Thuthak (News)

Wednesday, October 26, 2011

PASIAN’ THEIHPIH MIHING NUNTAKNA

Thupatna
Leitung i nuntakna-ah a kihel pelmawhin - haksakna, buaina, tuahsiatna, sihna, lungdamna leh nopsakna ahi hi. Tuate i tuak hun ciangin bangci bangin i ngaihsun a, i nuntakna-ah bangci bangin na sem hiam? Nopsakna leh tuahphatna, thupha tuamtuam i saan ciangin Pasian tungah lungdam a kozo lote hi mah lehang, haksatna leh buaina i tuak ciang Pasian a mawhsak nuam mihingte kihi citciat hi, a tamzawte… 

Pasian theihpih haksatna
Lungdamna leh nopsakna i tuak ciangin hong piapa Pasian tungah lungdam i koh pelmawh ding ahi hi. Tua mah bangin haksatna leh tuahsiatna i tuak ciangin zong Pasian in hong taisan leh hong theihpih lo dana tuat ding hi lo a, ama theihpihloh i nuntakna-ah a piang khat zong om lo. Pasian vaihawmna bangin nate piang a, ama theihpih ahih lam mihingte in kithei lo zawsop hi. Haksatna leh buaina, nopsakna leh thuphate zong amah in a theihpihloh om lo hi.

Faro lungsim
Pasian in Moses tungtawnin Israel mite Izipt panin pikhia hi. Ut hileh Pasian in Moses pianma in zong pikhia thei a, Media gam panin Moses a ciahkik ciangin zong paikhiasak pah thei hi. Ahih hangin Pasian minthanna leh vangliatna a kidawk nading leh, amite in amah pen 'Pasian taktak hi' cih a theih nadingin Moses khut tungah vanliatna tuamtuam, nalamdang bawl theihnate koih a, a kidawkkhiat theih nadingin Faro lungsim khauhsak hi. "Tua ciangin Topa in Moses tungah, "Faro' kiangah pai in. Bang hang hiam cih leh …Topa ka hihna na theihna dingin ama lungsim leh a nasemte lungsim ka khauhsak hi,” a ci hi (Pai. 10:1-2; 11:10). Tua banah Israel mite in Pasian vanliatna a theih nadingun Sehnelgamah kum 40 sung vakvaisak lai hi.

Mi phazah sim nopna lungsim
David in Israel leh Judah mi phazah a simna hangin Pasian heh hi. Pasian hehna hangin Dan panin Beerseba dongah mi tulsawm sagih si hi (2 Sam. 24:15). Bang hangin David in Pasian heh nadingin mi phazah sim sese hiam cih leh, ‘Pasian in lunggulhna David tungah pia’ hi (2 Sam. 24:1).

Job thuak hatsatna
Dawimangpa in mi hoih, paubaanna a nei lo, Pasian mi Job suksiat sawm a, ze-etna a thuaksak laitakin zong Pasian in theihpih hi. A innkuan sung uah sihna tungin, a neih le lam teng dawimangpa in a beisak nading leh a ze-et theih nading bulpi pen Pasian mah ahi hi. Ahih hangin Job in tuate pen Pasian in a theihpih ahih lam phawk pah lo a, Pasian tungah lungkim lo hi. Pasian tungah citakin, ze-etna khempeuh a thuak khit ciangin Pasian in thupha tampi pia kik hi.

Josef thupha saanna lampi
A sanggamte in Josef a hazatna uh hanga gimna a thuaksak lai takin Pasian in theihpih a, a paina khempeuhah na ompihden hi. Ismael mite kiang, Potifer innsungah, leh thong sungah a omna zong Pasian in theihpih a, Joseph in thupha a ngah nading lampi atawntawn ahihna leh, mi lianin bawl ding kimlai haksatna lianpipi a thuaksak na hizaw.

Daniel leh humpinelkai
Daniel leh a lawmte sal tanna Pasian in theihpih hi. A seppih vaihawmte in Daniel a mawhsakna leh gimna a piakna uh hanga humpinelkai kikhumna huang sunga a omna-ah zong Pasian in ompih a, Pasian vangliatna kidawk theih nading hizaw hi. Amah a hekte innkuan in gimna ngahin, humpinel-kai kikhumna-ah kikhia a, tua banah kumpi Darias in Daniel’ Pasian pen a nungta Pasian ahihna, a vanliatna bei ngei lo, honkhiapa, na lamdang bawl a, humpinelkai thahatna panin zong a mite a honkhia thei ahihna phawk hi (Dan. 6:24 - 27).

Pasian in a mite hoihzawk nading, ama thu leh vaihawmna a theihtheih nading leh, Pasian taktak ahihna a phawk theih nading ahi zongin, haksatna panin na khem-peuh a sem thei ahihna a kidawk nadingin mi lungsim leh ngaihsutna-ah a tuamtuamin na sem thei hi. Pasian in David lungsim sungah mi phazah sim nopna guan a, mi a sim khit ciangin David in Pasian deihna hi lo, cih a theih ciang kisiik hi. Eite zong, i hoih zawk nading leh i picin zawk nadinga Pasian in i lungsima a nasepna hangin kuncip lo a, ama hong lamlah nopna, a deihna i zuih theih nadinga hong seekna ahih lam phawk kisam hi. Lungkimna bukim a nei lo mihingte lakah Pasian vaihawmna banga lungkim dana siamzawte mi hampha hi uh a, Pasian vaihawmna ahihna banga a saang siamte mi manpha ahi uh hi.

Sian lem-gel hinkhua ka tuahte,
Sian phalloh, theihpihloh om lo…
-- Dove Quartet/Dimzangai
3/8/2011

DEIHDAN DEIH LO!

DEIHDAN DEIH LO!


Papi khat in a innkuan nuntakzia uh a ngaihsutsut ciangin a maan lo lianpi omin thei hi. Zan a ihmut ding ciangin Pasian kiangah a deihdan hih bangin ngen hi :

“Topa aw, innkuan adingin ni simin naikal giat (8) bang na nakpi’n ka sem a, tua ka sep sungin ka lawmnu innah om maimai-in, ka nasep a tawlhuaizia thei leh ka ut mahmah hi. Tua ahih manin Topa aw, hehpih takin ni khat bek a pumpi leh ka pumpi hong kikheksak in”

Thuumna a dawng Pasian, na khempeuh ahih thei leh thukhenna hoih a bawl siam mahmah in inn sung pa-pen ngetna dawngin, zingsang a thawh ciangin a pumpi pen a lawmnu pumpi tawh na khek takpi hi.

A thuumna Pasian in dawng hi, cih a theih ciangin lawp takin tho-in, zing-an ding buaipihin, naupang phongin, a sang formte uh kaikhawmin, nek ding an pia a, suna a nek ding uh a tunsak khit ciangin sanginn ciang va kha hi. Tua ciang manmawh takin kilehin, puan sawp ding teng sawpin, a sawp khit ciangin sai-ah nek theih tuamtuam lei a, manmawh mahmahin inn lamah ciah kikin, fridge-ah koihin, a sum zat khempeuh a tuat khit ciangin tho-in Zawhngeu an piakna hahsiangin, Ui a silsiang kik khit ciang nai a et leh nitak lam nai khat bang na sat ta mawk hi. Zingsangin a lupna puante khep mangngilh hi, cih phawkkhia kik a, manmawh deuhin lupna a hahsiang khit ciangin mun phiatin, choka hih siangin, pausia kawt tawh sitting room hahsiang hi.

Tua banga buai mahmah-a a kiveivei lai-in nai a et leh naupang sang tuak hun hi, cih mu a, nitak meh ding pawlkhat lei kisam lai hi, cih a theih hangin lei nading hun nei nawn lo hi. A nasepna kawt niangnuang tawh naupang dawn/pi dingin paikhia a, a ciah lam ciangin naupangte in nektheih tuamtuam ngen uh a, lei nading sum pua lo ahih manin khualaiah a tate tawh kinial gawp hi. Inn a tun ciangin naupangte nek ding bawlsak a, homework bawlpih in, tua khit ciang a puansawpte tumin, TV sunga Cartoon film (Tom & Jerry!) naupangte et a etpih kawmin puan nawt/taih-in, a zawh phetin nitak an huan kul pah. Kan ding alu meet siangin, a kan nading sathau lei mangngilh cih kiphawkkik ahih manin a vengte sathau leitawi a, khai nek ding silsiangin, mehtui zong siangmawng tui bawl man bek a, ngapik, mehthuuk leh lothangkang zong bawlkhawm man lo hi.

Aman phetin nek dingin lui-in, kuang teng a silsiang khit ciang nai 7 bang hi ta. Naupangte silsiangin, lai a simpih khit ciangin nai 9 bang satta, sep ding tampi mangngaih hi cih a kiphawk hangin gim kisa luata ahih manin bangmah sem nuam nawn loin ihkhun lam zuan hi. Sun lama a tawldan leh nasep theihpih loin a lawmpa in na kawi a, mang kician zong nei thei loin ihmu hi.

Zing a thawh ciangin lungsim takpi tawh a lupna kiangah thungen kik a, “Topa aw, ka lawmnu tawh pumpi kikhek ding kong ngetna nong lawhcingsak manin ka lungdam hi. Ka lawmnu innah a om maimai ka na sa zel a, tu taktak ciangin bel a tawl dingdan theisiam ta ing. Ka nasep a tawlhuaizia ka hilhnop luatna lamah a nasep tawlhuaizawkna ka phawk hi. Topa aw, tu taktak ciangin ka sinlai zota ka hih manin hehpihna tawh ka pumpi leh ka lawmnu pumpi ka kikhekkik ding uh hong phalsak in” ci hi.

A pilna leh siamna thei batloh Pasian in, “Ka tapa aw, na sinlai sin zota na hihna thu ka thei hi. A ngeina banga khekkik zong ka ut a, ahih hangin kha kua sung beek tua banga na om kisam ding hi. Tu zan gai na hih manin!!!”

(Hih thu pen kua gelh hiam, cih zong kithei lo, Officer khat i ‘testimony’ a kigelhkhia tawh kibang, innkuan sungah nasep kitheipihlohna hanga kitelkhialhna piang thei ahih lam phawk nading a pawlkhat behlapin hong kisuaksak hi. Hih thu tungtawnin hih sanga manphazaw a gelh om leh....(Tangko – September 2011. T. Sawm Lian, Editor)

ZBYF Tangko Editorial (Aug, 201, Jan - June 2011)

Editorials…… (ZBYF Tangko)

August 2010


Upna


“Upna nei i cih ciangin i muhtheih nailoh, i lamette ngah takpi ding, ci-in muanna lunsim neihna ahi hi” (Heb. 11:1).

Upna pen nam nih - leitung nuntak hun sung ading leh i sih khit cianga i kha ading, cih bangin kikhen thei hi.

Abraham in Pasian sapna muang a, ngah takpi ding hi’ng cih upna nei-in kalsuan ahih manin ngah takpi hi. Noah in Pasian thugente mang ahih manin, tembaw kum 120 sung tawntung a bawlna hangin ganhingte leh a innkuanun suahtakta ngah uh hi. Numei paktat Rahab in upna tawh Israel mite na zindo ahih manin amah leh a innsunga omte in nuntak lawh uh hi.

Upna i neih leh sepna tawh a kizui ding hi a, sepna om lo upna pen a si hi (James 2:14-17). Hih atunga i gente in zong, sepna tawh a upna uh lakkhia kei uh leh, a upna uh bangmah a kimanna om lo ding hi.

