauziau hi. Lai Siangtho tawi a ka zuih zel ka nu pen, puansia tawh sunkhua a ka zuih kul ta hi.

Pau-ah haksatna
Alzheimer natna hanga na mangngilh pen kum upatna hanga tu le tate theihcianloh sangin nasia zaw lai hi. Khuak sunga kampaukhiat theihna pen sia hat mahmah ahih manin a ni a ni-in tam pau lo deuhdeuh a, a pau sunsun ciangin zong a sentence tawm deuhdeuh hi. Ka pa lim, limgelhsiamte’ hong gelhsak en-in a lunglen thu genkhiat sawm a, a genkhiat nading kammal thei zo nawn lo hi! Ka pa lim kigelh kawkin, “Pa aw” a cih kei leh, ka lawmnu pen “Nu aw” a cih hun bang om thei hi.

La sakna
Naungek piangtung in nisimin siam thak a neih a kilungdampih tawh kilehbulhin, ka nu in nisimin a siamsa mangngilh zel hi, cih ka theih ciangin ni khat manphatna ka phawk semsem hi. Kam tam pau lo deuhdeuh ahih ciangin, bangcik hiam ciangin ka nu aw ka zak nawnloh hun om ding hi, cih ka theisiam hi.

Kammal kician a gen theih nawnloh zawh ciangin zong la sakpih theih hi, cih ka theikhia hi. Tuni a ka sakpih theih pen zing ciang sakpih thei nawn lo ding ka hi, cih thei kawmin phatuamngai takin kha khat sung ka sakpih hi. Tua in a lungkhamna vengsak deuh-in ka thei hi. A cidam lai-in Labu en loin sasuak thei phial a, a kizom danin ka sa zel uh hi. La suak thak sangin amau hun laia late theizaw hi. A sunga late ka nu tawh khitui naptui luangkawma ka saksa veve uh ahih manin Labu pen kei adingin ka nu mualsuang ahi hi. Sabuai hongin, “Topa na thu manpha pen, simlei-ah guabang ka nun sungin….” cih la ka sak lai uh leh, khatvei zong hih la sakhawmkik nawn lo ding cih thei kawma…

Kei hoihna bangmah muang kei ing,
Amah in muangzawk ding bawlzo;
Kei’ tungah bangmah hoihna mu lo ding hi,
Hong hotkhiatna mun longal-ah…..
cih la ka sakkhop lai uh hunte ka damsung huna ka theihden ding hun manpha hong suak hi.

Ihmut hun tung ta
Mihing in mel tawh i kidawkkhiatsak – khasiatna, natna leh lungdamnate pen, pau ding a tam theih nawnloh zawh ciangin ka nu melah muh ding tam nawn lo deuhdeuh hi. Vakkhiat hun hong tawm deuhdeuhin, suna innsungah ka ihmutsak uh ciang khasia maw lungdam cih zong a mel pan kithei nawn lo hi. A pumpi hiang tuamtuamte hopih theih hi nawn lo a, nat le sat nei mel pua nawn loin, tang takin ihmu hi. Lupna tungah an pia-in, zun le ek ka siaksak uh a, cidam lo kep tektekah tawldamzaw deuh ta hi. Lupna tungah a tut ciangin zong amah hong vehte puan mong khoihsak maimai cih simloh hih theih nei nawn lo hi.

Amah a deisakte in nek theih lim thei penpente hong tawikhawm uh a, neksak kul lo hi! Naungek banga ngaihsut ding hi. A hoih lai huna lim a sak pen Singthupi leh lim a sak hetloh Bawngnawitui kibang khin ta a, theikhen nawn tuan lo hi. Tua ahih manin a pumpi adinga hoih, digestion hih buai lo ding, taw siak nuam dingin naungek an, Cerelac / Nestum pia-in, naungek bang lianin picing diaper tengsak leng kep nuam hi. A lupna kiangah ciamnuih genin nui zuazua-in, bang peuh gen leng zong phamawh sa loin, sip takin ihmu thei veve a, buai nawn lo hi. 

Natna nei lo bangin ihmu sip mahmah ahih ciangin upmawh thu tawh kep le khoi kul hi. Bed sore a neih ding kilau pen a, kep baih lua lawmlawm ahih manin theihloh kalin hong paisan khak ding kilau zawsop hi. Hih bangin ka nu pen kum khat sung ka kem uh hi.

Theihkhol theih hi
Tuni donga a hang kithei lo natna in zatui zong nei tuam tuan lo hi. Kepdan hoih omsun pen lungsim nuam taka omsak (mental stimulation), pumpi exercise lak, nek le dawn hoih neksak, leh tawldam taka sihsak hi mai hi. Ka nu omdan ka gen laitakin Alzheimer natna neite pen a sep dan kibang kim lo hi. Hih tawh kisai a theite in, linglawngna (confusion), hehbaihna/sinsiatna – mi vuak nopna lungsim leh pau kilawm lo zatna, lungsim puakzia kilaih (mood swings), pau theihlohna (language break down), ciamteh theihna kiam leh leitung pan kituam lakna (withdraw)te pen a sepdan tangpi ahi hi, ci uh hi. A pumpi nasep (bodily functions) tawm deuhdeuh ding hi, cih hong hilh uh a, ka nu nuntakna-ah tung kim hi. Natna ahih lam kithei baih zen leh aw…..

Hih bang natna pen a kitheihbaihna tuamtuam om thei hi. Pawlkhatah ciamtehtheihna a kiam lai-in pawlkhatte a khut lam (hand writing) uh sia a, lai sim zong haksa sa phut thei uh hi. A simsim hangin a omzia zong thei lo thei uh a, nisim hih ngeina (habit) buai-in, ei le ei lamdang kisakna, a ngaihsutna (illusion) pen a taktak a sak hun uh zong om thei hi. Amau a kem leh a kianga om peuhpeuh hua thei uh hi.

A pumpi uh hat lai mahmah napi, a ngaihsutna uh mu le mal om nawn lo pen a haksa pen ahi hi. A kem dingin nurse cial ci lah hi lo a, naupang khuaval mahmah kep banga kep kul hi. A natna a serious bang zelin a ciamtehtheihna uh kiam deuhdeuh a, a pau theih nawnloh uh ciangin mai puakzia leh limpiah tawh a dawksak pawl omin, a dawksak tuan lo ka nu bang zong om veve hi. Mi pawlkhatah facial expression mang baih a, pawlkhatah mang hak hi. A sihna uh hang pen a tawpah pneumonia khawng peuh zong hi thei hi.

Cidam lo hi a, mihai hi loin, mi gi lo zong hi lo hi. A sia lama a nuntakna uh kilaih pen a innkuanpihte adingin a haksa pen ahi hi. Hong bawlsiat nop man peuh kisa kha thei hi. Tua bang hun ciang natna hanga om ahi cih pom in. I itna a liat semsem leh hih natna pen theihsiam haksa hi. “Nu aw, hong thokik aw” ci-a kah mai zong uthuai thei zel hi. Tua ahih manin a cidam lo zaw hi loin, a innkuanpihte in counseling kisamzaw hi. Ko nupa zong misiam in hong hilh hi kei leh minsia mahmah kha ding hi ung.

Thupha lianpi na hizaw
A tawpna-ah hih natna pen komau adingin thupha ahih lam ka thei hi. Hih thupha in na innsung hong lut khat zenzen leh “Kamsia zen si” ci kei in. I ki-it taktak hiam cih theih nadingin Pasian in hong piak hi, ciin ngaihsun inla, na itna pen bangci banga lian ahi hiam, cih dawkkhiat nadingin kipumpiak in. A husan tawpna dong it takin kem inla, nangmah mahmah in a zun le ek, a cil siaksak in. Tua pen thupha simzawhlohin hong suulzuih ding hi. Ka upmawh thu ka gen kei hi. Thei ing.///

PASIAN LUNGTUAK NASEP

Mihingte lungtuak a nasep nuamin manpha a, i nasepsakte’ lungtuaklohna banga sepsak pen anuam het lo ahi hi. Tua hi a, Pasian lungtuaka nasepna pen mihingte lungtuak a nasep sangin manphazaw a, leitung nuntak sung dingin thupha, leh sih khit cianga tawntung nuntakna hong pia thei ahih manin, Pasian lungtuak nasepna in bangte hi hiam cih kanhuai mahmah hi. Tua ahih manin, Pasian lungtuak nasep bangte hi hiam? Cih tawmkhat kikum dih ni :

1. Mission nasep : 
“Mission” cih pen ‘Lungdamna Thu tangko’ ci ziau leng kikhial lua lawmlawm lo ding hi. Pasian in Eden huanah mite a koih laiin, mite in singgah nekloh ding a nekna uh hanga Pasian a buksanna uh panin Pasian in a mangthang mite zon kipan hi (Pian. 3:9). “Mission nasep a pan Pasian hi”, ci leng kikhial lo ding hi. Tua banah a si ding leitung mite hong gumkhia dingin a Tapa Topa Jesu Khris leitungah hong sawl hi.

Lungdamna thu a thei nailote kiangah hilh nasepna pen a manpha mahmah nasepna hi a, Pawlpi a omna hang zong ahi hi. Jesu in nungzuite kiangah, leitung mun khempeuhah vak kawikawi a, mi khempeuh tungah Lungdamna Thu puak dingin vaikhak hi (Mat 28:19, Marka 16:15, Sawl. 1:8). Mission nasem dingin a kuankhia (missionary) leh a panpihte (supporters) a om kisam hi. Mission nasem a kuankhia missionaryte in Pasian a thei nailote kiangah Pasian thu hilhin, mual leh guam kan tanin, thosi thovai lakah, gal le sa lakah zong Pasian adingin na sem ahih manin Pasian in thupha pia-in, a nasep gah (result) hoihin, lawhcing uh hi. America gam pekpan Zogam mualdawnah mission nasepna hangin gup-ngahmi khangin, a thei nailo mite in Pasian theihlawh a, khalam leh pumpi khantohna kingah lawh hi. Tua thupha hong tunte innkuan pen tuni ciang dong “Sangmangte Innkuan”ciin ki-it, kingai, kithupi-ngaihsut mahmah hi.

Tua missionaryte nasep theih nadingin thungetna leh sum tawh a panpih a om kul a, a sai dingin kipawlna/Pawlpi a om kul hi. A kuankhiate kipiakzawhna a thupi mahmah banah, a panpihte in zong Pasian tungpan a kipiakna zahzah un thupha ngah hi.