Tuhun ciangin, thukham zuihzawhna hang hi loin, Upna hangin Pasian tawh a kipawl thei mite bek nungta ding hi (Gal. 3:11). Upna lo tawh kuamah in Pasian lungkimsak zo lo hi (Heb.11:6). Upna tak tawh thu a kinget ciangin Topa in cinate noptuamsakin, damsak dinga, mawhna a nei ahih leh zong a mawhna uh maisak ding hi (James 5:15).

Khristian nuntakna ah upna man lo om thei hi. Sawltak Paul in Timoti kiangah thu upna manlo a hilh mite a khawl nadingun thu na pia in (I Tim 1:3) ci hi. Tua-in thuhilhna man lo, upna man lo up theih nading a thu a hilh a omna hong theisak a, kidophuai mahmah hi.

Thuciam Thak hunah Upna in vangnei phadiak hi. I pumpi ading bek hi loin, i tawntung nuntakna, i kha ading vantunggam i tun theh nading ahi hi. Tua ahih manin i upna lenkipin, thu tuamtuamte in hong nawk ciangin zong suk-hoi to-hoi loin, kip takin omin, tua upna a kidawk theih nadingin sepna tawh mapang ciat ni.



(2011)
January ……

Taangko sim khempeuh Jesu Khris min tawh na khut uh kong len hi.

ZBC vaihawmna sangpen, General Council 26-na in kei siam man hi lo, mi khat i vangik dawn theihna ahi khak leh ciin ZBYF Tangko kei tungah hong suan a, ka buk mun hong khansak ahih manin, note panpihna leh thapiakna ka kisam pha mahmah hi.

Lai i cih pen a manpha mahmah ahi hi.Mipil te’n, “Nuntakna nei lo, mi tungah thugen thei” na ci uh hi. Tua hi ding hi ven, B.C 130 kim pek a mipil Mascus Tulius Cicero in, “Laibu om lohna khan (room) pen kha (soul) a nei lo pumpi bang hi” na ci a, American mi minthang Thomas Jefferson in, “Laibu loin nungta thei ke’ng” na ci hi. Tua hi a, lai sim pen khuai leh ganhingte in paak a bop cianga a ut thu leh ngaihsutna uh hi lo a paakci (seeds) a bawl mah bangin, lai i sim ciangin i theih kholhloh leh i ngaihsutna sanga thupizawin i lungsim sungah na sem a, pilna hong guanguan hi.

Lai/Laibu i cih pen leitung pilna, siamna, theihna leh a manpha khempeuh a kigawmkhopna leh kigelhkhiatna hi a, mission nasepna-ah mihing pai theihlohna-ah laibu kikhak a, khanlawhna (revolution) om nadinga na a sem thupi mahmah ahi hi. Lai nasepna leh khantohna kizom den hi. Pilna leh lai kizom den a, mipil khatin lai a gelh kei a, laibu a bawl ngei kei leh, amah a sih ciangin a pilna leh siamnate maimang a, laigelh mite pen a sih uh hangin a nungta tawntung, mi a hanthawn, lam a lakden ahi uh hi.

Laidal a thupi hi lo a, tua tunga lai kigelhte a thupi hizaw hi. Tua hi a, Mizogam pana ei pau leh lai tawh a kihawmkhia khat le nih laka TANGKO Monthly Bulletin, kei’ khutah hong ki-ap mawk pen lian/thupi ka sa a, Tangko sim u le nau muntuam gamtuama om te’n thuhoih lahoih, sa lam leh kha lam khantoh nading thu hong gelh dingin kong cial phapha hi.



February……

Hauhna

Leitungah hauhna a deih lo mihing om lo ding hi. Tua i deih hauhna-in mihing nuntakna-ah bangci nasem a, i deih hauhna bang hi hiam? cih zong ngaihsuthuai mahmah hi. Pawlkhat in neih le lam hauhna zang khialin, mite sanga nopsak zawk utna hangin Pasian taisan na-in zang uh hi.

Hauhna pen nam nihin kikhen thei hi. A kimu thei hauhna leh a kimu thei lo hauhna :
Sum le pai, in le lo, mawtaw hoih pipi leh van hoih nono neiin, deih bangbang nei thei-in, duh bangbang a ne theite mihau kici hi. Mi pawlkhat in tuate nei napiin, mi’ sum le pai leh neihsate deihgawhna leh el-na lungsim nei veve uh a, mi sanga neihzawk utna lungsimin a el mite sanga niamzaw hi a kitheihna piangsak hi.

Pawlkhatte leuleu in neihsa sum le pai, inn le lo hoih neiin, nei kei mah leh, mi’ neihsa vante deihgawh tuan loin, Pasian piakna ciangah lungkimin, cihtakna nei hi. Sum le pai, nek le tak haksatna hang leh hauhnopna hangin - zu zuakna, kumpi phalloh zatui zuakna, nekgukna, mi van gukna leh a maan lo sum muhna tuamtuam deih lo ngam a, tua banga gamta dingin a lungsim genthei lo hi. Mi neih bang a neihloh hangin mi sangin kiniamkoih tuan lo hi.

Hauhna i cih pen neih le lam hauhna bek i sa kha thei zel a, lungsim hauhna a nei lote hauhna pen lunggimna leh mi elna hi a, hauhna langbai ahi hi. Hauhna maan i cih pen, muh theih neih le lam neih leh neihloh lam hi masa lo a, Pasian piakna ciangah a lungkim mite ahi hi. Lungsim hauhna a nei mite pen thuman uh a, mite na deihgawh loin, mi elna lungsim tawh na sem lo uh ahih manin, a lungsim uh nuamin, a ci uh zong dam hi.

Hauhna i cih pen mikim neih theih ahi hi. Nikhat thu-a a beiziau thei muhtheih hauhna na nei kei phial zongin, tua sanga manphazaw, sih dong cianga hauhna “lungsim hauhna” a nei thei na hih lam kiphawk in. Hauh leh hauhloh nang tungah kinga hi.



March…..

ZBC in kum simin gambup khawmpi lian kinei zel a, tu nai diakin 2009 kumin Hnahlan khua-ah Numei Khawmpi kizang a, 2010 kumin Hiangmun khua-ah Mission Khawmpi kizang hi. Tu kum (2011) pen Khangno Khawmpi hun hi a, Mizogam khuapi Aizawlah kizang ding hi. A hun hong nai mahmah ta ahih manin khawmpi a kihel dingte zong i lawp mahmah ding ka lamen hi.

Khangno lai hun pen mihingte adingin hun nuam pen, thatang ahi a, ngaihsutna ahi zongin a hatpen hun hi a, mi lakah kihel a nop lai, i suahtak laitak ahi hi. Tua bek zong hi loin, mite in zong khangnote kiangah om nuamsa uh hi. Khangno laia mi laka kihelluat hoih lo napi, manlahna hang hi lo a mi laka kihel ngam lo leh, khawmpi zong a pai ngam ngei lote pen a ngaihsuthuai mahmah hi thei zawsop hi.

Mi pawlkhat in ‘khawmpi pai cimtakhuai’ ciin ngaihsun thei uh hi. Tua bang hi lo a, Pasian adinga i kalsuan khiatna leh na hoih i sepna khat ahi hi. Pasian in cidamna hoih hong pia a, hunpha hong ngahsakna hanga khawmpi-ah kihel thei a i om pen naak lungdamhhuai luazaw hi.

Khawmpi pen lawm le gual kikholhkhopna khat dan bek tawh a pai ki-om thei hi. Khatvei khawmpi khatah, Nipi Ni zing kikhop hunah mi khat in “Kikhawm ut keng, lum maimai ning” ci a, mun gamla pek pan khawmpi sim dingin a paina hang pen bang hang ahi tam? cih ka ngaihsutna-ah hong om hi. Pasian hang bek a kimukhawm i hih manin, makaite thu leh Topa zahtakna tawh i kalsuan siam kisam mahmah hi. Mi lakah i makaite a maizumsak leh Pasian min a daisak i hih ding kidophuai mahmah hi.

Khawmpi zatna tungtawnin khua tuamtuamte gamtatzia, ngaihsutna leh lungsimpuakzia kithei a, khua pawlpi tuamtuamte kimelthei nading, sepkhop siam nading leh, khua dangte in bangci bangin Pasian na sem uh a, bang lamah hatin, bang lamah bah uh hiam, cih kitheihtuah nading ahi hi.

Khawmpi hun sunga i zak thu le late leh hunzatnate tungtawnin i thanemna pan thangahna, meltheih ngeilohte tawh kimeltheihna, sepkhop siamna leh i ki-it zawk nading leh, pumpi leh kha lamah meetpihna hunin zat sawm ciat ni...



April…….

Paunak khatah, “A bulpat hoih a kimkhat zawhsa bang” na ci hi.

Area Baptist Youth Fellowship, Champhai Pastor Areate in kum 2011 sung pen Pawpi ngeina siangtho tawh kiten ding kisinsak kum a zat a, a tam thei pen tua lam tawh kisai gen dingin thukhensatna bawl uh hi (ABYF Commt. Resol. No. 1(b) of 27 Jan. 2011).

Kum 2010 khua tuamtuam BYF report a kingah kimloh hangin a kingahnate panin, gen zong a zahtak-huai phial ahi member 420 lakah Pawlpi ngeina siangtho tawh a kiteng kop thum (3) bek om zen hi. Bangci bangin hih bang tawh Khristian innkuan hoih kibawl thei ding hiam? a bul patna mahmah hoih lo phot hi.

Pasian in Adam leh Evite, Ci pha-in tampi pha a, leitung dim dingin thupha pia hi (Pian. 1:28). Abraham thupha a piak ciangin suan le khak tampi a neihsak ding gen hi (Pian. 17:1-6). Tampi phak nadingin kiten kisam a, tua pen Ama deihna bang leh a siangtho ding ahi hi.

ABYF, Champhaite in a kisapna thei a, kihilh ding, pulpit tung pan zong gen ding, a cih uh pen a kisam mahmah thu hi. Pawlpi, khua leh gam hoih nadingin innkuan pan a kipat kul hi. Innkuan a hoih theih nadingin Pasian a zahtak innkuan hih ding kisam a, tua Pasian zahtak innkuan a bawl thei dingin a kipat tung, kitenna pan bulpat hoih kisam hi.

Bang hanga zi le pasal nei dingte in Pawlpi ngeina siangtho tawh kiten utna lungsim nei lo uh hiam? cih pen ngaihsuthuai mahmah hi. I kisinsakloh man maw, nu leh paten hilh ngei lo maw, sum le pai bei tam lua, neih leh lamin cin lo. Ahih kei leh a hoihna thei gegu napi a zui nuam lo. A hang kankhiat kisam mahmah hi.

Nei lo pipi a mi haute bawl banga bawl i sawm leh i lungkia ding a, pawlpi ngeina siangtho lo tawh kiten zong uthuai thei ding hi. A thupi na pen a kiteen ni a gan gawh leh gawhloh, present tam ngah leh ngahloh, mi tawm leh tam lam hi masa lo a, a kitengte lungsim sunga Pasian leh pawlpi ngeina siangtho zahtakna pen a thupi hi zaw hi.




May …….

Nu’ nawitui ne-in, bangmah ngaihsut mel nei lo, bangmah sep leh bawl zong nei lo a ka om hun, a ne bei thei bek ka hih hun sangin, Lungdam bawl sawmnih vei bang ka zat khit ciangin sepkhialh, bawlkhialh leh ngaihsutkhialh ka nei tamzaw hi.

Leitungah mihingte, a sep a tam semsem a, a ngaihsut a tam semsem ciangin sepkhialh leh ngaihsutkhialh nakpi takin tamzaw zel hi.

A sem lote in sepkhialh nei lo uh a, a semte mahin sem khial hi. Mihing i hih sungin a kicing paubaang lo (perfect) kuamah om thei lo ding i hih manin i hihkhialh, i sepkhialhte pen i kitheihsiam kisam mahmah hi. A semkhialte pahtakhuai ahih masakloh hangin sepkhialh ding a nei lo leh, a sem lote sangin pahtakhuai zaw veve hi. I hoihlohna, i khialhna kizonsak teitei ding hi leng, paubaang lo kuamah om lo ding hi. Hoih hi a i theihte zong mi pawlkhat adingin a hoih lo na hi thei veve hi.

Pawlpi sungah zong makaite pen thu khempeuh a sia a pha a vaihawm hi uh a, mawhpuakna kipiate a sem a bawl, Pawlpi khantoh nading a ngaihsun ahi uh hi. Tua makaite pen mihing mah ahih manun, sepkhialh bawlkhialh, ngaihsutkhialh nei mahmah ding uh a, genbaang lo leh a hoih khin dinga ngaihsut ding hi lo hi.

Tua bang leitungah om i hih manin a kisam pen in, mihingte mihing i hihna banga ki-et siam leh kimaisaktuahna ahi hi. Khristian nuntaknaah maisakna kisam mahmah a, a kimaisaktuah dingte i hi hi. Mawhna maisak kei lehang Satan in nuamtaksa-in eite tungah hong gualzo kha ding hi (2 Kor. 2:11). Pasian in i mawhna hong maisak kei mawk leh, Satan in nuamtaksa in, mihingte tungah na sem ding hi. Tua hi a, mihingte zong i mawhna a tam a, i khialhna a liat mahmah laitak Pasian in mawhmaina hong piak mah bangin, ei leh ei zong Pasian lungdam nading leh Satan lungkimloh nadingin mawhna kimaisak ciat ni.



June……

English Scientist minthang khat ahi Charles Darwin in nuntakna a nei khempeuh, khai leh ganhingte ahi zongin a cintaakte dingkhia-in, a cing lote, adangte’ nuaisiah leh mi nuaiah om hi, na ci hi. Tua theory, ‘Natural Selection’ a cihna sungah a lianpen leh a thupi pen-in ‘Survival of the fittest’ cih ahi hi. Tua in, leitung pen a ki-fitte dinkhiatna, a cingtaakte lawhcinna hi a, tua dingin eimah mahmahin lampi i sat a, haksatna i thuak zongin, hong langpang a om zongin tuate sanga hatzaw, pilzaw, siamzaw i hih peuh leh kidingkhia-in, mi lawhcing kihi ahihna thu na lim gen mahmah hi.

Nisim a i zak thu le late, lawhcinna leh minthanna thute leh, tua bang a ngah mite i ngaihsut ciangin a lawhcing dingin bangci bangin sem uh a, a sepna tungtawna lawhcinna a ngah uh ciangin a nopna ciang bek i muhsak kha hiam? cih kidot dingin hoih ka sa hi.

Rev. Dr. Cin Do Kham in, “Reaching Your Maximun Potential” cih laibu gelh-in, bu 10,00,000 val khetkhiat a sawmna thu CCJ Jubilee, Tedim panin ka za hi. Bang ci lamin gelh a, a laibu sungah bang thu om hiam, cih ka theihloh hangin, a min mahmah thupi ka sa hi.

Mihingte in eima sung a om ‘cihtheihna’ (potential) pen a tangzai pen, i hih theih tawpna dong, a lian thei pen (maximun) in zang ciat mawk leng leitung-ah cidam gegu napi mi’ neihsa deihgawh leh maan lo taka gamtatna om lo ding a, khut le khe kim, nasem thei ding leh ngaihsunna a zangthei-te lakah khutdawh ngen a vak kawikawi om lo ding hi.

Hih thu pen siamsinte (students) adingin kinaksap mahmahzaw lai hi. Eima sungah ‘cihtheihna’ a om lam i theihloh man leh zat i sawmloh manin i lungkia baih thei hi. Bang mi bang mi i hi a, bang innkuan, bang khua, bang gam panin khangkhia i hi zongin ei’ sunga om theihna pen, a hi lo tawpah, ei ading beekin kivakna, nek le tak muhna, leh ei kisap khom hong sikh thei dinga Pasian in hong bawl i hi hi. Tua na sunga om ‘cihtheihna’ a dawndong na tun theih nadingin haksatna tuamtuam a om ta zongin tang takin mainawt lecin, na lawhcing pelmawh ding hi.

Tuesday, August 2, 2011

NU LEH PATE LEH TATE KIZOPNA (Efesa 6:1 - 4)

Nu leh pate leh tate kizopna ahoih kei leh innkuan sung nuam loin, kikhangto thei lo hi. Efesa 6:1 - 4 sung i sim ciangin nu leh pate leh tate kizopna hoih nading, thupha tuamtuam a piangsak thei ahihna kimu hi. Aneu 1 - 3 pen Khristian innkuan sunga tate mawhpuakna, sep ding genna hi a, tua banga a gente zui leng khapna tawh kizom ahihna thu zong ahi hi. Aneu 4-na pen nu leh pate sep ding, omzia ding genna ahi hi. Pa i cih ciangin leitunga nu leh pa genna in i tamzatzaw ding hi. Amau mi nih ahih hangin pumkhat bang ahi uh hi (Matt. 19:5; Marka 10:8).

1. Nu leh pate thuman ding (n. 1) : Leitung mihingte lakah nu leh pa lo a piangkhia kuamah om lo hi. Tate in pate thu a man tawntung pen Khristian nasep hi a, tua bang thumanna in pate bek a lungdamsak hi loin, Pasian zong lungdamsak hi (Kolose 3:20). Leitunga thu-um mite pen Pasian tate kici a (I Johan 3:1 - 10; Efesa 5:1; Galati 4:7 etc.), tua ahih manin mi khempeuh in Pasian thuman ding ahi hi. A toi lamin ngaihsun leng thumang i cih ciangin, 'hong thugen uh niallohna, a cihna bangbang uh manna, bek tham loin, a kimu ciang bek a hoihna hi loin, kuama muh phakloh hun ciang zong a hoih a nuntakna' ahi hi. Khristian i hih leh tua i piankhiatna nu leh pa zahtak pelmawh ding hi.

2. Nu leh pa zahtak a manphatna (n. 2&3) : Kihtak man leh sawlzawh thu tawh thuman zong om thei hi. Ahih hangin zahtakna tawh thumang dingin Lai Siangtho in hong hilh hi. Tua pen khapna tawh kizom hi :

(a) Thu hoih ding : Thu hong hoih i cih ciang bang teng ahi ding hiam? Tam mahmah kha ding hi. Leitung mi minthang pipite nu leh pate thumang, nu leh pa a zahtak na hi uh hi. Mahatma Gandhi, pilna sin dinga England-ah kuan a sawm ciangin a nu in sa a nek khak ding lau mahmah a, a nu leh pa zahtakna tawh ne lo dingin kiciam hi, kici hi. Leitungah nu leh pa a zahtakte nuntakna i et ciangin, mi tawh kilem, thusia lasia nei lo, siatna nam tuamtuam tawh kipel-in, mite ettehtak hi uh a, haksatna tuamtuam a thuakzote na hi uh hi.

(b) Khansau ding : Lai Siangtho sungah khasau theih nading thu tampi kigelh hi. Tua thute i simsim ciangin nu leh pa zahtakna tawh kizom den a, nu leh pa thumanna lo tawh piang zo lo hi. Kuate khansau ding hiam cih en leng : Nu leh pa a zahtakte (Pai. 20:12, Thkna. 5:16), Mi dikte (Pau. 11:30), Thuman thutak tawh a gamtate (Pau. 21:21), Kiniamkhiat a Topa a zahtak mite (Pau. 22:4), Mawhnei mite eng lo a, Pasian a zahtakte (Pau. 23:18), Pilna ngaihsun a, a thugen limtak a ngaite (Pau. 4:10) a hi uh hi.

Siampi Eli tate in Pasian zahtakna nei loin, mite tungah siampi gamtatzia ngeina don lo uh a, thatang-hat thu tawh mite nopneh-in, kikhopna buk lutna-ah na a sem numeite tawh lumkhawm uh hi. Tua banga a gamtatna uh hangin Topa' muhna-ah a khialhna uh lian mahmah hi (I Sam. 2:17). Siampi Eli in Pasian lungkimloh banga a tate a gamtatna thute khempeuh thei-in a tate taii hi. Ahih hangin a tate in a pa thuhilhna mang lo uh hi (I Sam. 2:23-25). Tua banga thu a manlohna uh hangin Pasian in a mulkimhuai penpen sihna Siampi Eli innkuan sungah a tun ding gen a (I Samuel 2:31-36), tangtung takpi (I Sam. 4:17-22) mawk hi. Mihing muhna-ah a mawhzaw tawh a kibang, a pa David a lehdona hangin Absalom pen a khangno mel hoih laitakin lei le van kikalah mulkimhuai takin a sihna thu zong Samuel Nihna sung mahah i mu hi.

3. Tate hehna bawlloh ding (n. 4a) : Nu leh pa pawlkhat in tate hita ci-in a ut bangbang un ukin, a ngaihsutna uh paikhialsak zawsop hi. Innkuan sungah nu leh pate lungkimlohna a hoihloh mah bangin tate hehna-in zong innkuan nuamsak lo mahmah hi. Mi pawlkhat, a tate uh heh nading a ngaihsun hi khol lo napi, a lungkim nading uh ngaihsun lo uh ahih manin a tate uh kisia thei hi. Pawlkhat in a tate sep theih leh hihna theician lopi-in, a tate uh tungah lametna sangpi nei uh a, a lamet banga a sep zawhloh uh ciangin a hehin, taii gawp thei uh a, tua hangin a tate uh sia thei hi. Leitungah mi a siatna hang misiamte in a kikankan uh ciangin nu leh pate in tate a makaih khialhna hang, innkuang nuntakna hoihlohna hang hi, kici hi.

4. Khristian ngeina tawh kituak-in… (n. 4b) : Zomite lakah ta hoih, nu leh pa a zahtak kideih mahmah napi, kimakaih dan maan lo hi. Ta hoih neih nadingin nu leh pate in thankhik ta neih mai lo a, itna taktak tawh tate kep siamdan ngaihsutsut leh kisinsin kisam a, Khristian ngeina tawh kituakin nakpi'n pattahna leh, a hoihlohna uhah hilh-in, taii-in, sat ngam ding kisam hi.

(a) Taii-in hilh ding : Tate pen a hoihlohna leh nasep hoih lo a sep uh ciangin taii ding hi a, sat a kul leh zong sat ding hi. Satna hangin si lo ding uh a, nuntaklawh zaw ding uh hi (Pau.23:13-14). Ciangduai leh taii-na in pilna guan hi (Pau. 29:25). Topa in a ta taktaka a ngaihsutte taii hi (Hebru 12:6). Nu le pa in a taii ngamloh, a taii phallohte uh hong khankhiat uh a, mi lakah a kihel uh ciangin, gi loin, thusia lasia bawl baih uh a, 'a hoih lo bawl leng zong ka nu leh pa in hong taii tuan lo ding hi,' cih ngaihsutna nei thei uh hi. Khristian nuntakzia ding tawh kituak lo-a tate a gamtat uh leh taii ding hi bek a, thu gina lo pipi hang tawh taiitaii ding cihna hi lo hi.
Ahih hangin hih lai-ah kitaii leh ciangduai tawh sat ding i cih laitakin, a amau nuntakna leh lungsim puakzia tawh kisai ngaihsut masak kisam mahmah hi. Mi pawlkhat in taii theihta ci-in taiitaii uh a, a tate uh siazawsop hi. Taii leh ciangduai tawh satna hangin siazaw ding maw hoihzaw ding, cih pen ngaihsut kisam hi. Tua banah, tate thuakzawhloh dinga taii lo dingin Lai Siangtho in hong hilh hi (Kolose 3:21).