Mite in mission nasepna pen, “Pasian lungtuak nasepna hi”, cih na phawk mahmah uh hi. C. H. Spurgeon in, “Satan nasepna lakah a lawhcing pen in piangthak te’n kha mangthang vei lo a, vai dang a buaipih uh ahi hi,” ci a, Oswald J. Smith in, “Pawlpi cidamlote damsak theih nading zatui hoih penin mission nasep ahi hi”, na ci hi. Tua hi a, Pasian in hoih a sak nasepna ahih manin vangnei-in, muibunin, Pawlpi cidamna zong ahi hi.

Tuhun ciangin Pawlpi hatna pen Headquarters hoih leh hoihloh, nasem tam leh tawm, pawlpi members tam leh tamloh lamah kiteh masa lo a, Pasian lungtuak Mission nasepna-ah a dinmun (strength) uh ki-en zaw hi.

2. Thungetna : 
Thungetna pen nasep lian khat hi. Pasian tawh kihona leh deih ngetna hi. Vang nei-in manpha hi. Mathai 7:7 sungah, “Ngen un na nget uh leh hong pia ding hi” ci a, Ama tungah i ngetna pen Ama lungtuak sepna ahi hi. America gam pen ‘thungetna tawh a kiphutkhia gam’ kici a, tua mah bangin a gam zong nuamin, kilemna leh daihna om a, mipite zong pil hi. “USAte Upadi (constitution) pen thungetna tawh a kibawl hi”, kici hi. Tua banga a kibawl pen a kibawlna a sawt mahmah hangin tu hun ciang dong leitungah Upadi hoihpente lakah khat ahi hi. Yonggi Cho, Yoida Full Gospel Church, Seol, S. Korea phuankhiapa in “Pawlpi khantohna ding leh khanlawh nading thupha kong honna tawhtang (key) pen thungetna ahi hi” ci hi. John Wesley in, “Thungetna pen Pawlpi sumgum/gamh manpha pen ahi hi,” na ci a, Andrew Murray in, “Thungetna pen eima sunga om Kha Siangtho tehna hi” na ci hi. Pasian mizat, a nasem minthangte thunget ahat mi ahi uh hi. Tua ahih manin thungetna pen ‘Pasian’ thukimpih’ ahi cih kithei hi.

3. Upna tawh kalsuanna : 
Pasian in Abraham thupha a piak nadingin a kamciamna mun leh mual, zuan dingin ama tennasa gam, a beh, a khua le tui, a pa inn panin a theih nailoh gam zuan dingin a paikhiatna hang pen Upna hang ahi hi. Moses in Pasian thuciamna muangin, “Nang tawh kong omkhawm ding hi (Pai. 3:12a)”, a cihna umin na sem ahih manin Israel mite Izipt panin pikhia a, San Tuipi kantanpihin, a mite hoih takin makaih thei hi. A lawmte in Jericho khuapi zo dinga a kingaihsutloh laiun, Joshua in Pasian muanna nei a, ‘Zawhpih dinga, tua leitang Pasian in pia khin hi (Josh. 2:24)’, cih thei-in, Upna leh muan-ngamna tawh kalsuan ahih manin zo takpi hi. Israel galkapte in a lau mahmah dawibia Goliath pen David in Pasian hatna muangin, “Pasian in Humpinelkai khecin leh Vom khecin pana hong hotkhiat bangin hih mipa khutsung panin hong honkhia ding hi (I Sam. 17:37)”, ci-in upna tawh genin kalsuan a, zo takpi hi. Khristian nuntakna-ah Upna tawh kalsuan ngamna kisam mahmah hi. Upna tawh kal i suan ciangin Pasian in hong thukimpihin, i sep i bawlna-ah kilawhcing hi.

4. Mi huh / panpih : 
La khat in, “Pia in, pia in, ngahna sangin piakna-ah thupha omzaw hi” na ci hi. A piakhia, a kipiakhiate mahin thupha sang uh a, a pia tamte hau semsem hi. Pasian in eima kipiakna zahzahin hong zang hi. Meigongnu in kial tun laiin Elijah an a vakna hangin guahzuk mateng a bel sungah annel bei ngei lo a, um sungah sathau zong kiam ngei lo hi (I Kum 17:16). Tua banah a tapa a si zong damkik hi (I Kum 17:17-24). Mi huhna a piate pen amau zong huh a kul hun ciangin Pasian in a panpih ding mi sawl hi. Kumpi Saul tapa Jonathan in, apa in David thah a sawm thu a hilhna hang, leh David a si ding kimlai a hotkhiatna hangin, a sih khit ciangin ama tapa khezaw Mefibosheth in kumpi David sabuaiah an ne-in, deihsakna tuamtuam ngahin, nuam takin om thei hi (2 Sam. 9:7). Mother Teresa in khua lakah mi vakthap, a huh ding a om lo, mite pampaih leh a kinawlkhin mite panpih ahih manin, Pasian in thupha tampi pia a, a sih zawh ciangin zong mite in phawkden uh hi.

5. Siangtho Biakpiakna : 
Pasian mizat minthangte biakpiakna a hahkat mi ahi uh hi. Abraham in Ur khua pan a paikhiat ciangin a tunna munmunah biakna tau lam hi. (Pian. 12:7; 12:8). Pasian a zahtakna hangin Pasian in thupha pia a, MINAMTE’ PA cih ngahlawh liang hi. Jakob in a sanggampa kiangpanin a taikhiatna-ah biakna tau bawl hi (Pian. 35:7). Pasian in amin Israel ciin a kheelsakna, thupha a piakna munah Suangkhuam khat phutin, biakna pia hi (Pian 35:9-15). Daniel in ni khat in Jerusalem lam ngain, a tawlet honsain thumvei khutdin-in thungen tawntung hi (Dan. 6:10). Daniel biakpiakna hangin kumpi Darius in Pasian zahtak lawh hi (Dan. 6:26). Daniel biakpiakna hangin a thu maanlo gam ukpite leh a innkuanpihte in a gitlohna uh sihpih hi (Dan 6:24).

Biakpiakna man lo zong om a, lauhuai mahmah hi. Pasian thu mang loin Saul in Bawngtal & Tuu ahoih nonote Gilgal munah biakna piain siampi na sem a, tua in Pasian hehsak hi (I Sam. 15:13-23) Tua zawh ciangin biakpiakna a piakkik hangin Pasian in sang thei nawn lo hi. Siampi Eli tate’n Topa zahtak loin Siampite leh a nasemte vante zangin, Israelte tungah Siampite bek i sep theih sem uh a, Topa tungah biakpiakna thupiseh lo uh ahih manin, Pasian in samsia hi (I Sam. 2:30-36) 

Thukhupna :
Pasian lungtuak nasep a sem mimal, innkuan, pawlpi, khua, minam, leh gamte khangtoin, simzawhloh thupha tawh Pasian in phungvuh hi. Pasian lungtuak nasep a sem masa U.S, U.K., S.Koreate leitungah a khangto penpente hi uh a, Mikang minam, Lungdamna Thu a taangko masate tuciang dong minam lian leh mite thupi ngaihsut ahi uh hi. Zomite’n zong Pasian lungtuak nasep i sep leh i innkuan, i khua, i pawlpi, i gam, leh i minam khangtoin, mite zahtak kisuak ding hi.

(ZBCM Laigelh Kidemna 2010 – 2011, 3rd Position.)

Monday, June 27, 2011

PADENPAUH MAAN TAM!! - Mary Lu Leon, San Jose, California

Kei nupi pilvang het lo khatin gen kul het lo kong genna hang pen ka innkuan uh gentheihna hang ahi hi. Ka lawmpa sepna sanginn te’n nasem a tawpsakte lakah ka lawmpa zong kihel hi. Sep ding mu pak lo ahih manin nasep ding dang a zon sungin kha guk bei a, ka sum kholsate uh bei ta hi. Meltheihte sum leitawiin, lohkik nading zong haksa veve ahih manin leitawi kik ding zong baih lo hi. Tua hun laiin ka tate uh kum kua, kum guk leh kum thum mi hi uh a, ka haksatna uh bangmah thei loin, a ne bei thei bek ahi uh hi. Ka nasep theih sun siktawh-laikhet (typing) hi a, hong cial a om ciangin semin, nek le taak, sum le paai muh nading, innkuan vak nadingin kicing zo het lo hi. Tua bang ka seploh ciangin a ommawh mahmah ka tate ka kem hi.

Kum thak leh tam :
Kha guk hong bei-in lametna bangmah om tuan lo hi. Ka lunggim semsemin, ka tate lah ommawh semsem uh a, zing an huan ding ka neihloh niin khuaval zawsop uh hi. Tuaci pi-in kum thak hong tung hi.

Biakinn-ah zong kikhawm tei napi, ka lungsimah bangmah om thei taktak tuan lo hi. Lametna bang hiam ka nei a, ahih hangin ka lamet ka thei tuan kei hi. Tua hun laiin ka tapa Roger kum kua(9) mi pen ommawh phadiak hi.

Nung kal in ka kikholhkhopna khan (sitting room) uhah a lawmte tawh kimawl uh a, ka padenpauh maan lianpen uh tamsak uh hi. A bawlhoih kik nading man $20 pen innkuan ngeinate adingin tam ahihloh hangin, nek ding dang lei nading neihloh ciangin manpha nuam mahmah hi.

Tuni Pizing (Monday) zingsangin nungkal a limlang maan tam ging tawh a kibang, ka lupna khan uh pana ging leh pasal naupang, lauhna tawh a kiho ging ka za hi. Mitkha ah $20 a mawk bei hong dawkin, aw khauh takin, “Bang hih kik nai vua?” cih kawmin inntung lamah ka paito pah hi. Inntung paitohna’ letna tawp panin Roger in lauh mel takin, “Padenpauh... maan... tam... a...!” hong ci hi.

“Kua tapsak hiam?”

“Ih maw, bawllung lawn maimai ung a...”

“Bang hangin lupna khan-ah kimawl na hi uh hiam, manlangin hong kumsuk un, manglang in!”

Hong kumsuk uh a, Roger lawmpa Johnny in phamawhsak tuak het loin, nui hiaihuai a, tuain ka hehna khangsak hi.