(b) Pantah ding : Ta hoih, nu leh pa leh Pasian a zahtak deih mahmah napi, bang hangin nei thei lo? Pattahdan kisam lo hi kha ding a, siam lo zong hi lo, pantah mahmah lo zong hi kha thei hi. Bangci bangin, koi lamah, bang tawh, kuate tawh pantah ding? dotna lianpipi om hi. Zu dawn, tep le muam leh a hoih lo tuamtuam zang dinga na deih kei leh a ettehtak nuntakna na neih kisam hi. Za tep vuavua kawmin tate za tep lo dinga hilh pen, 'hong mang tuan kei hen,' ci-a hilhna tawh kibang a, zukham kawma tate zu dawn lo dinga hilh pen hong mang tuan lo ding uh ahih manin genloh vet ding, kam tamhuai ahi hi. Ama hih zawhloh khat a tate hihsak a sawmna lungtang pen a hoih lo hizaw hi. Ta hoih a deihte in a tate etteh (model) dingin om ding hi. Sawltak Paul in Filippi khua mite kiangah 'ama leh a lawmte gamtat banga gamta dingin' hilh hi (Filippi 3:17). 

Zu, kuhva, khaini, zatep, tuibuuk etc. lei ding leh pan dinga tate/naupang kisawlna pen a awlmawh-huai mahmah ahi hi. Zatep pan dinga a kisawl ciangin naupangte in a sawlte' muhloh kalin tep sim thei uh a, zu lei dinga a kisawl ciangin amau dawn masa-in tui peuh tawh dimsak kik thei uh hi. Tua banga kisawlna pen pantah hi kei, a kicih hangin a sawlte in a kitheihloh kalin a pantah taktak hizaw hi. Na tate hih dingin na deihloh, a khutvuah na koihsaksak leh na deihloh pen danin nungta ding hi. 

Na tate thunget a siam nai lo khat a siam theih nadingin bangci bangin na pantah a, bangzah vei a lutung tungah a ma pai nading, a hoih lo nuntakna tawh a kipelh theih nadingin na thuumsak hiam?

Biakna a hahkat, Pasian a zahtak ta deih napi, bangci ciangin na pantah hiam? Kikhop a thanuam nadingin nangmah mahmah in na paipih ngei hiam? Kikhawm dinga sawlsawl napi a kikhop kal vua zu peuh dawnsan, ahih kei leh laithai peuh kapsan zaw? Thungetna leh Pasian biakpiakna zahtak dingin bangzahvei na hilh hiam? Kidong ciat leng, tua panin tate hoih nading khomin pantah mah ing ei, amau hoihloh man hi, i ci maw, ahih kei leh pantah mahmah kei veng e, i ci zaw…..

A gualzawh ni un bangci ciangin a thalawp semsem theih nadingun na lungdampih a, a tuahsiat ni un bangci ciangin a lungkiatloh nadingun na hehnem hiam? Gualzawhna a ngah ni un na lungdampih kei leh gualzawhna manphatna thei lo ding uh a, puk thei uh hi. Tua bang mahin, tuahsiatna, lungkhamna a tuah ni un na hehnep, ahih kei leh a pukloh nading, leh tha a ngahkik theih nading na ngaihsut kei leh, a nuntakna uh siasuak thei a, bangci mah in ta hoih a neih dingin kilamen kei in.

Zi le pasal hoih nei dingin deihsak mahmah napi, a hilh theih lai hunin bangzahvei na hilh hiam, tua bang zong hilh ngei loin, zi le pasal a neih khit uh ciangin phun sansan cih mawk pen dik khin lo hi.

Pilna siamna a zonna uhah pilna a ngah theih nading bangci bangin lam lakin na pantah hiam? Sanginn hoih, a saap tam pipi a koih leltak pen tate hoihna hipah lo hi. Sangsiate tawh bangci bangin hih leng hoih thei ding hiam, bangci banga makaih ding hiam, cih na kikum ngei uh hiam? Vaigam leh mun thupi khawngpeuha koih mana tate hoih ding a sa nu leh pa a tam sung teng ta hoih tam lo ding hi.. gen ding tam lua…….

Thukhupna :
Nu leh pa thuman pen Khristian ngeina hi a, khansauna leh minthanna zong ahi hi. Siampi Eli tate in a pa thu a manlohna hangin a innkuan suangah a mulkimhuai mahmah sihna (I Sam. 4:17-22) tung hi. Absalom in a pa a lehdona hangin a thahat, a melhoih hun, a khangno lai-in mulkimhuai takin si hi. Jacob in a pa Isack khem ahih manin a pu Laban leh ama tate tektek in zong amah khem hi.

Tate nuntakzia hangin "Kei mahmah ka kamsia hi" a ci om thei a, kamsiat man hi loin, makaih dan manloh man, ahih kei leh makaih mahmahloh hang zong hizawsop thei hi. Tate nuntakna hoih leh hoihlohah nu leh pate mawhpuakna lian mahmah hi. Lai Siangtho in naupang khialsakna tawh kisai, a khialsakte pen a ngawngah an gawina suang lianpi khat kikhihin tuipi thuk sungah kikhiasuk leh ama adingin a hoihzawk ding thu gen hi (Mat. 18:6). Leitungah mihingte a kibang lo i hih mah bangin, pantah mahmah napi ahoih zo lo zong om thei a, pahtah khol lo a hoih zong om thei veve hi. Bangbang ahi zongin, tate pen a hoih ding i deih leh pantah ding hi a, i pattah zawhloh a sia ahih leh amau thu ahi hi. Zomite kipantah zo lo deuh tawh kibang hi. 5/7/2011

Friday, July 1, 2011

THUPHA NATNA

(Hih thu, Vanneihtluanga, Lengzem Editor in a gelh hi a, hih bang natna hanga buai mi tampi Zomite lakah om ahih manin, natna ahih lam i theihcian nadingin a kitei hi - T. Sawm Lian)


Kum zalom 20-na cil 1901 kumin, German doctor Alois Alzheimer in a mak mahmah khuak natna mukhia hi. 1906 kumin ama min tapsakin Alzheimer’s Disease kici hi. Tua bang natna citciat pen kum 2000 in ka nu in kum 83 mi hi-in sihpih ding cih kei leh leitung mihing kuamah in theikhol lo hi.

Amah ka nu Ralte Kawlni
Kum upate a ngaihsutna uh naupangkik cih pen thudik tawntung ahi hi. Ka nu pen naupang bang bek zong hi lo, naungek phadiak hi. Nu pum sungah kik leh thei lo ahih manin naungek bangin hankhuk a zuan ahi hi. Tua banga mihing nuntak a lamdangsak natna pen gen nuam het lo hi. Mi thupi, US President Ronald Regan leh lampiah siah Charlton Heston leh Rita Hayworthte bek ii ngah ding peuh sa kha kei in. Lungdai khua kianga piang, ka nu in zong vei thei a, 2006 in mihing 26.6 million in vei a, 2050 ciangin a zah li in tam dingin kituat hi. Natna nam khat hi cih a kitheih zawh kum za sungin zong a zatui kimukhia lo a, lungmuang taka om hithiat theih ahi kei hi. Komau innkuan mah bangin damlohna nam khat ahih lam a thei lo honpi khat om ahih manin nuam sa lopipi in kong gelhkhia hi.

Galpi lai hun, Mikangte in Aizawl Lammualah German gama kuan ding Mizo tangval 2100 kikaikhawmin, France gamah a paisak kum 1917 April kha in ka nu piang a, nu neu, sa hoih, leh a thahat mahmah ahi hi. Sunday School panin lai gelh leh sim sinin, a text bu pen Lai Siangtho leh Labu ahi hi. Mizo Union leh Numei Kipawlna-ah a kizang mahmah khat hi a, crusade leh campingah kizangin, kum 70 mi ahih zawh ciangin zong siatni nopni-ah innkuan khut le khe hiden lai hi.

Kum 1989 in ka pa in a omlohsan ciangin hong khamuan pen amah ahi hi. “Pasal sanga manpha zaw Jesu Khris i neih naak leh patauh nading om lo a, hangsan takin i maia omte i phusuak zel ding hi,” cih pen a thupi pen ahi hi. Phunphun loin ama hihna ciangah a lungkim thei mi ahi hi.


Kilamdanna
Kum 75 kiim ahih panin a nuntakna-ah kilamdanna om hi. Amah in zong gensiam loin, “Bangci bang hiam khat in om ing” cikik zel leltak hi. Ka pa omlohsanna hang ahih ding ka um lel uh hi. Kum hong kiveiin, nidanga gen le sak a hau ngei het loin gen ding hong hau a, kisap tam a nei ngei het loin a kisap hong gengen a, kilamdanna hong om hi. Kum upatna hang ahih ding umin a deih bangbang, a ut bangbangin omsak ka sawm lel uh hi.

Inn pua lamah misi gal leh innkuan adingin a kizang pen mah hi zel lai a, mi hopih nuamsa in, innsunga hong lenglate hopih masa tangtang hi. Innkuan sungah, a puan mansak a theihloh leh, a puan hoih a pho, a tupsak penin a hoih lo zaw tawh khek a sak hun hong om zeuhzeuh a, van selsim leh kikepbit kul sa hi. Ompih nasemte “Ka puan gu hi” ci-a a gengen theih ciang ompih kician zong ka nei thei nawn kei uh hi.

A puan hoihlo a khui lai ka mu thei zel hi. Ka lawmnu kiangah ka nu pen a kisap leisak lo leh it lo hi teh, ciin ka tawng kha liang hi. A kisapte a leisakna thu hong genin, anung ciangin ken zong ka thei hi. Puan hoih a kileisakte mi pia in, aman a siate na silh zel zaw hi. Gi lo deuhdeuhin, mi lakah kihel nuamsa deuhdeuh a, khatveivei nungak puan silh a ut hun bang om thei hi. A lawmte kiangah gen dinga kilawm lo gen hun nei thei zel a, TV sunga bawllung suite Miksi sa-a a khut tawh phaam a sawm hun bang zong om thei zel hi. Ka inn vuah Committee ka neih uh ciangin amah zong a kihel a kisak hun, a tutcip hun bang zong om thei zel hi. Cih nading thei loin…. misiamte kiangah ka pai hi.

Haina hi lo, cidamlohna hi zaw…
Tua hun lai-in ka lawmpa’ nu zong tua bangin na buai mahmah hi. A nu, mi maizumthei mahmah khat pen mi innah annek uk a, Vaigam lamah ki-ensak dinga paipih a sawm uh ciangin zong, “Thu na ngetsak ding omin, na pai kul hi” ciin khem phot kul zel hi. Doctorte in Alzheimer natna ahihna thu na hilh hi. Tua natna pen ka nu natna tawh kibang ahihna thu hong hilh ciangin, ka nu pen a hai hi loin, natna namkhat a vei ahihna ka thei hi.
“Kum upat tawh kizuiin mihing khuak sunga cell tam si deuhdeuh a, tua in na ciamteh theihna kiamsak deuhdeuh hi. Alzheimer’s disease veite khuak cell pen a siat ngei nading sangin si hatzaw a, na ciamteh theihna kiam hat mahmah hi” cih hong hilh uh hi.

“Bangci banga kep a khoi ding hiam?”

“A damsak nading om lo hi. Itna tawh kep hi mai hi. Amah sangin a innkuanpihte na poimawh zaw uh hi” ci-in doctor in ka nupa uh thu hong genpih hi. 

Ka nu nuntak kilamdanna pen komau hong bawlsiat nop man hi loin, cidamlohna nam khat ahi cih hong hilh khit uh ciangin dam lo kepin ka kem siam ta uh hi. (1) Nang leh kei in zong hih bang natna vei thei hang a, tua bang nei cih i kitheih phet-in innkuanpihte kiangah i dinmun kician taka hilh ding, tua in innkuanpihte adingin kiginkholhna hun omsak ding hi. (2) Innkuanpihte in tuabang natna a vei uh ciangin innkuanpihte a bawlsiat nop man kisa thei a, innkuan kiminsia thei hi. (3)Veng le pam lakah hih bang natna vei a om ciang kimukhial thei hi. Tua ahih manin hih thute i theih kisam hi.

Natna khat ahi cih saan kul
Natna hi cih i theih kei a, i saan kei leh, “Ka nu pen a lungsim na sia zen si e maw!” cih baih hi. Misi gal nading leh vakkhiatna a zat dinga sum ka piakte, “Ka upmawh sangin tam zang zaw” ci-a ka ngaihsutte aman na zang mahmah loin, neu cikcikin khep-in, bang kalah na zep maimai hi, cih ka mukhia hi.

Theihsiam kul hi
Amahah kilamdanna om hi cih thei a, vensak ut hi. Tua dingin a sia le pha theihna hoih nawn lo hi. Tua bang haksatna pan nuamzaw ding hih lamenin vakkhiat a ut hun zong omin ka thei hi. Sumbawl mi ka hih manin ka ompihden thei kei hi. Minit 20 kihal-in ka sai-ah hong pai zihzeh thei hi. Ka tata neu lai hi a, “Na pi vakna-ah vakpih unla, khatvei na paipih uh ciang pek 5 kong pia ding hi,” ka ci hi. A ciil lamin lawp mahmah uh hi. Ahih hang, sunnung lam ciangin, “Pek sawmnga bang lawh ta ning, ut nawn keng” a cih hun uh bang hong om hi.

Maizumna, kisungsiatna leh ngaihsut siamna tawm deuhdeuh a, nekkhawmna tanute lakah leh kitenna biakinn sunga tutphah masapenah a luppuan tawh a kianga tute in namtui a sak hetloh a zunhing gim tawh a tut viauvuau hun bang om thei zel hi. Mi awngholh (toilet) ninsakin, tamveipi innvengte in hong kha uh hi. Vakkhiat den ut a, kipatau ahih manin inn kongkhak kilhcip (lock) den kul hi. Ahih hangin a hatlai huna khatvei a singkhuah 104 pua thei ahih manin, ngaihsutna zang het lo a thatang bekbek a zat ciang, kum 80 kiim ahih hangin socket bolt ngeinate siasak pahpah hi. A tha hong hatkik mahmah ahih manin a theisiam lote in dawi nasepna sa kha thei ding uh hi.

Dawi Nasep?
Pasian thu gen a uk mahmah in bangmah gen ngei nawn lo hi. A lawmte in hong veh uh ciang Lai Siangtho mun a deih mahmahnate a sim uh hangin bangmahin ngaihsun tuan loin, a simte niik mong zut saksak lel hi. Komau bangin ka nu pen natna nei ahih lam theitel lo uh ahih manin, a sung panin dawi hawlkhiat a sawm bang hong om mawk hi!

Ahih hangin kul ka sa kei hi. Ka nu pumpi sungah hawlkhiat ding bangmah om lo hi. Hih pen natgual khatpeuh tawh a kibang natna nam khat hi a, damsak theihloh ahih manin a sihpih ding ahi hi. Itna tawh ka hih theih bang vua ka kep uh pen ka tavuan uh ahihna ka theician mahmah hi. Ka nu khuak a siat semsem hangin Pasian pen khuak hi loin, kha hizaw a, khuak sangin van a kha thupina ka muh nading na hizaw hi.

Kipiakzawh kul
Naupang ommawh kep sangin picing ommawh cin haksazaw hi. Mai phiat ut a tui hekkhiat dan siam lo hilh hak lo hi. Ahih hangin mei cih ut a gas zatdan mangngilhna hanga gas stove tunga mei cih a sawm hun leh, sathau kisuangso a sa mahmah sikkeu tawh hawp a sawm hun zong om hi.

Tua banah, na tehkak leh khensiamn lamah kician lo hi. A niam leh sang, a gamla leh naite theih nawn lo hi. A mai lama tutphahah a tun ma-in tut a sawm hun leh, tung nai lo kisa-a a tutphah tawh a kitauh khak hun bang om thei hi. Dailen kul hi cih a pumpi sung pan a hilh a om ciang, nidanga a siam mahmah dailen dan nangawn hong thei nawn lo mawk hi. Bangci bang hiamin amah leh amah kivensak ut a, mi tamlohna mun a zuat hun zong hong tam mahmah hi. Hun hong pai zelin naungek bang lianlianin zu le ek siaksak kul a, a maingatna lamlamah cil sia ziauziau hi. Lai Siangtho tawi a ka zuih zel ka nu pen, puansia tawh sunkhua a ka zuih kul ta hi.

Pau-ah haksatna
Alzheimer natna hanga na mangngilh pen kum upatna hanga tu le tate theihcianloh sangin nasia zaw lai hi. Khuak sunga kampaukhiat theihna pen sia hat mahmah ahih manin a ni a ni-in tam pau lo deuhdeuh a, a pau sunsun ciangin zong a sentence tawm deuhdeuh hi. Ka pa lim, limgelhsiamte’ hong gelhsak en-in a lunglen thu genkhiat sawm a, a genkhiat nading kammal thei zo nawn lo hi! Ka pa lim kigelh kawkin, “Pa aw” a cih kei leh, ka lawmnu pen “Nu aw” a cih hun bang om thei hi.

La sakna
Naungek piangtung in nisimin siam thak a neih a kilungdampih tawh kilehbulhin, ka nu in nisimin a siamsa mangngilh zel hi, cih ka theih ciangin ni khat manphatna ka phawk semsem hi. Kam tam pau lo deuhdeuh ahih ciangin, bangcik hiam ciangin ka nu aw ka zak nawnloh hun om ding hi, cih ka theisiam hi.

Kammal kician a gen theih nawnloh zawh ciangin zong la sakpih theih hi, cih ka theikhia hi. Tuni a ka sakpih theih pen zing ciang sakpih thei nawn lo ding ka hi, cih thei kawmin phatuamngai takin kha khat sung ka sakpih hi. Tua in a lungkhamna vengsak deuh-in ka thei hi. A cidam lai-in Labu en loin sasuak thei phial a, a kizom danin ka sa zel uh hi. La suak thak sangin amau hun laia late theizaw hi. A sunga late ka nu tawh khitui naptui luangkawma ka saksa veve uh ahih manin Labu pen kei adingin ka nu mualsuang ahi hi. Sabuai hongin, “Topa na thu manpha pen, simlei-ah guabang ka nun sungin….” cih la ka sak lai uh leh, khatvei zong hih la sakhawmkik nawn lo ding cih thei kawma…

Kei hoihna bangmah muang kei ing,
Amah in muangzawk ding bawlzo;
Kei’ tungah bangmah hoihna mu lo ding hi,
Hong hotkhiatna mun longal-ah…..
cih la ka sakkhop lai uh hunte ka damsung huna ka theihden ding hun manpha hong suak hi.

Ihmut hun tung ta
Mihing in mel tawh i kidawkkhiatsak – khasiatna, natna leh lungdamnate pen, pau ding a tam theih nawnloh zawh ciangin ka nu melah muh ding tam nawn lo deuhdeuh hi. Vakkhiat hun hong tawm deuhdeuhin, suna innsungah ka ihmutsak uh ciang khasia maw lungdam cih zong a mel pan kithei nawn lo hi. A pumpi hiang tuamtuamte hopih theih hi nawn lo a, nat le sat nei mel pua nawn loin, tang takin ihmu hi. Lupna tungah an pia-in, zun le ek ka siaksak uh a, cidam lo kep tektekah tawldamzaw deuh ta hi. Lupna tungah a tut ciangin zong amah hong vehte puan mong khoihsak maimai cih simloh hih theih nei nawn lo hi.

Amah a deisakte in nek theih lim thei penpente hong tawikhawm uh a, neksak kul lo hi! Naungek banga ngaihsut ding hi. A hoih lai huna lim a sak pen Singthupi leh lim a sak hetloh Bawngnawitui kibang khin ta a, theikhen nawn tuan lo hi. Tua ahih manin a pumpi adinga hoih, digestion hih buai lo ding, taw siak nuam dingin naungek an, Cerelac / Nestum pia-in, naungek bang lianin picing diaper tengsak leng kep nuam hi. A lupna kiangah ciamnuih genin nui zuazua-in, bang peuh gen leng zong phamawh sa loin, sip takin ihmu thei veve a, buai nawn lo hi. 

Natna nei lo bangin ihmu sip mahmah ahih ciangin upmawh thu tawh kep le khoi kul hi. Bed sore a neih ding kilau pen a, kep baih lua lawmlawm ahih manin theihloh kalin hong paisan khak ding kilau zawsop hi. Hih bangin ka nu pen kum khat sung ka kem uh hi.

Theihkhol theih hi
Tuni donga a hang kithei lo natna in zatui zong nei tuam tuan lo hi. Kepdan hoih omsun pen lungsim nuam taka omsak (mental stimulation), pumpi exercise lak, nek le dawn hoih neksak, leh tawldam taka sihsak hi mai hi. Ka nu omdan ka gen laitakin Alzheimer natna neite pen a sep dan kibang kim lo hi. Hih tawh kisai a theite in, linglawngna (confusion), hehbaihna/sinsiatna – mi vuak nopna lungsim leh pau kilawm lo zatna, lungsim puakzia kilaih (mood swings), pau theihlohna (language break down), ciamteh theihna kiam leh leitung pan kituam lakna (withdraw)te pen a sepdan tangpi ahi hi, ci uh hi. A pumpi nasep (bodily functions) tawm deuhdeuh ding hi, cih hong hilh uh a, ka nu nuntakna-ah tung kim hi. Natna ahih lam kithei baih zen leh aw…..

Hih bang natna pen a kitheihbaihna tuamtuam om thei hi. Pawlkhatah ciamtehtheihna a kiam lai-in pawlkhatte a khut lam (hand writing) uh sia a, lai sim zong haksa sa phut thei uh hi. A simsim hangin a omzia zong thei lo thei uh a, nisim hih ngeina (habit) buai-in, ei le ei lamdang kisakna, a ngaihsutna (illusion) pen a taktak a sak hun uh zong om thei hi. Amau a kem leh a kianga om peuhpeuh hua thei uh hi.

A pumpi uh hat lai mahmah napi, a ngaihsutna uh mu le mal om nawn lo pen a haksa pen ahi hi. A kem dingin nurse cial ci lah hi lo a, naupang khuaval mahmah kep banga kep kul hi. A natna a serious bang zelin a ciamtehtheihna uh kiam deuhdeuh a, a pau theih nawnloh uh ciangin mai puakzia leh limpiah tawh a dawksak pawl omin, a dawksak tuan lo ka nu bang zong om veve hi. Mi pawlkhatah facial expression mang baih a, pawlkhatah mang hak hi. A sihna uh hang pen a tawpah pneumonia khawng peuh zong hi thei hi.