“Ka inn uhah kimawl phal nawn lo ka hi uh. Johnny na thei hiam? Roger tawh zong kimawlkhawm thei nawn lo ding. Tua banah ka innsung uhah zong nong lut thei nawn kei ding hi. Limlang maan nih na tapsakna uh hi ta,” ciin Johnny ka hilh hi. A jacket uh pia-in, hehsuak mahmahin inn pualamah ka sawnkhia hi.

Kiho tuak lo :
A pusuak khit uh ciangin telephone la-in Johnny nu ka phone pah a, “Roger’ nu ka hi hi. Ka limlang maan uh tamsak kik uh a..” ka ci leltak hi.

“Ke’n zong nei tuan ke’ng! Johnny bek i tapsak zong hi tuan lopi. Tua bang naupang kimawlna thu maimai tawh hong phone nawn kei in!” cih leh a phone koih thuah hi.

Hehsuak leh lunggim mahmahin tutna-ah ka tusuk a, ka kap hi! Ka kahna hang thupi lohzia ka ngaihsun a, nidangin limlang maan khat lei nadingah buai sam lo hi’ng. Ka buaina a thupilohna panin ka innkuan haksatna uh hong kidawksak hiin ka thei a, tua in ka lungsim nasak semsem hi. Tua bang lianga innkuan bawlsiathuai, limlang maan dal khat bek hanga mite in hopih taka a ngaihsutloh uh hi ta ka hi maw... ka cia a, ka kap damdam hi.

Bangmah ngaihsutpi nei loin ka ta nauzaw nihte ka kem a, bangmah omlohna nek ding koihna kiangah dingin, banga sep theih ka neih? Thungetna....

“Topa hong panpih in” ciin ka kihehpihhuaisak a, ka ngaihsutsut ciangin leitungah kei sangin huh a kul zaw mihing a om ding ka um thei kei hi. Ahih hangin keu mahmahin, bangmah ngaihsun thei taktak loin, Pasian tawh zong ka kikhol thei taktak kei hi.

“Topa, keimah bang a genthei Topa...” peuh ciin ka kiko zel hi. Gentheihna pen Topa tawh kinaina ahih leh, a ta hi taaka genthei hiin ka kithei hi. Ahih hangin bangmah a meetna om tuan lo hi.

Tam kik!! :
Tua kidonna-ah zawha ka om laiin telephone hong ging a, ka liinglak hi. “Pi Leon maw?” ciin hong dong a, ka hihna thu ka hilh hi.

“Anderson ka hi a, na tapa Roger in na nambat hong hilh hi”

“Na van uh siatsak nei hiam?” ka ci pah hi.

“He....!”

Ka upmawhdan lian ahi hi

“... ahih hangin Roger pen naupang hoih mahmah ahi hi” hong cih ciangin ka naak nuamdeuh pah hi.

“A lawmpa tawh ka inntual uhah kimawl uh a, bawllung tawh ka padenpauh maan deng tam uh hi”

“Awi! poi mah si e! Ommawh lo dingin ka hilhhilh hiven...”

“Tua bang hi ding hi. Pi Leon aw, na tapa pen na tai lua kei in, a thu kong hilh ding hi. Maan pen tamsak mah uh hi. Pusuakin ka sam hi. Na tapa lo zaw pen taimang a, teekta ka hih manin ka delh thei kei hi. Ahih hangin na tapa pen khitui luang dektakin mawh kisasa-in hong kileh a, maisak dingin hong thuum hi. Amin leh na telephone nambat hong pia a, tua ciang hong hopih ka hi”.

Dawn kik pak nading zong ka thei kei hi. Padenpauh khat bawl nadinga ka buai laiin, a dang khat bawl ding nei kik... ka lungsim patau mahmah hi. Gen ding thei loin leilam enin ka om hi.

Ahih hangin hong hopihnu in gen zo nai lo a, “Pi Leon aw, hih bang tapa hoih a nei dingin na innkuan uh na hanciam mahmah ding uh um ing. Kong pahtak mana hong phone hi zaw ing” hong ci hi.

Phat theih phat mawhin ka tapa a phat hangin a maan kitam pen tam veve a, kikhel thei tuan lo ding hi. Innkuan hoih leh zahtakhuai banga hong mu ahih leh, ka bawlsak kik uh kul ding hi. Tua dingin lah bangmah neih ka nei kei uh hi.

“Pi Anderson, lungdam ei, maan kitam man zong piak kong sawm ding uh hi. Ahih hangin, tu lianin bel ... haksa mahmah...” ciin ka hilh a, ka innkuan uh haksatzia leh gentheihzia ka hilh gawp hi.

Thungetna :
Ka gen zawh ciangin Pi Anderson in zong gen ding thei pak loin tawmvei om a, “Lawmnu, thu ngen lo na hi hiam?” hong ci hi.

“Ngen e, thu ngen mah ing,” ciin ka dawng hi. Hi mah hi, thu ka nget zelna ka hilh a, ahih hangin ka lungsim taktak tawh ka nget theihloh thu ka gen kei hi.

“Thu kong ngetpih ding hi. Ka biakinn uhah thungen pawl ka kibawl uh a, tualaiah na min zong kong hel ding hi. Topa’n thupha hong pia hen” ciin a phone koih hi.

Khung kawmin ka ngaihsun a, tuni’n banga ka sin? Sung lama ka Kha pen a keu ngeina in keu veve a, pua lam lah ka gentheih ngeina-in genthei veve-in, maan kitam bawlphat ding nih ka neih beh hi. Ahih hangin thu khat, ka tate kiangah ka siam bangbanga nuntakzia ding ka hilh pen, tuni in a metna ka thei hi. A lawmpa in haksatna thuak ngam loin a buksan/taisan laiin, ka tapa in phungam a, zo hi. Mi haupi ka hi hi!!

Kong pakta hi :
Kong khak hong kihong a, lau kawmin Roger hong lut hi. A khutah lenin, ka angah ka kawi hi.

“Bang ci a, mi in hong phone hi lo hiam, nang hong taai lo ding maw?”

“Taai lo e, kong pakta zaw hi” ciin Pi Anderson thu gen khempeuh ka hilh hi. Maan a tapsakna hanga lungdam ka hi kei a, a hihkhialh pen hangsan takin a tungah bang tung ding hiam cih thei loin a phutsuak ngam thupi ka sakna thu ka hilh hi.

“Ahih leh, bang hangin Johnny bangin taimang lo na hi hiam?”

A hang gen ding a thei pak kei hi. Kingaihsunin, “Ih maw, Sunday School ah hong hilh uh hi. Na pen hihkhialh theih hi a, imsim lo a gen hoih hi. Ka ipsim leh ka gitlohna a tamsak semsem ka hi hi” hong ci hi.

“Tua bang maw! Ahih leh i gitlohna tamsak semsem loin, Pasian kiangah mawhmaina i ngenkhawm diam?” ka ci a, ka nih-un thu ka ngenkhawm uh hi.

Ka sinkhiat :
Nitak, ka pasal nasep ding zonga vakkhia hong ciah ciangin ka tuah thute ka hilh a, amah’n zong Roger pen pakta mahmah hi. Maisakna ngenin ka innkuan-un thu ka ngen kik uh hi. Ko nupa zong a tuamin ka Kha mi velval loh uh hangin, ‘tate tawh a kitona Pasian zuat hoih hi’ cih ka phawk uh hi.

Komau mah bangin maan kitam thei aneih cihloh buang Pi Anderson in koh tawh kibatna tam neih het lo hi. Neih le lam, sum le pai tampi neiin, nupi zahtakhuai mahmah hi a, meltheih hoih leh lawm hoih, a hau pipi zong tampi nei hi. Thu hong ngetsak bek tham loin, ka sep nading hong ngaihsutpih a, ka innkuan kivak nading uh ka muh theih nading nasep hong muhsak pah hi. Tua banah ka lawmpa in taxi hawl nasep mu a, ka hun haksapi uh nuamzaw deuhin ka palsuak thei uh hi.

Hih hun ka pelh theih nading uh a kipatna pen Maan thum kitapna hang hi lel tak hi!!
(Lengzem pan ka tei khiat hi.)

Itna taktak in ngakzo (True Love Waits)

Leitung mihingte a si ding kimlai 'itna' hangin tawntung nuntakna kingahkik thei a, tua itna pen thupi mahmah hi. Tua ahih manin Lai Siangtho in 'itna' pen leitung mite ading thulianpenin gen a (I Kor. 14:13), Pasian pen itna hong piankhiatna, tua manin eite khat le khat ki-it ding leh, Itna a nei mi peuhmah Pasian tate ahihna leh Pasian a theite ahihna thu (I Johan 4:7-8) na gen hi. Ahih hangin i ki-itna leh ki-itdante ki-etphat kul hi. A diakin nungak leh tangvalte ki-itdan pen a taktak ki-itna ahi hiam? A taktak itna bang hi hamn cih ngaihsuthuai hi.

Rev. Go Khen Thang in, 'Lawmngaihna le Innkuan' cih laibu sungah, "Khapi a langkhat tangin, a lang a mial bangin, lungsim pen seel ding om a, a kisapna munah lah ding om hi. Na lawmngaih tungah na lungsim khempeuh pia inla, na pumpi pia kei in. Nung ciangin na piak ding om nawn lo kha thei hi. Pumpi kikep siamna in Pasian deihna hi a, i nuntakna adingin zong a thupi mahmah hi," ci hi.

I. Itna tawh ngakzawh a kisapna:
Tu hun leitung in a buapih mahmah - nupa kikhenna, damsak nading om lo natna lauhuai HIV/AIDS leh naupai lai kiatsak (abortion) a tunna hang tuamtuamte laka a awlmawhhuaipen 'nu le pa(sex) thangtatna' ahi hi. Bang hang hiam cih leh, zi le pasal neih ma-a nu le pa (sex) zatna hangin kiten khit ciangin nupa sung nuam lo a, kimuangmawh-den, ahih kei leh ki-muangzo nawn lo cih bang piang thei hi. Dean Busby, Bringham Young University a School of Family Life a professor a sem in mi tuamtuam 2035te lakah zi le pasal vai a kancianna panin, kitenma a nu le pa (sex) a zang lote sangin a zangte lakah nupa kikhenna tamzaw hi, cih mukhia hi. Kiten ma-a nu le pa zatna in nakpi'n nupa hih khit ciangin nupa nuntakna siasak hi, cih kimu thei hi. Itna taktaka aneite in tua nuntakna a siasak ding nate lak pan kikem zo uh hi.

Tulai khangno nungak tangvalte lakah, nu le pa (sex) pen ki-itna taktak a sa kha mi tampi om hi. I thulu mah bangin, Itna taktak in ngak a, ngakzo hi. Itna taktak a neite zi le pasal a kiten ma-in kikem siangtho-in, kiten hun ngak zo hi. Tulai i nuntakna-ah ngaklah luatna hanga a kisui, a muktu, a thokik zo nawn lo tampi kimu hi. I nuntakna a nop nading, i cidam nading leh innkuan nuam i bawl theih nadingin ngakzawhna kisam mahmah hi.

Leitungah HIV/AIDS tam penpenna a kituat ciangin Churachandpur district, Champhai Distrcit leh Kalay Valleyte hi, kici hi. Thu dik ahih leh hihloh a statistic ka muhloh hangin, a maan ding ka um lel hi. Tua bang ahih leh Zomite mailam hun pen ngaihsuthuai mahmah hi mai lo maw? I minam kalsuanzia ding nakpi'n ngaihsut kisam ta hi. A diakin khangnote lakah itna man leh a taktak itna amuh theih nading uh pen kisinsak, kihilh, kitheisak kisam mahmah ta hi.

II. Mite in bangci panlak? :
Sanggam Nagate in pan nak lak mahmah uh a, Nagaland state sunga tuiphum pawlpite kipawlkhopna Nagaland Baptist Churches Council (NBCC) nuaiah 'True Love Waits' cih thulu siksanin nasep lianpi kum 2005 pan kipan khin uh hi. Tua-in, khangnote lakah nu le pa thangtatna hoihlohzia, nuntak a nuamsak lo leh sihna dong a tun thei ahih manin tua pan kikep bit nading kisinsak uh a, kiciamna zong a utte adingin bawl uh hi. Tua ah :

True Love Waits
Believing that true love waits, I make a commitment to God, myself, my family, my friends, my future mate and my future children to be sexually abstinent from this day until the day I enter a Biblical marriage relationship.

Date ………… Sign ……………

ciin kiciamna bawl uh hi.
Baptist Church of Mizoramte in 2010 kumin Lunglei khua-a Saikuti Hall-ah Zotlang TKP saina tawh kikhopna / biakpiakna khat nei uh a, tua munah zi le pasal neih ma-a nu le pa (sex) zat a hoihlohna leh nu le pa thangtatna hanga mimal, innkuan, khua, gam leh minam a siat theihna thu, leh Pasian deihloh ahihna thu nakpi'n genna nei uh a, tua hunah nu le pa thangtat lo dinga kiciamna bawlin, a kiciamte in "Thianghlimna Zungbun" kici zungbuh bulh uh hi. Tua huna kikhawm khangno, zi le pasal nei nai lo mi 500 val bangin kiciamna nei uh hi.

III. Eite'n e le? :
Zomite sungah 'Itna taktak' tawh kisai a kigen leh kigelh tam om het lo hi. Awlmawh hun ta hi. Biakna pawlpite mahin a sai kei leh, hih lam tawh kisai a sem om lo mawk ahih manin Pawlpi sunga - Upa, numei, khangno makai leh hunbit nasemte' mawhpuakna lian mahmah hi. 

Biakna pawlpi tuamtuamte in khangno khawmpi ahih kei leh, kimuhkhopna khatpeuh a kineih hun (gtn. Sports, music festival, leadership training etc) ciangin hih nu le pa (sex) tawh kisai leh, nungak tangvalna tawh kisai, itna maan leh dik khangnote in a theihtheih nading kisinsakna lam om-in, tua muna kihelte (a utte) adingin kiciamna bawlin hi leng a hoih ding ka lamen hi.

Pawlkhatte in, tua bangin ci leng, kuamah a kiciam nuam om kei leh maizumhuai lua ding hi, ci uh hi. Tua bangin kibawlin, kuamah a kiciam nop kei leh i hihna taktak a kilangkhia hi a, makaite leh nu leh pate in sep ding hau semsem, sep ding tak a lakkhia hi zaw ding hi. I hihna taktak hong kilang leh tua pan i dinmun kitelcian ding a, nasep ding dan leh sep a kulna lam kitheithei-in ki-awlmawh zaw ding hi.

IV. Kiciamna a hoihna leh kisapnate :
Khangnote lakah itna taktakin ngakzo hi, cih a theihna uh panin zi le pasal neih ma-a nu le pa (sex) zang lo ding leh siangtho nuntak a nungta dingin kiciamna nei uh leh, a hoihna leh a kisapnate en leng:
  1. Pasian in mihingte a siangtho leh a diktat dingin hong deih hi.
  2. Tulai leitung pilna siamna - mobile phone, internet leh a tuamtuam pana i muh leh zakte hanga siatna bawl ding kilunggulh thei a, tuate pan i kikep zawh nadingin kisam hi.
  3. Leitunga natna lauhuai leh damkik nading zatui a om lo - HIV/AIDS in i innsung leh kim le pam hong tung ta a, tua a kingahna tam pen nu le pa thangtatna pan kikepbit theih nading.
  4. Tulai thuthak i zak a mulkimhuai mahmah nau kiatsakna (abortion) a tawm nading.
  5. Numei buan (rape) tamloh nading.
  6. Nupa kikhenna leh nupa kithutuak-lohna tampen ngakzawhloh man hi a, tu huna nungak tangvalte in zi le pasal a neih uh ciangin innkuan nuam a bawl theih nading.
  7. High School, Secondary School leh College-ah nu le pa thangtatna tam mahmah a, tua bang mite in a hoihlohna a theih nading.
  8. Lungsim ngaihsutna siangtho khangthak te'n a neihkik theih nading.
  9. Leitung nuntakna leh pawlpi sung makaihna-ah mai-ngal takin khangnote a kihel theih nading.
  10. Khangnote in zi le pasal a neih uh a, tu le ta a neih uh ciangin itna maan, itna taktak a hilh theih nading leh tu le tate ettehtak-a a nuntak theih na’ng.

V. Tua a kiamciamte tungtawnin :
  1. Khangthakte in zi le pasal neih ma-a siangtho taka kikep a kulzia leh a manphatna hong phawk ding uh hi.
  2. Nu le pa thangtatna hanga kingah natna lauhuai tuamtuamte tawh kipelh ding hi.
  3. Siangtho nuntakna pen i nuntakna-ah hong lian ding a, mimal nuntakna, innkuan, khua, gam hong nuam ding a, vangam malep lei-ah kiciamkhol ding hi.
  4. Nungak tangvalte lakah kimuanna leh ki-itna taktak hong om ding a, siangtho tak leh lungnuam takin kikhawlkhawm thei ding uh hi.
  5. Tua banga kiciamna a nei mite in a lawmte kiangah a manphatzia hilh thei ding uh hi.
  6. School leh college a nu le pa thangtatna hanga school / college huanga thanghuaina hong tawm ding hi.
  7. Pawlpi sungah khangnote mai-ngal takin kizang thei ding uh a, Pawlpi nuam ding hi.

VI. Tu hun pen i mailam hun hi :
A taktaka panlak a, sep kisam ta hi. I gensa mah bangin Zomi tamzawte tenna gamte pen leitungah a penpen-a hihna hoih het lo tawh kidiah mawk hi hang. Bang hang a HIV/AIDS tam hiam cih leh, bangci bangin tawmsak ding cih ngaihsut kisam hi. I thei bangin HIV/AIDS natna a ngah tamzaw (2/3) pen numei pasal thangtatna, zi le pasal tungah muanhuailohna leh kikep siamloh man ahi hi. Tua zomah Zatui zangkhial (drugs abuse)te ahi hi. Kamsiatna hangin a ngah a om tei hangin tam het lo hi. Tua ahih ciangin i nuntakna i ki-etphat mahmah kei leh maban hoih het lo hi.

Tu hun ciangin gil sunga nau siatsak (abortion) tam mahmah a, dainawl khawngah naungek kipai muh ding om zel hi. Tua banah, nupa kikhenna hanga naupang tagah, a kem a khoi om lo, leh khualaka vak maimai muh ding tam mahmah hi. Kamsiat mana nu leh pa in mual a liamsan, loh theihloh a tagah kepna mun-a a om mi bangzah hiam om a, ahih hang tua bang ahi lo, nu leh pate' nungak tangval laia gamtat hoihlohna hanga tate zong a kem thei lo leh nuntak a siasuak mite' tate bangzah hiam om uh hi. Mulkimhuai lua mahmah hi. 

Khangnote lakah tu hun a i hunzatna in bangci bangin i mai lam nuntakna hoihsakin siasak thei hiam, cih ngaihsut kisam hi. I nuntakna bangin i tate hong nungta leh i deih diam? Ngaihsutna tampi tawh mailam huna i kisikkik nading bawl kidophuai mahmah hi. Ei hih bang teekteekin eimah tungah mi-in hong bawl thei uh a, ei gamtat bang teekteekin i tu i tate hong gamta thei uh hi. Tu hunin i minam natna lianpi tawh kidiah a, damsak nading i ngaihsut kisam hi. I damsak zawh kei leh i maban hoih het lo ding hi.

Thukhupna
Pasian in bang hangin Sodom leh Gomorrah khua susia a, Noah hun laiin tuicin tungsak hiam, cih ngaihsun kik ni. Nu le pa mawhna hanga kingah natna leh buaina tuamtuamin innkuan, pawlpi, gam leh minam sung hong tendenin hong susia taktak ta hi. Kua sep ding leh kua bawl ding peng-in ngaihsun lo a, mi kim in ngaihsut leh vei kul ta hi. Pasian nasem, nu leh pa leh pilna sang pipi a nei mite in hih lam tawh kisai khangthakte lakah hilhcian a, eima deihtelna tawh a kingah natna lauhuaite a ngah lo ding, nuntak a siasak thei tuamtuamte tawh kipelh nading, leh siangtho nuntakna tawh Pasian zahtak kawma a nuntak theih nading lampi ngaihsut kisam a, genkhiat kisam ta hi. Tua bangin i sep leh Pasian in hong ompih ding a, i innkuan, i gam, i minam hong damsak ding hi. Nidanga na gamtatna sate hangin na lungsim neusak kei in, kibawlphat nading leh na hoih sep nadi’n tu hun hun hoih ahi hi.
30/5/2011

KIM LE PAM KEP SIAM NI

Washington DC a America Presidentte teenna White House a tengte, London khua sunga mihaupen leh Zogam khua neu khata omte’ kibatna pen - i huih dik kibangin, tui dawn ding, silh le teen ding, neek le dawn ding i kisam tek hi. Tuate pen ‘kim le pam’ panin kingah ahi hi.