Cidam lo hi a, mihai hi loin, mi gi lo zong hi lo hi. A sia lama a nuntakna uh kilaih pen a innkuanpihte adingin a haksa pen ahi hi. Hong bawlsiat nop man peuh kisa kha thei hi. Tua bang hun ciang natna hanga om ahi cih pom in. I itna a liat semsem leh hih natna pen theihsiam haksa hi. “Nu aw, hong thokik aw” ci-a kah mai zong uthuai thei zel hi. Tua ahih manin a cidam lo zaw hi loin, a innkuanpihte in counseling kisamzaw hi. Ko nupa zong misiam in hong hilh hi kei leh minsia mahmah kha ding hi ung.

Thupha lianpi na hizaw
A tawpna-ah hih natna pen komau adingin thupha ahih lam ka thei hi. Hih thupha in na innsung hong lut khat zenzen leh “Kamsia zen si” ci kei in. I ki-it taktak hiam cih theih nadingin Pasian in hong piak hi, ciin ngaihsun inla, na itna pen bangci banga lian ahi hiam, cih dawkkhiat nadingin kipumpiak in. A husan tawpna dong it takin kem inla, nangmah mahmah in a zun le ek, a cil siaksak in. Tua pen thupha simzawhlohin hong suulzuih ding hi. Ka upmawh thu ka gen kei hi. Thei ing.///

PASIAN LUNGTUAK NASEP

Mihingte lungtuak a nasep nuamin manpha a, i nasepsakte’ lungtuaklohna banga sepsak pen anuam het lo ahi hi. Tua hi a, Pasian lungtuaka nasepna pen mihingte lungtuak a nasep sangin manphazaw a, leitung nuntak sung dingin thupha, leh sih khit cianga tawntung nuntakna hong pia thei ahih manin, Pasian lungtuak nasepna in bangte hi hiam cih kanhuai mahmah hi. Tua ahih manin, Pasian lungtuak nasep bangte hi hiam? Cih tawmkhat kikum dih ni :

1. Mission nasep : 
“Mission” cih pen ‘Lungdamna Thu tangko’ ci ziau leng kikhial lua lawmlawm lo ding hi. Pasian in Eden huanah mite a koih laiin, mite in singgah nekloh ding a nekna uh hanga Pasian a buksanna uh panin Pasian in a mangthang mite zon kipan hi (Pian. 3:9). “Mission nasep a pan Pasian hi”, ci leng kikhial lo ding hi. Tua banah a si ding leitung mite hong gumkhia dingin a Tapa Topa Jesu Khris leitungah hong sawl hi.

Lungdamna thu a thei nailote kiangah hilh nasepna pen a manpha mahmah nasepna hi a, Pawlpi a omna hang zong ahi hi. Jesu in nungzuite kiangah, leitung mun khempeuhah vak kawikawi a, mi khempeuh tungah Lungdamna Thu puak dingin vaikhak hi (Mat 28:19, Marka 16:15, Sawl. 1:8). Mission nasem dingin a kuankhia (missionary) leh a panpihte (supporters) a om kisam hi. Mission nasem a kuankhia missionaryte in Pasian a thei nailote kiangah Pasian thu hilhin, mual leh guam kan tanin, thosi thovai lakah, gal le sa lakah zong Pasian adingin na sem ahih manin Pasian in thupha pia-in, a nasep gah (result) hoihin, lawhcing uh hi. America gam pekpan Zogam mualdawnah mission nasepna hangin gup-ngahmi khangin, a thei nailo mite in Pasian theihlawh a, khalam leh pumpi khantohna kingah lawh hi. Tua thupha hong tunte innkuan pen tuni ciang dong “Sangmangte Innkuan”ciin ki-it, kingai, kithupi-ngaihsut mahmah hi.

Tua missionaryte nasep theih nadingin thungetna leh sum tawh a panpih a om kul a, a sai dingin kipawlna/Pawlpi a om kul hi. A kuankhiate kipiakzawhna a thupi mahmah banah, a panpihte in zong Pasian tungpan a kipiakna zahzah un thupha ngah hi.

Mite in mission nasepna pen, “Pasian lungtuak nasepna hi”, cih na phawk mahmah uh hi. C. H. Spurgeon in, “Satan nasepna lakah a lawhcing pen in piangthak te’n kha mangthang vei lo a, vai dang a buaipih uh ahi hi,” ci a, Oswald J. Smith in, “Pawlpi cidamlote damsak theih nading zatui hoih penin mission nasep ahi hi”, na ci hi. Tua hi a, Pasian in hoih a sak nasepna ahih manin vangnei-in, muibunin, Pawlpi cidamna zong ahi hi.

Tuhun ciangin Pawlpi hatna pen Headquarters hoih leh hoihloh, nasem tam leh tawm, pawlpi members tam leh tamloh lamah kiteh masa lo a, Pasian lungtuak Mission nasepna-ah a dinmun (strength) uh ki-en zaw hi.

2. Thungetna : 
Thungetna pen nasep lian khat hi. Pasian tawh kihona leh deih ngetna hi. Vang nei-in manpha hi. Mathai 7:7 sungah, “Ngen un na nget uh leh hong pia ding hi” ci a, Ama tungah i ngetna pen Ama lungtuak sepna ahi hi. America gam pen ‘thungetna tawh a kiphutkhia gam’ kici a, tua mah bangin a gam zong nuamin, kilemna leh daihna om a, mipite zong pil hi. “USAte Upadi (constitution) pen thungetna tawh a kibawl hi”, kici hi. Tua banga a kibawl pen a kibawlna a sawt mahmah hangin tu hun ciang dong leitungah Upadi hoihpente lakah khat ahi hi. Yonggi Cho, Yoida Full Gospel Church, Seol, S. Korea phuankhiapa in “Pawlpi khantohna ding leh khanlawh nading thupha kong honna tawhtang (key) pen thungetna ahi hi” ci hi. John Wesley in, “Thungetna pen Pawlpi sumgum/gamh manpha pen ahi hi,” na ci a, Andrew Murray in, “Thungetna pen eima sunga om Kha Siangtho tehna hi” na ci hi. Pasian mizat, a nasem minthangte thunget ahat mi ahi uh hi. Tua ahih manin thungetna pen ‘Pasian’ thukimpih’ ahi cih kithei hi.

3. Upna tawh kalsuanna : 
Pasian in Abraham thupha a piak nadingin a kamciamna mun leh mual, zuan dingin ama tennasa gam, a beh, a khua le tui, a pa inn panin a theih nailoh gam zuan dingin a paikhiatna hang pen Upna hang ahi hi. Moses in Pasian thuciamna muangin, “Nang tawh kong omkhawm ding hi (Pai. 3:12a)”, a cihna umin na sem ahih manin Israel mite Izipt panin pikhia a, San Tuipi kantanpihin, a mite hoih takin makaih thei hi. A lawmte in Jericho khuapi zo dinga a kingaihsutloh laiun, Joshua in Pasian muanna nei a, ‘Zawhpih dinga, tua leitang Pasian in pia khin hi (Josh. 2:24)’, cih thei-in, Upna leh muan-ngamna tawh kalsuan ahih manin zo takpi hi. Israel galkapte in a lau mahmah dawibia Goliath pen David in Pasian hatna muangin, “Pasian in Humpinelkai khecin leh Vom khecin pana hong hotkhiat bangin hih mipa khutsung panin hong honkhia ding hi (I Sam. 17:37)”, ci-in upna tawh genin kalsuan a, zo takpi hi. Khristian nuntakna-ah Upna tawh kalsuan ngamna kisam mahmah hi. Upna tawh kal i suan ciangin Pasian in hong thukimpihin, i sep i bawlna-ah kilawhcing hi.

4. Mi huh / panpih : 
La khat in, “Pia in, pia in, ngahna sangin piakna-ah thupha omzaw hi” na ci hi. A piakhia, a kipiakhiate mahin thupha sang uh a, a pia tamte hau semsem hi. Pasian in eima kipiakna zahzahin hong zang hi. Meigongnu in kial tun laiin Elijah an a vakna hangin guahzuk mateng a bel sungah annel bei ngei lo a, um sungah sathau zong kiam ngei lo hi (I Kum 17:16). Tua banah a tapa a si zong damkik hi (I Kum 17:17-24). Mi huhna a piate pen amau zong huh a kul hun ciangin Pasian in a panpih ding mi sawl hi. Kumpi Saul tapa Jonathan in, apa in David thah a sawm thu a hilhna hang, leh David a si ding kimlai a hotkhiatna hangin, a sih khit ciangin ama tapa khezaw Mefibosheth in kumpi David sabuaiah an ne-in, deihsakna tuamtuam ngahin, nuam takin om thei hi (2 Sam. 9:7). Mother Teresa in khua lakah mi vakthap, a huh ding a om lo, mite pampaih leh a kinawlkhin mite panpih ahih manin, Pasian in thupha tampi pia a, a sih zawh ciangin zong mite in phawkden uh hi.

5. Siangtho Biakpiakna : 
Pasian mizat minthangte biakpiakna a hahkat mi ahi uh hi. Abraham in Ur khua pan a paikhiat ciangin a tunna munmunah biakna tau lam hi. (Pian. 12:7; 12:8). Pasian a zahtakna hangin Pasian in thupha pia a, MINAMTE’ PA cih ngahlawh liang hi. Jakob in a sanggampa kiangpanin a taikhiatna-ah biakna tau bawl hi (Pian. 35:7). Pasian in amin Israel ciin a kheelsakna, thupha a piakna munah Suangkhuam khat phutin, biakna pia hi (Pian 35:9-15). Daniel in ni khat in Jerusalem lam ngain, a tawlet honsain thumvei khutdin-in thungen tawntung hi (Dan. 6:10). Daniel biakpiakna hangin kumpi Darius in Pasian zahtak lawh hi (Dan. 6:26). Daniel biakpiakna hangin a thu maanlo gam ukpite leh a innkuanpihte in a gitlohna uh sihpih hi (Dan 6:24).

Biakpiakna man lo zong om a, lauhuai mahmah hi. Pasian thu mang loin Saul in Bawngtal & Tuu ahoih nonote Gilgal munah biakna piain siampi na sem a, tua in Pasian hehsak hi (I Sam. 15:13-23) Tua zawh ciangin biakpiakna a piakkik hangin Pasian in sang thei nawn lo hi. Siampi Eli tate’n Topa zahtak loin Siampite leh a nasemte vante zangin, Israelte tungah Siampite bek i sep theih sem uh a, Topa tungah biakpiakna thupiseh lo uh ahih manin, Pasian in samsia hi (I Sam. 2:30-36) 

Thukhupna :
Pasian lungtuak nasep a sem mimal, innkuan, pawlpi, khua, minam, leh gamte khangtoin, simzawhloh thupha tawh Pasian in phungvuh hi. Pasian lungtuak nasep a sem masa U.S, U.K., S.Koreate leitungah a khangto penpente hi uh a, Mikang minam, Lungdamna Thu a taangko masate tuciang dong minam lian leh mite thupi ngaihsut ahi uh hi. Zomite’n zong Pasian lungtuak nasep i sep leh i innkuan, i khua, i pawlpi, i gam, leh i minam khangtoin, mite zahtak kisuak ding hi.

(ZBCM Laigelh Kidemna 2010 – 2011, 3rd Position.)