Kim le pam i cih ciangin zai mahmah hi. Khuahun (temperature), tui (water) leh tui sunga teengte (aquatic animals), khuavak (light), huih (wind), gammaang (forest) leh a sunga teengte (wild animals), singkung lopate leh ganhing tuamtuamte, “kim le pam” i cihin huam khin hi, ci le’ng kikhial lo ding hi. Tulai leitung in a buaipih mahmahin “Khuahun kikhel (climate change)” ahi hi. Tua pen bang hi hiam cih leh, khuahun pen nidang bang nawn loin, khua a lum ciang lum veva-in, a vawh ciangin vot keuhkauh a, guah a zuk hun ngeina in zu nawn lo hi. Hih khuahun kikhelna hangin leitungah buaina tampi piang hi. Banghangin tua bangin khuahun kikhel hiam i cih leh, ‘i kim le i pam kep siamloh man’ ahi hi.

I. Kim le pam kep siam a kisapna :
Nek le dawn, silh le ten, inn sung vanzat leh kisap atuamtuamte hong pianna pen kim le pam a omte panin ahi hi. Kim le pama singkung lopate hong tawm tektek a, tua in lui neua tuite kangsakin, dawn taak tui tawm a, a om sunsunte zong siangtho nawn lo hi. Singkung lopa i kep siamloh manin lei a lenkip ding singzung (roots) tam nawn lo a, tua hangin mencim (landslide) tam mahmah hi.

Nisim kisap nek le dawn i muhna lo/huan bawl nading mun hoih nawn lo hi. Gam siain, gamtak lo/huan bawl nading mun hoih om nawn lo ahih manin, nek le tak ah ei leh ei kisik (self sufficient) haksa ta hi. Guah a zuk hunin zu nawn lo a, ahun takah khai kiciang thei lo ahih manin, leh tui deih banga zat ding a omloh manin, khaici ahoih ding bangin hoih lo hi. Tua in nek le tak kitangsapna (economic crisis) piangsak hi.

Dikding huih siangtho hong pia singkung lopate gina nawn lo ahih manin huih siangtho nawn lo a, mihing nuntakna ding a lauhuai huih hoih lo kidik tamlua ahih manin, natna tam mahmah ta hi.

Lui gei a singkung lopate kisusia ahih manin lui tui hong tawm tektek a, tui a tawm ciangin tui zatna tuamtuam – Tui pana meitha bawlna (hydro – electricity) ah tui a kisam zah om lo ahih manin meitha (electric) zong deih bangin zat ding kicing piang thei lo hi. Lui tuite tawm tektek ahih manin a sung a teng ngasa leh ganhing tuamtuamte tawm tektek hi. Tui tawm ahih manin khuapi-ah tui dawn ding man tam pipiin kilei tawm liang hi. Industries, factories leh Nuclear eksiate (wastes) a beisak dan hoih kithei lo a, tuate tui lakah luang mawk ahih manin, tui siangtho lo a, lui sunga ganhingte in hua-in sih lawh uh hi.

Singkung lopa, gammaangte kisusia ahih manin a sunga om ganhing tampitak mang (extinct) uh hi. Lo/huan bawl nading mun za pipi kivat a, a kihal ciangin gam za pipi kang ahih manin, a sunga om nuntakna a nei tampi takin sihlawh hi. Kum simin gam kihalin, tua in gam zattakloh (waste land) tamsak semsem a, khua lumsak semsem ahih manin kum simin sehnel gam (desert) zong khang tektek hi.

Vanbawlna (industries, factories etc) pana meikhu paikhia-in, mihing te’n nizung a hun khawm (enough) a i ngah theih nadingin a bawl (Ozone layer) siasak ahih manin, ni a sat ciangin sa veve hi. Tua banah, tua meikhute hangin huih siangtho nawn loin, guah nangawn mihing leh nuntakna aneite adingin lauhuai suaksak hi.
Khua lumin, Sim tawp leh Mal tawp a vukte tui hanhan a, tuipi-ah tung/lunglutin, tuipi khangkhang a, mihing teenna mun bangzah hiam tui in tum ta hi. Hih bang zelin khua hun kilaihin, khua a lum semsem leh, sawt loin tuipi naih/kiang, mun niama om khua leh gam tampi tuiin cim/tum ding a, utin ut kei leh mun sang zaw zuanin a kisuankhiat uh kul ding hi.

Innsakna a kipan a sunga vanzatte (furnitures) a pianna sing gol/lian pipite mihingte’ duhhopna hangin kum simin kiamin, sing hoih muh ding tam nawn lo a, a om sunsunte zong a man tam mahmah hi. Sing hoihte sumbawl nadingin zangin, tam pipi ki-atin, tua tawh hauh sawmin, gammaang susia-in, tua manin gammaang muh ding zong tam nawn lo hi. Singtang gamah an huan nadinga a kizang sing zong lak ding a hoih tam nawn lo hi. Ei’ utzah leh lak zawh zahzah mawtaw (motor) tawh kila ahih manin gam keu hanhan a, nidanga gammaangpite zong hong tul ta a, sing hoih mel muh ding om nawn lo hi.

II. Leitung bup in kim le pam thu lunghimawh :
Kim le pam pen cidamna tawh kizom hi. Kim le pam a siantho leh,mihing zong kicidam hi. Leitung khuahun hoihlohna hang leh, a siat zel loh nading lunghihmawhna hangin Leitung bup gam tuamtuam kipawlna (UNO) in kum 1972 panin June 5 pen ‘Leitung bup Kim le Pam Ni’ (World Environment Day) ciin kum simin kim le pam kep na tawh kisaiin hun kizang hi. Tua banah, kum 2001 UN General Assembly in November 6 ni pen ‘International Day for Preventing the Exploitation of the Environment in War and War Conflicts” a zat dingin vaihawm uh a, World Forestry Day, March 21; Earth Day, April 22; International Biodiversity Day, May 22 ciin, kum simin hih hunte ah kim le pam kep siam a kisapna leh a kulzia kihilh nading hunin kizang hi.

Tuabang lunghimawhna hangin tua bang lam a sai ding tuamtuam bawl a tuate :
  1. International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN)
  2. World Resource Institute (WRI)
  3. International Biological Programme (IBP)
  4. United Nation Environmental Programme (UNEP)
  5. World Wildlife Fund for Nature (WWF)
  6. Man and Biosphere (MAB)
  7. Convention on Biodiversity (CBD)

Zomi tamzawte teenna en le’ng : Kawlgamah Myanmar National Commission for Environmental Affair (NCEA) ciin commission tuam om a, India gamah Ministry of Environment and Forest ciin department atuamin om a, hihte nuaiah hiang tuamtuam om lai hi.

Kum 1950 kim panin hih kim le pam tawh kisai lunghihmawhna a om pen, kum 1972 June kha ciangin Stockholm khua-ah Leitung bup kipawlna (UNO) vaisaina tawh United Nations Conference on Human Environment cih nei uh hi. Kum 1992 ciangin Brazil gam khuapi Rio de Janeiro-ah ‘Leitung bup thukikupkhopna (Earth Summit)’ nei-in, gam tuamtuam panin makaipi 100 leh palai 30,000 valin kim le pam kepzia tawh kisai thu kikupna nei uh a, thu kikupte laimai 24 millions sungah kikhum liang hi.

Tua bangin leitungbup ‘khuahun’ lunghimawhna nasia semsem a, Conference of Parties (COP) ciin a khatveina pen Bahamas gam Nassau ah 1994 in nei uh a, a nihveina Indonesia gam Jakarta ah kum 1995 in nei uh hi. A thumveina Argentina gam Buenos Aires khuapi ah 1996 kumin neiin, a liveina pen 1998 kumin Slovakia gam Bratislavia ah nei uh hi. A ngaveina pen kum 2000 kumin Kenya gam Nairobi ah nei leuleu uh hi. 2007 kumin a 14 veina Bali ah neih hi a, kum 2009 in 15th Conference of Parties (COP15), Denmark gam Copenhagen khua kiang, Bella Center ah neih uh a, gam tuamtuam 170 panin kumpi palai, NGOs, Journalists leh atuamtuam mi 8,000 kihel uh hi. Hih hunah Switzerland gam Geneva khuapi munpi a anei Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) te in atuam vilvelin ‘khuahun kikhelna’ tawh kisai hun paisa leh mailama kal suanzia ding genkhopna makaih uh hi. Hihte panin leitung in khuahun a lunghimawh dan kithei mahmah hi.

III. Kim le pam a kikepdan pawlkhat :
Kim le pam kep siam kisam mahmah ahih manin a kep bit dan tuamtuam tampi om a, tuate laka pawlkhatte en dih ni :
1. In-situ Conservation : Hih In-situ Conservation a cih uh-ah kim le pam a nate – gamsa, singkung nam tuamtuam leh ganhing tuamtuamte amau omna mun uhah ahihna bang a kepna ahi hi.

a) National Parks : Hih pen gamsa, gammang (forest) leh a sunga om ganhing leh singkungte kep nadinga kumpi te’n a bawl uh ahi hi. Hih munah gammang pana piangte (forest products) lak, singlak (harvesting of timber), mimal gam neih (private ownership of land), khai cin nadinga gam zat (tilling of land)te phal hi lo hi. India gam sungah National Park pen 89 om a, tua in India gam mun 1.1% luah hi. Yellowstone National Park, USA leh Royal Park, Australia gam Sydney khua kiang a omte leitungah Park amasa penpente hi a, India gamah Jim Corbett Park ciin kum 1936 a kibawl pen amasa pen ahi hi.

b) Sunctuaries : Hih zong National Park dan mahin gammang pana piangte (forest products) lak, singlak (harvesting of timber), mimal gam neih (private ownership of land), khai cin nadinga gam zat (tilling of land)te phal hi lo hi. Tu dinmunah India gamah Sunctuaries 492 om a, India gam 3.6% luah hi.

c) Biosphere Reserve : Kum 2004 May ciangah Biosphere Reserve pen leitung gam tuamtuam 94 ah 404 om a, India gamah 13 omin, National Park tawh kibang a kibawl ahi hi.

2. Ex-Situ Conservation : Hih pen ganhing leh singkung lopa, a cimang (extinct) loh nadinga kep nadingin atuam vilvel a kibawl ahi hi. Mihingte kepna/saina (human supervision) tawh a kibawl ahi hi :

a) Offsite Collection : Hih in a huamte pen – botanical gardens, zoos, arboreta etc. ahi hi. Hih munpen gamsa leh singkung lopa a cimang dektakte kepna hi a, hih mun panin tuate a tam kik theih nadingin nakpi takin kisem hi.

Tuin leitungah Botanical Gardens leh Arboreta (singlim omna leh singneu/lopa(shrubs) huan) 1500 om ta a, hih laiah ganhing leh singkung lopa nam (species) 80,000 val om hi. Sahuan (Zoos) 800 sangin tamzaw a, ganhing nam 3,000 val bang tua munah kikem hi.

b) Gene Bank : Hih pen adiakin khai leh sing a cimang dektakte a tuam vilvela kep nadinga kibawl ahi hi. Seed banks, orchards, tissue culture & cryopreservation cih bangin kikhen hi.

IV. Kim le pam kepzia ding pawlkhat :
Leitung bup kipawlna leh gam tuamtuam makaite in khuahun lunghimawh mah leh, amau guak-un sem thei khin tuan lo uh hi. Tua ahih manin, pangkhawm a, a kiu tuamtuam pan panlak a, i sep taktak kisam ta hi. Khuahun hoih nading mapan zia ding :
  1.  Gamhal kham ding : Kim le pam siatna bul pen gam halna hang ahi hi. Gam a kihal ciangin singkung lopa tampi leh a sunga teng ganhingte in zong sihlawh uh hi. Huih siangtho hong pia singnahte kang tum ahih manin, huih siangtho lo a, mei khu in huih ninsak hi. Huih a nit luat a, guah a hong zuk ciangin huih laka om ninte tawh hong kigawm a, guahtui limci lo (acid rain) hong piang hi. Tua pen mihing leh gan, singkung lopate’ adingin lauhuai mahmah hi. Kum 10 sung bang gam hal kham zo peuh lehang gam hong nosuak kik ding a, lo/huan bawl nading mun/gam hoih hong omin, nek le tak zonna zong hong baih zaw ding hi.
  2. Sing mot lak kham ding : Inn sak nading sing at leh cih ding sing ut zahzah lak pen kham kisam hi. Pawlkhatte in sumbawl nading leh nekzonna pi’n neiin, sing at tawh sum muh sawm uh a, sing phei ciacia nangawn at uh ahih manin, gam sungah sing lian muh ding om nawn lo hi. Cih ding sing lak zong, a lak nading mun neiin, tua mun bekah zeek siam taka lak kisam hi. Meihol khul zong kham ding kisam hi. Gam sunga sing hoihte meiholin kikhul khin ahih manin gam keu gemgam ta hi.
  3. Sanginn-ah sinsak ding : Naupan laia i theihte kimangngilh loin, ahoih ahih nak leh zuih zong nuam mahmah hi. Tuhun ciang kim le pam kep siamna lam University ah kisin a, phatuam taktak lo hi. Minautangte in a theihtheih nadingin sang kah kipat cilna (Nursery/KG) pan kisin leh, i lungsimin khanpih (immune) khin ding a, phatuam mahmah ding hi.
  4. Biakna lam pan : Leitung leh a sunga om teng khempeuh Pasian bawl ahih manin, mihingte bek kikep a, kihuai ding hi lo hi. Pasian in etlawm tak leh, mihingte adinga kisam a abawlte kemsiam kei le’ng Pasian zong a lungkim lo ding hi. Biakna Pawlpite in hih lam tawh kisai ngaihsutna leh awlmawhna lungsim nei a, genkhiat kisam ta hi. Nipi Sang (Sunday school) thusin ah hel le’ng phatuam mahmah ding hi.
  5. Mass Media zat siam : Mihing lungtang leh ngaihsutna a zo mahmah pen Mass Media a cih uh – Thukizakna (Newspaper), Radio leh Television te ahi hi. Kam a gen lel sangin mipi lungsim lawng baih zaw ahih manin, hihte tungtawna kim le pam kep siam dan, kepsiam a kul zia genna leh zakna om leh phatuam mahmah ding hi.
  6. Kumpite’ mawhpuakna : Kim le pam kep siamna ah kumpite in mawh puakna lianpi nei uh hi. Mipi in kep a ut mahmah hangin, mi gi lo, thumang lote tungah danpia (punish) thei lo uh ahih manin, kumpite in ma hong pangin, hoih tak leh khauh takin pan hong la leh lawhcing ding hi.
  7. Mipite’ mawhpuakna : Atunga i gen khempeuh a lawhcinna ding pen mipite ahi hi. Kumpi leh NGO tuamtuamte in kim le pem kep siam a kulzia gen mah leh, a mipi tamzawte in hanciamna leh panpih nopna a neih kei leh lawhcing thei taktak lo hi. Mipi lungsim sungah tua bang veina leh awlmawhna a om ciangin nasepna zong kilawhcing thei bek hi.

V. Kim le pam kep siam a phattuamna :
  1. Huih siangtho leh tui siangtho tam ding a, tui lei nading leh tui lak nadinga sum tam pipi a kibei pen om nawn lo ding a, tua pen cidam nadingin zong hoih mahmah ding hi.
  2. Huih hong siangthoin, tui hong siangtho leh, tua lunggulhin gamdang panin khualzinmi (tourists) hong tam ding a, tua tungtawnin gam leh mipite in sum tampi mu thei ding hi.
  3. Mihingte cidam nadinga kizang za (medicine) atamzaw pen singkung lopa leh ganhing tuamtuam pana kibawl hi a, singkung lopa leh ganhing hong tam leh tuate panin zatui hoih nono kibawlkhia thei ding hi.
  4. Tui hong tam ding ahih manin tua tungtawnin tui pana kibawl meitha (hydro-electricity) bawl baih ding a, electric hong hoih leh gam khantohna tampi om ding hi.
  5. Inn sak nading, inn sung vatzat tuamtuam bawl nading, an huan nading leh kisap tuamtuama zat ding sing hong kicing ding hi.
  6. Gam hong nuam ding a, tua gam sungah gamsa, vasa, ganhing tuamtuam leh singkung lopa hong hoih ding a, mipil thukankhiate (researchers) adingin sep ding hong tam ding hi.
  7. Singkung hong tam ding ahih manin tui hong tamin, gam hong nel (wet) kik dinga, khai leh ann hong hoihin, gamdang pan sum tam pipi bei a neek le dawn lei kul nawn lo ding hi.
  8. Paak tuamtuamte hong paak ding a, gam hong etlawm kik ding hi.

Kim le pam kep siamlohna hangin gimna a thuak pen tua munah a teeng mihing leh ganhingte hi a, a kemsiamte in nuamsa uh hi. Leitung ah gam tampi a om hangin a nopdan, nek le dawn kicin dan, huih siangtho dan, tui siangtho dan kibang het lo hi. Israel mite gam keuna, tui tamlohna munah om ahih uh hangin, a gam uh kep siamin singkung lopate ahoih theih nadingin nasep siam uh ahih manin a gam uhah khai hoihin, nek le dawnah amau leh amau kisik (self sufficient) bek tham loin, gam dangah zong khakkhia (export) thei lai uh hi. Tua ahih manin, kim le pam hong hoihdan ding pen ngaihsutsut ding ahi hi. Gam hoih leh hoihloh pen asunga teengte tungah kinga mahmah hi. Mipil misiamte in hih thu pen lunghimawh pi’n nei uh a, amau kia in bangmah hih thei taktak lo uh hi. Kumpite bek muan ding zong hi lo hi. Kim le pam hong nuam leh phattuamna a ngah ding eite leh i suan i khakte hi ding ahih manin, mikim in i sep theih na lamlamah mapangin sepciat ding ahi hi. Tuhun i zat siam kei leh i tu i taten hong mawhsak ding lauhuai hi. Kim le pam kep nadingin I PAN THEIHNA CIATAH MAPANG KHAWM CIAT NI.



Laibu etkakte :
1. Prof. Dr. C Thang Za Tuan : ZOLUS Journal Vol. 11, 2007, Zaangkong, “I Gam i lei tulta maw! En’ a kem lo maw?”
2. Environmental Studies (APPH), M I Laskar, H Anjum, R Shah
3. Internet

(ZCLS Laigelh Kidemna 2010 - 2011, 1st position)

NGEINA KIBANG KISAM..

Thupatna :
Tedim kam a zang Zomite in Zomi Christian Literature Society (ZCLS) inntekna tawh Labu khat neihkhawm ding vaihawmna nei uh, cih thu ka zak ciangin ka lungdam hi. Tua bang neikhawm ding i hih leh.. ciin ka ngaihsutna ah neihkhop ding tampi hong piang hi.
Labu khat neikhawm ding, cih pen a thupi mahmah hi a, Zomite mun tuamtuama omte leh, pawlpi tuamtuama omte i kinai kik theih nading, gam tuamtuama teengte in thu le la ah vaihawmkhawma i om theih nading, i kipumkhatzawk theih nading ngimna ahih ding ka lamen hi.
Tua bangin Labu khat neikhawm ding a vaihawm thei i hih leh, hih anuaiate i vaihawmkhawm thei diam….?

Mo man piakna :
Zomite mun tuamtuamah i om mah bangin i ngeinate kibang lo hi. A dang tampi gen kei leng, kitenna leh mo man kipiakna ah ngeina khat i zat kisam mahmah hi. Khatvei mo khakna khatah ka pai leh innteek lamte in thugenna hong nei uh a, “Ko behte (tua khuasunga amau behte) in bel nidang lai ngeina danin sa ka paisak nawn kei ding uh, a khe khat pasal lamte ka puasak ding uh hi” hong ci hi. Tua bangin mun tuamtuamah zong zatdan kibang nawn loin, beh khat tektek zong sa hawmdan leh ngeina tuamtuamte kibang nawn lo a, nidang lai ngeina taktak tawh a pai omnawn mel loin ka thei hi. Ahithei mah ahi hi. Ahih hangin, tua bangin neu cikcikah Zomi gam tuamtuama omte’n i ngeina laih tek mawk leng, nidang ciangin ngeinate hong kibang lo semsem ding, ngeina kician a neihlo i hih khak ding lauhuai ka sa hi.
Mun khat leuleuah papi khatin thugenna hong nei a, atanu, sanggamte/vengte tawh kiteeng, aman a gen uh ciangin sa, Zo sahawmdan a apiak uh leh, a pasal lamte in, ‘sa tam hong pia si, man tawm hong ngen si,’ ci maimai uh hi, cih thu hong gen hi.
Hih atunga thute in ka ngaihsutna hong lawng mahmah hi. Mun tuam gam tuamah ki-om kawikawi ahih manin, i ngeinate a maan takin kizang thei nawn lo cih kitel hi.
Tua ahih manin, Zo ngeina lui pawlkhat, a zat theih nawn lohte puahin, tulai hun tawh kituak, gam tuamtuama omte’ zat kim theih dingin ngaihsut kisam hi. Beh tuamtuamte ngeina, sa kipiak zia, mo man tuamtuam leh a manzah ding etc. cih bang, ngeina khat zatkhop theih ding bawl kisam hi.