Monday, June 27, 2011

PADENPAUH MAAN TAM!! - Mary Lu Leon, San Jose, California

Kei nupi pilvang het lo khatin gen kul het lo kong genna hang pen ka innkuan uh gentheihna hang ahi hi. Ka lawmpa sepna sanginn te’n nasem a tawpsakte lakah ka lawmpa zong kihel hi. Sep ding mu pak lo ahih manin nasep ding dang a zon sungin kha guk bei a, ka sum kholsate uh bei ta hi. Meltheihte sum leitawiin, lohkik nading zong haksa veve ahih manin leitawi kik ding zong baih lo hi. Tua hun laiin ka tate uh kum kua, kum guk leh kum thum mi hi uh a, ka haksatna uh bangmah thei loin, a ne bei thei bek ahi uh hi. Ka nasep theih sun siktawh-laikhet (typing) hi a, hong cial a om ciangin semin, nek le taak, sum le paai muh nading, innkuan vak nadingin kicing zo het lo hi. Tua bang ka seploh ciangin a ommawh mahmah ka tate ka kem hi.

Kum thak leh tam :
Kha guk hong bei-in lametna bangmah om tuan lo hi. Ka lunggim semsemin, ka tate lah ommawh semsem uh a, zing an huan ding ka neihloh niin khuaval zawsop uh hi. Tuaci pi-in kum thak hong tung hi.

Biakinn-ah zong kikhawm tei napi, ka lungsimah bangmah om thei taktak tuan lo hi. Lametna bang hiam ka nei a, ahih hangin ka lamet ka thei tuan kei hi. Tua hun laiin ka tapa Roger kum kua(9) mi pen ommawh phadiak hi.

Nung kal in ka kikholhkhopna khan (sitting room) uhah a lawmte tawh kimawl uh a, ka padenpauh maan lianpen uh tamsak uh hi. A bawlhoih kik nading man $20 pen innkuan ngeinate adingin tam ahihloh hangin, nek ding dang lei nading neihloh ciangin manpha nuam mahmah hi.

Tuni Pizing (Monday) zingsangin nungkal a limlang maan tam ging tawh a kibang, ka lupna khan uh pana ging leh pasal naupang, lauhna tawh a kiho ging ka za hi. Mitkha ah $20 a mawk bei hong dawkin, aw khauh takin, “Bang hih kik nai vua?” cih kawmin inntung lamah ka paito pah hi. Inntung paitohna’ letna tawp panin Roger in lauh mel takin, “Padenpauh... maan... tam... a...!” hong ci hi.

“Kua tapsak hiam?”

“Ih maw, bawllung lawn maimai ung a...”

“Bang hangin lupna khan-ah kimawl na hi uh hiam, manlangin hong kumsuk un, manglang in!”

Hong kumsuk uh a, Roger lawmpa Johnny in phamawhsak tuak het loin, nui hiaihuai a, tuain ka hehna khangsak hi.

“Ka inn uhah kimawl phal nawn lo ka hi uh. Johnny na thei hiam? Roger tawh zong kimawlkhawm thei nawn lo ding. Tua banah ka innsung uhah zong nong lut thei nawn kei ding hi. Limlang maan nih na tapsakna uh hi ta,” ciin Johnny ka hilh hi. A jacket uh pia-in, hehsuak mahmahin inn pualamah ka sawnkhia hi.

Kiho tuak lo :
A pusuak khit uh ciangin telephone la-in Johnny nu ka phone pah a, “Roger’ nu ka hi hi. Ka limlang maan uh tamsak kik uh a..” ka ci leltak hi.

“Ke’n zong nei tuan ke’ng! Johnny bek i tapsak zong hi tuan lopi. Tua bang naupang kimawlna thu maimai tawh hong phone nawn kei in!” cih leh a phone koih thuah hi.

Hehsuak leh lunggim mahmahin tutna-ah ka tusuk a, ka kap hi! Ka kahna hang thupi lohzia ka ngaihsun a, nidangin limlang maan khat lei nadingah buai sam lo hi’ng. Ka buaina a thupilohna panin ka innkuan haksatna uh hong kidawksak hiin ka thei a, tua in ka lungsim nasak semsem hi. Tua bang lianga innkuan bawlsiathuai, limlang maan dal khat bek hanga mite in hopih taka a ngaihsutloh uh hi ta ka hi maw... ka cia a, ka kap damdam hi.

Bangmah ngaihsutpi nei loin ka ta nauzaw nihte ka kem a, bangmah omlohna nek ding koihna kiangah dingin, banga sep theih ka neih? Thungetna....

“Topa hong panpih in” ciin ka kihehpihhuaisak a, ka ngaihsutsut ciangin leitungah kei sangin huh a kul zaw mihing a om ding ka um thei kei hi. Ahih hangin keu mahmahin, bangmah ngaihsun thei taktak loin, Pasian tawh zong ka kikhol thei taktak kei hi.

“Topa, keimah bang a genthei Topa...” peuh ciin ka kiko zel hi. Gentheihna pen Topa tawh kinaina ahih leh, a ta hi taaka genthei hiin ka kithei hi. Ahih hangin bangmah a meetna om tuan lo hi.

Tam kik!! :
Tua kidonna-ah zawha ka om laiin telephone hong ging a, ka liinglak hi. “Pi Leon maw?” ciin hong dong a, ka hihna thu ka hilh hi.

“Anderson ka hi a, na tapa Roger in na nambat hong hilh hi”

“Na van uh siatsak nei hiam?” ka ci pah hi.

“He....!”

Ka upmawhdan lian ahi hi

“... ahih hangin Roger pen naupang hoih mahmah ahi hi” hong cih ciangin ka naak nuamdeuh pah hi.

“A lawmpa tawh ka inntual uhah kimawl uh a, bawllung tawh ka padenpauh maan deng tam uh hi”

“Awi! poi mah si e! Ommawh lo dingin ka hilhhilh hiven...”

“Tua bang hi ding hi. Pi Leon aw, na tapa pen na tai lua kei in, a thu kong hilh ding hi. Maan pen tamsak mah uh hi. Pusuakin ka sam hi. Na tapa lo zaw pen taimang a, teekta ka hih manin ka delh thei kei hi. Ahih hangin na tapa pen khitui luang dektakin mawh kisasa-in hong kileh a, maisak dingin hong thuum hi. Amin leh na telephone nambat hong pia a, tua ciang hong hopih ka hi”.

Dawn kik pak nading zong ka thei kei hi. Padenpauh khat bawl nadinga ka buai laiin, a dang khat bawl ding nei kik... ka lungsim patau mahmah hi. Gen ding thei loin leilam enin ka om hi.

Ahih hangin hong hopihnu in gen zo nai lo a, “Pi Leon aw, hih bang tapa hoih a nei dingin na innkuan uh na hanciam mahmah ding uh um ing. Kong pahtak mana hong phone hi zaw ing” hong ci hi.

Phat theih phat mawhin ka tapa a phat hangin a maan kitam pen tam veve a, kikhel thei tuan lo ding hi. Innkuan hoih leh zahtakhuai banga hong mu ahih leh, ka bawlsak kik uh kul ding hi. Tua dingin lah bangmah neih ka nei kei uh hi.

“Pi Anderson, lungdam ei, maan kitam man zong piak kong sawm ding uh hi. Ahih hangin, tu lianin bel ... haksa mahmah...” ciin ka hilh a, ka innkuan uh haksatzia leh gentheihzia ka hilh gawp hi.

Thungetna :
Ka gen zawh ciangin Pi Anderson in zong gen ding thei pak loin tawmvei om a, “Lawmnu, thu ngen lo na hi hiam?” hong ci hi.

“Ngen e, thu ngen mah ing,” ciin ka dawng hi. Hi mah hi, thu ka nget zelna ka hilh a, ahih hangin ka lungsim taktak tawh ka nget theihloh thu ka gen kei hi.

“Thu kong ngetpih ding hi. Ka biakinn uhah thungen pawl ka kibawl uh a, tualaiah na min zong kong hel ding hi. Topa’n thupha hong pia hen” ciin a phone koih hi.

Khung kawmin ka ngaihsun a, tuni’n banga ka sin? Sung lama ka Kha pen a keu ngeina in keu veve a, pua lam lah ka gentheih ngeina-in genthei veve-in, maan kitam bawlphat ding nih ka neih beh hi. Ahih hangin thu khat, ka tate kiangah ka siam bangbanga nuntakzia ding ka hilh pen, tuni in a metna ka thei hi. A lawmpa in haksatna thuak ngam loin a buksan/taisan laiin, ka tapa in phungam a, zo hi. Mi haupi ka hi hi!!

Kong pakta hi :
Kong khak hong kihong a, lau kawmin Roger hong lut hi. A khutah lenin, ka angah ka kawi hi.

“Bang ci a, mi in hong phone hi lo hiam, nang hong taai lo ding maw?”

“Taai lo e, kong pakta zaw hi” ciin Pi Anderson thu gen khempeuh ka hilh hi. Maan a tapsakna hanga lungdam ka hi kei a, a hihkhialh pen hangsan takin a tungah bang tung ding hiam cih thei loin a phutsuak ngam thupi ka sakna thu ka hilh hi.

“Ahih leh, bang hangin Johnny bangin taimang lo na hi hiam?”

A hang gen ding a thei pak kei hi. Kingaihsunin, “Ih maw, Sunday School ah hong hilh uh hi. Na pen hihkhialh theih hi a, imsim lo a gen hoih hi. Ka ipsim leh ka gitlohna a tamsak semsem ka hi hi” hong ci hi.

“Tua bang maw! Ahih leh i gitlohna tamsak semsem loin, Pasian kiangah mawhmaina i ngenkhawm diam?” ka ci a, ka nih-un thu ka ngenkhawm uh hi.

Ka sinkhiat :
Nitak, ka pasal nasep ding zonga vakkhia hong ciah ciangin ka tuah thute ka hilh a, amah’n zong Roger pen pakta mahmah hi. Maisakna ngenin ka innkuan-un thu ka ngen kik uh hi. Ko nupa zong a tuamin ka Kha mi velval loh uh hangin, ‘tate tawh a kitona Pasian zuat hoih hi’ cih ka phawk uh hi.

Komau mah bangin maan kitam thei aneih cihloh buang Pi Anderson in koh tawh kibatna tam neih het lo hi. Neih le lam, sum le pai tampi neiin, nupi zahtakhuai mahmah hi a, meltheih hoih leh lawm hoih, a hau pipi zong tampi nei hi. Thu hong ngetsak bek tham loin, ka sep nading hong ngaihsutpih a, ka innkuan kivak nading uh ka muh theih nading nasep hong muhsak pah hi. Tua banah ka lawmpa in taxi hawl nasep mu a, ka hun haksapi uh nuamzaw deuhin ka palsuak thei uh hi.

Hih hun ka pelh theih nading uh a kipatna pen Maan thum kitapna hang hi lel tak hi!!
(Lengzem pan ka tei khiat hi.)

Itna taktak in ngakzo (True Love Waits)

Leitung mihingte a si ding kimlai 'itna' hangin tawntung nuntakna kingahkik thei a, tua itna pen thupi mahmah hi. Tua ahih manin Lai Siangtho in 'itna' pen leitung mite ading thulianpenin gen a (I Kor. 14:13), Pasian pen itna hong piankhiatna, tua manin eite khat le khat ki-it ding leh, Itna a nei mi peuhmah Pasian tate ahihna leh Pasian a theite ahihna thu (I Johan 4:7-8) na gen hi. Ahih hangin i ki-itna leh ki-itdante ki-etphat kul hi. A diakin nungak leh tangvalte ki-itdan pen a taktak ki-itna ahi hiam? A taktak itna bang hi hamn cih ngaihsuthuai hi.