Mo van ken :
Mo van ken dingte zong, a ken theih zah, mi hau leh mi gentheizawte zuihkhop theih dinga bawl kisam hi. Tu hun ciangin movan ken zah ding kiseh tuam om lo ahih manin, a hauzaw deuhte in a ut zahzah uh keng uh a, a nei lote adingin mo khak zong lawphuai lo hi. Mizogam ah Numei Pawl (MHIP) te in ciangtan khat nei uh a, tua pen a kizuih kim theih loh hangin a tamzawin zang uh ahih manin, mi zawngte adingin zong nuamtuam mahmah hi.
Minam thupi i cih pen ngeina kician nei a, tua zangkhawma, kip taka len a, a zangsiamte ahi uh hi. Tua hi a, Zomite zong bangbang teng hiam ah hat-in, pilna siamna sang pipi neiin, inn thupi taktak i neih hangin, ngeina kician i neih kei leh, minam zahtakhuai kihi thei lo ding a, mi’ ngeina a zang maimai leh ‘kahbia nuntakna’ a nei i hih khak ding lauhuai hi.

Zomite Pawi zat hun :
Zomiten pawi bangzah hiam i nei hi. Hih i pawi zatdante etphathuai hi. Pawi i zat ciangin inn li inn nga ta hiam in i zang uh a, khua zaangin a kizang om mel lo hi. Tua in minam sangin beh le phung, innkuan meltheih tanau thupisakna piangsak hi. Sanggam Luseite in zong Pawi tuamtuam - Chapchat Kut, Mim Kut, Pawl Kut cih bang nei uh a, tuate a zat uh ciangin khuabup in zangkhawm tangtang uh hi. Tua in khuasung kipumkhatna, kimeltheihna leh ki-itna piangsak hi. ‘Zomite kiteelna in hong khen a, Zomi Nam Ni in hong gawm kik’, cih kammal a kizat mah bangin Zomi Nam Ni in hong kipumkhat sakna ahang cih thei gegu napi, i pawi dangte zong tua bangin zat theih loh cih om sam lo ahih ciangin bang hanga ciindan lui, ahoih lote ciingciing lai ding i hi hiam?
Tua banah, i pawi zat hun zong kibang thei leh deihhuai hi. Khuado Pawi bang mun tamzaw ah October kha a a kizat laiin, mun khenkhat ah October kha a khua a kido lam a thei lo, February kha kiima a zang bang om, kici hi. Tua ahih manin, hih i pawi zat hunte, a kibangin i zat kisam hi.

Ei’ pau banga i theih English kammalte gelhzia :
Zolai gelhdan zong mun tuamtuamah kibang kim lo hi. Adang tampi gen kei leng Mikangte kam Zopau dana i zat pihte a gelhdan tawh kisaiin a kibang khat i zatkhop kisam hi. Zopau zat a i zat Gtna. : Committee, Radio, pension, Bible, office, record, missionary, etc. hihte pen bangci bangin gelh ding : Kawmiti, Rediaw, pensen, Baibul, ofis, rikawt, misawnari, etc. ciin gelh ding maw, amau Englishte gelhdan mahin gelh ding. Hihte ah zuihdan kician tak neih ding kisam hi. Ei’ utdan tekin zui leng, kibang kim lo hi. Gtna. Radio pen khen khat in rediu, lediu, radiaw, dalpau, etc. cih bangin a kithei a, gelhdan kibang thei lo hi. Tua ahih manin, hih Mikang pau ei’ kam zata i zatte bangci gelh ding, gelhdan kibang (uniformity) i neih kisam a, ngaihsut tak mahmah hi.

Thukhupna :
Hih i gen teng a pian theih nadingin leh mipi lungkim theih nadingin, makai tamzawte lungkimna tawh thukimna kibawl hen la, tua pen muntuam gamtuama tengte in i theihtheih nadingin laibu neu hiamin kihawmkhia ziahziah leh hoih ding hi. Zomite kamphat mahmahna khat-in, thu hoih vai hoih khat, minam ading a kivaihawm ciangin mi kiphal, a neih le lam a pia gam I om hi. Tua bangin ngeina khat bang kinei hi leh, a vekpi in a kizatkim theih lohna om ta mah leh, a tamzaw kizangkhawm ding ahih manin, kipumkhatna hong om ding hi. Tua bangin Zomite in ngeina khat bawlkhawm leng kuamah langpang in a zang nuam lo a om ding ka um kei hi. Mi khel limlim, a tamzaw thu a zang siam lo nih le thu a om leh thudang.
Hih bang lama sai a ma hong pan dingin kipawlkhopna thupi leh nasem thei dinga hatna a nei kisam hi. Minam adinga na lian pipi a semkhia khin, minam ciaptehna khat ahi ZCLS mahin ma hong la hen la, muntuam gamtuama makai, ngeina a thei leh mite zahtak tuamtuam tawh kiho a, Leitung bup Zomite zatkhop theih ding neih uthuai mahmah hi.

PAIKHIATNA

Lai Siangtho sungah a paikhia mi minthang pipi i mu uh hi. Paikhiatna cih pen thubaih hi lo a, a paikhia mite pen a hampha, thupha ngah taak ahi uh hi. Lai Siangtho sunga mi minthang pipi Abraham, Josef, Moses, Paulte paikhaitna tawm khat kong gelhkhia hi.

Abraham Paikhiatna 
Piancilna alian 12 leh Sawltak 7 na sung i et ciangin, Pasian in Abraham a sapkhiatna i mu uh hi. Pasian in Abraham a sapkhiat laitakin kum 75 pha hi. Lai Siangtho siamte in Pasian in Abraham a sap laitakin B.C 2000 kiim hi dingin na tuat uh hi. “Na gam leh na beh leh na pa’ inn panin nang kong lah ding gamah pai in ...” ci-in sawl hi. Leitung mite ngaihsutna panin hih thu pen uthuai het lo hi. Thupha a ngah taak Abraham in anuam leh anuam lo gen loin, Pasian thu mangin pai pah hi. Kanaan gam Shekem mun, Moreh tawsaw phungah a tun ciangin Pasian in tua a omna mun pen a suan le khakte adingin a piak gam ahihna thu hilh pan mawk hi. Thupha a ngah tak ahihna pen Pasian thu a manna leh Pasian a zakta mi ahihna ahi hi. A paina mun peuh-peuhah Pasian biakna tau na bawl pahpah hi. A upat khit ciangin ta nei pan a, a suan le khakte minam lianpi in Pasian in bawl hi.

Abraham pen a gam a lei, a beh a phung, a pa’ inn sung panin paikhia mah leh a minamte na phawk veve hi. A tapa Isaak zi ding a zonsak ciangin, a kiim a pama Kanaan numeite kiangah zong loin, a minam leh a beh a phungte kiangah a zong dingin a nasempa sawl hi. Zomite mun tuam gam tuam i om ciangin Abraham banga, i minam te zi ding, pasal ding a angaihsun mi bangzah i om diam? cih khawng ka ngaihsun hi.

Abraham in Pasian a zahtak manin a zi, a tate in amah zahtak hi. Atapa Isaak meihal biak nadinga zat a sawm laitakin Isaak in a pa thu nial lo hi. Pasian a zahtakte a innkuanpihte in zahtak a, adiakin pate’n Pasian thu a zahtak uh leh a zi, a tate’n zong amah zahtak pah hi.

Josef Paikhiatna 
Piancilna 37 sung i et ciangin Josef paikhiatna, a sanggamte in a zuak na i mu uh hi. Josef adingin hih a sanggamte a zuakna pen luangkhamhuaiin, kamsiathuai zong kisa mahmah ding hi. Ahih hangin Pasian in a sanggamte zangin, Josef pen thupha a piak nading a zuansak na hizaw a, a innkuante Kanaan gamah kialpi a tun ciang a buk nading, nek le dawn a ngah theih nadinguh leh, a hotkhiat theih nadingin Izipt ah a paisak na hi zaw hi. Haksatna, bawlsiatna leh ze-etna a thuak ciangin Pasian adingin muanhuai takin om ahih manin Pasian in thupha pia hi.

Josef pen thupha ngah dinga kilawm mi khat ahi hi. Aneu lai akipanin a pa lungdam nadingin a pa’ deih bangin gamta hi. Kanaan gam a kialpi a tun ciang, a sanggamte antaw dinga Izipt ah pai uh a, a kipulak khiat ciangin a gen masak pen in, “Ka pa a damlai hiam?” cih ahi hi. Kum 20 val bang a muh nawn loh a gam a lei uh, a inn leh atuamtuam dong masa lo a, a pa dam leh dam loh a dot pen thupha ngah tak ahihna a kilatkhiatna ahi hi.

Moses Paikhiatna 
Paikhiatna 2 na sungah Moses a piakhiatna i mu leuleu hi. Moses pen Izipt gama pilna khempeuh sinsak hi a, a nasepte leh a thugente hoih ahih manin mi lianpi a suak hi (Sawl. 7:22). Tua bangin Izipt mite pilna leh siamna teng sin a, Izipt mite banga a nuntak laitakin ahihna hong phawk a, kumpipa’ deih loh bangin hong om hi. A nuntakna dingin lauhuai zah dongin om hi. Kumpi inn sung nuam tak panin sila’ a minam ahi Israelte kiangah a paikhiatna pen thubaih hi zenzen lo ding hi.

Moses a nuntak sungin Pasian thupha piak taakin nungta hi. Pilna simna, hauhna liatnate na lunggulh hi leh, kumpi inn nuamtakah teengin nungta thei lua hi. Kumpi pa’ za laih thei ding zah dongin a nasepna leh ngaihsutnate hangin kumpipa’n zong deihsak hi. Ahih hangin tuate lunggulh masa loin, a hih na theiin, tuate khempeuh taisan hi. Tua banga Izipt pilna le siamnate sin khinin siamkhin hi mahleh, Pasian nam tel Israelte’ makaih ding leh Pasian nasem dingin cing kisa tuan lo hi. Pasian in thupha pia a, mihing hih theih dinga kilawmlo zah dongin a khut sungah vangliatna koih hi. Moses paikhiatna hangin Israel mite Izipt panin kipikhia a, kum tampi a ngak uh Kanaan gam khuaizu leh nawitui luanna gam zuatpih thei hi.

Paul Paikhiatna
Paul nuntakna i et ciangin, mipil khat leh mite’ zaktak khat hi a, thu-um mite a bawlsia mahmah khat zong ahi hi. Paul in Pawlpi suksiat ding hanciam a, inn khat pan innkhat ah pai kawikawi in, thu-um numei leh pasalte kai in thong sungah a khiatna thu i mu hi (Sawl. 8:3). Damaska khua a thu-um mite bawlsia dinga a pai laitakin Pasian in samkhia a, a nuntakna lui panin paikhia in, thu-um mite bawlsia ding kimlai tua khua-ah thu hilh zawsop a, tua hun laitaka thu-um mi a kibawlsiat hun laitak a Pasian mizat mahmah khat leh a teci muanhuai khat hong suak mawk hi.

Zomite Paikhiatna
Paikhiatna pen thubaih hi zenzen lo hi. Kawlgam a ZBC pan ZBCM hong pianna khawng, Manipur gama CBA hong pianna khawng, Mizoram a ZBC hong pianna khawng i ngaihsut ciang, Pasian in thupha hong pia hi cih i mu uh hi. A diakin Mizoram ah ZBC bang haksapi in hong piang lo hi leh, tu-a i pau uh pen, hi zahin kikem zo lo ding hi, cih khawng ka gaihsun zel hi. Minam khat hi buang, pau khat nei buang sam a, tuate zun lo puah loh a om ding khualna tawh, makai masaten ngaihsutna tampi tawh haksa pipi a hong paikhiat pihna uh pen lungdamhuai mahmah hi. Makai masate a paikhiat laitak un zahkona, bawlsiatna, tuambawlna leh haksatna tampi thuak ding uh hi. Tua bang laitakin Pasian in amaute thupha pia in, tu dinmun ciangah Zomite i ding uh hi.

Thukhupna
I mimal nuntakna ah zong paikhiat nading tampi i nei hi. Na nuntakna en le cin na paikhiat san ding - mite na simmawhna lungsim, gitlohna, mite van deihgawhna, zu le sa, tep le muam, sal lungsim, pau le ham suahtak lohna leh a hoih lo nasepna tuamtuam zong hi kha ding hi. Pasian muanna tak tawh na paikhiat naak leh, Pasian in hong huhin thupha hong pia ding hi. Abraham zong paina ding thei lopi, Pasian sawlna muangin pai khia a, Pasian in thupha tampitak pia hi. Josef paikhiatna hangin a innkuanpihte in kialpi thuak lo uh hi. Moses paikhiatna hangin Israel mite Izipt gam panin paikhia thei uh hi. Saul paikhiatna hangin bawlsiatna thuak thu-um mite muanhuai takin nungta thei uh hi. Nang zong bang a paikhiatsan ding ngaihsun in, Pasian muanna tawh nasep nak leh, Pasian in hong huh ding a, na lianpi a sem thei, a nungzui muanhuai, minam, Pawlpi leh innkuan hi dingin Pasian in hong panpih ding hi.
(Laitai : January 2010)

ZBC MISSION KHAWMPI, 2010 KA MUHDAN

Hiangmun khuaah Mission Khawmpi 4 - Veina tung ding cih ka theih ciangin kihel ka ut mahmah a, hih khua pen ka muh ngei nai loh khua ahih hang zong ka kihel nopnate’ laka khat ahi hi.

Champhai pan mawtaw sungah vokno, uino puak bangin a khente dingin, a khente tuin, la kisa ziahziah a, nuam kisa mahmah lel hi. Tuichang ah zingan ne-in, tawmvei kikhawl a, tua khit ciangin Hiangmun lam zuanin kitai vingveng hi. Kawlkulh khua kiang leh Teikhang kiangah mawtaw lam haksatna tawm om hi mah leh, Hiangmun khua pen cidam takin 7:00P.M kiim in kitung thei hi. Hih ka khawmpi siimna tungtawna ka gennop pawlkhat kong gelhkhia hi :
1. I kikhel ding om : Khawmpi i pai ding ciangin makai te’n a pai nuamte min piak ding, mawtaw zonna a buaihuai loh nadingin.. ci a a gengen uh hangin, a pai nuam, a pai thei ding gegu bangzah hiam min pia nuam loin, pai hun kuan ciangin mi kitam zel hi. Makaite luvaisak in, i pai kuan ciangin mawtaw zon kikkik kul zel hi. Tu tunga khawmpi ah zong Champhai lamte nai 5:30am a pai akisawm pen mawtaw ngaihsut sa ah kita lo ahih manin, a pai hun kuan ciangin mawtaw dang zon kik hong kul mawk hi. Tua ahih manin, pai hun ding ciangin kipai thei lo a, tun hunin zong kitung thei lo pah hi. Tua in a khuatualte buaisak hi. Picin lam manawh zel i hi a, tua bangte ah zong picing takin i om ding deihhuai mahmah hi.

2. Hiangmun khuate etteh huai : Khristian nuntakna Hiangmun khuate tungah kilang mahmah hi. ZBC pawlpite kithutuakna leh nasepna pen tampi gen kei leng zong zindo a siamdan leh a kipiakzawhna uh phathuai mahmah hi. Tui tam lo ahih manin zan hak phialphial a tui a ngak hun uh zong om hi.

Hiangmun khua sung mipite kithutuakna zong a ettehhuai mahmah hi. Amau genna mah bangin Hiangmun khuaah Khawmpi a om ciangin bang pawlpi bang pawlpi ahi zongin biakinn khakin ki-uap zel uh a, tu tung ZBC Mission Khawmpi ah zong pawlpi dang : Evangelical Baptist Convention (EBC) leh Presbyterian te in biakinn khakin, a kipat ni pan kipan a tawp ni dong hong uap uh hi. Sanggam EBC te bangin kikhop simin la hong sa thei uh a, siam kisa mahmah a, tha zong kingah lawh mahmah hi. Hih bang a khua kithutuak, pawlpi ki-uap tuah diamdiam pen leitungah a tam ding ka um kei a, a om leh zong tam het lo ding hi. A Khristian nuntakna uh kilang ka sa mahmah a, hih bang zel a a khua uh a kithutuak uh leh, a maban uh hoih mahmah dingin ka um hi. Khua pawlkhat a khawmpi i neih ciangin a pawlpi dang upate in a members kikhawm nuampipi a kham biikbeek uh hi.

3. Khangnote pahtakhuai : Tu tung Mission Khawmpi a pai 270 kiim lakah khangno 200 sangin tamzaw ding hi. Khangno te’n ahih ding bangbang uh zo tak leh thalawp takin hih thei uh a, khangnote zong picing mahmah ta hi. La makai dinga a kisehte in zo takin hong makaih a, la makaih ding a a kisehte in siam tak leh lawp takin la hong makaih a, tumging tum siam taktakte in siam tak a hong tum uh ciangin tha kingah in, tua tungtawnin Kha Siangtho nasepna zong hong tung hi. Khangnote lakah thu dang la dangte sanga Pasian a ngaihsun zaw hong tamta cih kitel mahmah hi. Hnahlan khangnote hong thalawp dan khawng, Aizawl khangnote kithutuak dan khawng, Hiangmun khangnote kipiakzawhnate khawng etteh tak mahmah hi.

4. A nengkai tam lua : Khawmpi i zat ciangin programme a akihel lo, vai tam thei lua a, tua in i hun zatna hong nuamsak lo zel hi. Adiakin lasakna ah, kiging khol lopi a a sa thei khin zong hi lo, mi’n sa tah cih hanga la sak teitei sawm, na na na..... cih khawng maimai tawh la i sak in hong nawngkaisak hi. Hih bang khawmpi lian i neih ciangin la sa nuamte in zong hoih tak leh kiging khol sain la hong sin hen la, mite ngakngak, la thu thei lo, music tawh kituak lo etc. cih bangte om nawn kei leh deihhuai hi. Lasak limlim a nial ka hi kei a, i lasakdan ah a hoih ka deih luat man ahi hi.

5. Hih bangin ci leng : Biakpiakna programme sungah la makai ding a kiseh leh, tua la makaite in hon thungetna leh hun apna hong makaih suak leh hoih ding hi. Kha Siangtho nasepna hong tun a, lamna dianna hong tun ciangin hon thungetna leh ki-apna kinei zel ahih manin hih hun-ap leh honthungetna pen la makaite tungah koih suk ziau leng, programme phatuam deuh ding hi.

Kiginni sunnung lam in programme om lo pen mi tampi adingin cimhuai mahmah hi. Biakpiakna a om kei leh, Fellowship na hun hiam in zang thei leng, tua hun sungah, lasakna ahi zong, talent kitheihtuah nading ahi zong, ciamnuih nuihsuak bawlna hun ahi zongin zang thei leng, tua tungtawnin mi tampi in phattuampih ding a, a kitheituah lote kitheihtuahna leh hun awl, vak maimai hiam, lup maimaina hiam a i zat sangin bang hiam thu manpha khat le nih theih na hun manpha in zang zaw lehang hoih ding hi.

Hih khawmpi sungah Indian Evangelical Mission (IEM), Associate State Secretary ahi Rev. G. K Ngaihte, Aizawl panin hong kihel thei a, Sia Awn Kam, ZBCM Missionary zong hong kihel thei hi. ZBC Executive Secretary banah Area Pastor teng hih khawmpi hunah hong kihel thei a, picing in khawmpi paite in nuam kisa mahmah hi. Kham lopi in 15 March 2010 zingsang nai 7:30 in Hiangmun khua Upa Cin Khen Khup in thungetna hong neihsak a, Mangpha man ni, mangpha, khenta ni khenta ni, omkhawm lai leng nuam lai .... cih la sa in Hiangmun khua kipaisan hi.