Rev. Go Khen Thang in, 'Lawmngaihna le Innkuan' cih laibu sungah, "Khapi a langkhat tangin, a lang a mial bangin, lungsim pen seel ding om a, a kisapna munah lah ding om hi. Na lawmngaih tungah na lungsim khempeuh pia inla, na pumpi pia kei in. Nung ciangin na piak ding om nawn lo kha thei hi. Pumpi kikep siamna in Pasian deihna hi a, i nuntakna adingin zong a thupi mahmah hi," ci hi.

I. Itna tawh ngakzawh a kisapna:
Tu hun leitung in a buapih mahmah - nupa kikhenna, damsak nading om lo natna lauhuai HIV/AIDS leh naupai lai kiatsak (abortion) a tunna hang tuamtuamte laka a awlmawhhuaipen 'nu le pa(sex) thangtatna' ahi hi. Bang hang hiam cih leh, zi le pasal neih ma-a nu le pa (sex) zatna hangin kiten khit ciangin nupa sung nuam lo a, kimuangmawh-den, ahih kei leh ki-muangzo nawn lo cih bang piang thei hi. Dean Busby, Bringham Young University a School of Family Life a professor a sem in mi tuamtuam 2035te lakah zi le pasal vai a kancianna panin, kitenma a nu le pa (sex) a zang lote sangin a zangte lakah nupa kikhenna tamzaw hi, cih mukhia hi. Kiten ma-a nu le pa zatna in nakpi'n nupa hih khit ciangin nupa nuntakna siasak hi, cih kimu thei hi. Itna taktaka aneite in tua nuntakna a siasak ding nate lak pan kikem zo uh hi.

Tulai khangno nungak tangvalte lakah, nu le pa (sex) pen ki-itna taktak a sa kha mi tampi om hi. I thulu mah bangin, Itna taktak in ngak a, ngakzo hi. Itna taktak a neite zi le pasal a kiten ma-in kikem siangtho-in, kiten hun ngak zo hi. Tulai i nuntakna-ah ngaklah luatna hanga a kisui, a muktu, a thokik zo nawn lo tampi kimu hi. I nuntakna a nop nading, i cidam nading leh innkuan nuam i bawl theih nadingin ngakzawhna kisam mahmah hi.

Leitungah HIV/AIDS tam penpenna a kituat ciangin Churachandpur district, Champhai Distrcit leh Kalay Valleyte hi, kici hi. Thu dik ahih leh hihloh a statistic ka muhloh hangin, a maan ding ka um lel hi. Tua bang ahih leh Zomite mailam hun pen ngaihsuthuai mahmah hi mai lo maw? I minam kalsuanzia ding nakpi'n ngaihsut kisam ta hi. A diakin khangnote lakah itna man leh a taktak itna amuh theih nading uh pen kisinsak, kihilh, kitheisak kisam mahmah ta hi.

II. Mite in bangci panlak? :
Sanggam Nagate in pan nak lak mahmah uh a, Nagaland state sunga tuiphum pawlpite kipawlkhopna Nagaland Baptist Churches Council (NBCC) nuaiah 'True Love Waits' cih thulu siksanin nasep lianpi kum 2005 pan kipan khin uh hi. Tua-in, khangnote lakah nu le pa thangtatna hoihlohzia, nuntak a nuamsak lo leh sihna dong a tun thei ahih manin tua pan kikep bit nading kisinsak uh a, kiciamna zong a utte adingin bawl uh hi. Tua ah :

True Love Waits
Believing that true love waits, I make a commitment to God, myself, my family, my friends, my future mate and my future children to be sexually abstinent from this day until the day I enter a Biblical marriage relationship.

Date ………… Sign ……………

ciin kiciamna bawl uh hi.
Baptist Church of Mizoramte in 2010 kumin Lunglei khua-a Saikuti Hall-ah Zotlang TKP saina tawh kikhopna / biakpiakna khat nei uh a, tua munah zi le pasal neih ma-a nu le pa (sex) zat a hoihlohna leh nu le pa thangtatna hanga mimal, innkuan, khua, gam leh minam a siat theihna thu, leh Pasian deihloh ahihna thu nakpi'n genna nei uh a, tua hunah nu le pa thangtat lo dinga kiciamna bawlin, a kiciamte in "Thianghlimna Zungbun" kici zungbuh bulh uh hi. Tua huna kikhawm khangno, zi le pasal nei nai lo mi 500 val bangin kiciamna nei uh hi.

III. Eite'n e le? :
Zomite sungah 'Itna taktak' tawh kisai a kigen leh kigelh tam om het lo hi. Awlmawh hun ta hi. Biakna pawlpite mahin a sai kei leh, hih lam tawh kisai a sem om lo mawk ahih manin Pawlpi sunga - Upa, numei, khangno makai leh hunbit nasemte' mawhpuakna lian mahmah hi. 

Biakna pawlpi tuamtuamte in khangno khawmpi ahih kei leh, kimuhkhopna khatpeuh a kineih hun (gtn. Sports, music festival, leadership training etc) ciangin hih nu le pa (sex) tawh kisai leh, nungak tangvalna tawh kisai, itna maan leh dik khangnote in a theihtheih nading kisinsakna lam om-in, tua muna kihelte (a utte) adingin kiciamna bawlin hi leng a hoih ding ka lamen hi.

Pawlkhatte in, tua bangin ci leng, kuamah a kiciam nuam om kei leh maizumhuai lua ding hi, ci uh hi. Tua bangin kibawlin, kuamah a kiciam nop kei leh i hihna taktak a kilangkhia hi a, makaite leh nu leh pate in sep ding hau semsem, sep ding tak a lakkhia hi zaw ding hi. I hihna taktak hong kilang leh tua pan i dinmun kitelcian ding a, nasep ding dan leh sep a kulna lam kitheithei-in ki-awlmawh zaw ding hi.

IV. Kiciamna a hoihna leh kisapnate :
Khangnote lakah itna taktakin ngakzo hi, cih a theihna uh panin zi le pasal neih ma-a nu le pa (sex) zang lo ding leh siangtho nuntak a nungta dingin kiciamna nei uh leh, a hoihna leh a kisapnate en leng:
  1. Pasian in mihingte a siangtho leh a diktat dingin hong deih hi.
  2. Tulai leitung pilna siamna - mobile phone, internet leh a tuamtuam pana i muh leh zakte hanga siatna bawl ding kilunggulh thei a, tuate pan i kikep zawh nadingin kisam hi.
  3. Leitunga natna lauhuai leh damkik nading zatui a om lo - HIV/AIDS in i innsung leh kim le pam hong tung ta a, tua a kingahna tam pen nu le pa thangtatna pan kikepbit theih nading.
  4. Tulai thuthak i zak a mulkimhuai mahmah nau kiatsakna (abortion) a tawm nading.
  5. Numei buan (rape) tamloh nading.
  6. Nupa kikhenna leh nupa kithutuak-lohna tampen ngakzawhloh man hi a, tu huna nungak tangvalte in zi le pasal a neih uh ciangin innkuan nuam a bawl theih nading.
  7. High School, Secondary School leh College-ah nu le pa thangtatna tam mahmah a, tua bang mite in a hoihlohna a theih nading.
  8. Lungsim ngaihsutna siangtho khangthak te'n a neihkik theih nading.
  9. Leitung nuntakna leh pawlpi sung makaihna-ah mai-ngal takin khangnote a kihel theih nading.
  10. Khangnote in zi le pasal a neih uh a, tu le ta a neih uh ciangin itna maan, itna taktak a hilh theih nading leh tu le tate ettehtak-a a nuntak theih na’ng.

V. Tua a kiamciamte tungtawnin :
  1. Khangthakte in zi le pasal neih ma-a siangtho taka kikep a kulzia leh a manphatna hong phawk ding uh hi.
  2. Nu le pa thangtatna hanga kingah natna lauhuai tuamtuamte tawh kipelh ding hi.
  3. Siangtho nuntakna pen i nuntakna-ah hong lian ding a, mimal nuntakna, innkuan, khua, gam hong nuam ding a, vangam malep lei-ah kiciamkhol ding hi.
  4. Nungak tangvalte lakah kimuanna leh ki-itna taktak hong om ding a, siangtho tak leh lungnuam takin kikhawlkhawm thei ding uh hi.
  5. Tua banga kiciamna a nei mite in a lawmte kiangah a manphatzia hilh thei ding uh hi.
  6. School leh college a nu le pa thangtatna hanga school / college huanga thanghuaina hong tawm ding hi.
  7. Pawlpi sungah khangnote mai-ngal takin kizang thei ding uh a, Pawlpi nuam ding hi.

VI. Tu hun pen i mailam hun hi :
A taktaka panlak a, sep kisam ta hi. I gensa mah bangin Zomi tamzawte tenna gamte pen leitungah a penpen-a hihna hoih het lo tawh kidiah mawk hi hang. Bang hang a HIV/AIDS tam hiam cih leh, bangci bangin tawmsak ding cih ngaihsut kisam hi. I thei bangin HIV/AIDS natna a ngah tamzaw (2/3) pen numei pasal thangtatna, zi le pasal tungah muanhuailohna leh kikep siamloh man ahi hi. Tua zomah Zatui zangkhial (drugs abuse)te ahi hi. Kamsiatna hangin a ngah a om tei hangin tam het lo hi. Tua ahih ciangin i nuntakna i ki-etphat mahmah kei leh maban hoih het lo hi.

Tu hun ciangin gil sunga nau siatsak (abortion) tam mahmah a, dainawl khawngah naungek kipai muh ding om zel hi. Tua banah, nupa kikhenna hanga naupang tagah, a kem a khoi om lo, leh khualaka vak maimai muh ding tam mahmah hi. Kamsiat mana nu leh pa in mual a liamsan, loh theihloh a tagah kepna mun-a a om mi bangzah hiam om a, ahih hang tua bang ahi lo, nu leh pate' nungak tangval laia gamtat hoihlohna hanga tate zong a kem thei lo leh nuntak a siasuak mite' tate bangzah hiam om uh hi. Mulkimhuai lua mahmah hi. 

Khangnote lakah tu hun a i hunzatna in bangci bangin i mai lam nuntakna hoihsakin siasak thei hiam, cih ngaihsut kisam hi. I nuntakna bangin i tate hong nungta leh i deih diam? Ngaihsutna tampi tawh mailam huna i kisikkik nading bawl kidophuai mahmah hi. Ei hih bang teekteekin eimah tungah mi-in hong bawl thei uh a, ei gamtat bang teekteekin i tu i tate hong gamta thei uh hi. Tu hunin i minam natna lianpi tawh kidiah a, damsak nading i ngaihsut kisam hi. I damsak zawh kei leh i maban hoih het lo ding hi.

Thukhupna
Pasian in bang hangin Sodom leh Gomorrah khua susia a, Noah hun laiin tuicin tungsak hiam, cih ngaihsun kik ni. Nu le pa mawhna hanga kingah natna leh buaina tuamtuamin innkuan, pawlpi, gam leh minam sung hong tendenin hong susia taktak ta hi. Kua sep ding leh kua bawl ding peng-in ngaihsun lo a, mi kim in ngaihsut leh vei kul ta hi. Pasian nasem, nu leh pa leh pilna sang pipi a nei mite in hih lam tawh kisai khangthakte lakah hilhcian a, eima deihtelna tawh a kingah natna lauhuaite a ngah lo ding, nuntak a siasak thei tuamtuamte tawh kipelh nading, leh siangtho nuntakna tawh Pasian zahtak kawma a nuntak theih nading lampi ngaihsut kisam a, genkhiat kisam ta hi. Tua bangin i sep leh Pasian in hong ompih ding a, i innkuan, i gam, i minam hong damsak ding hi. Nidanga na gamtatna sate hangin na lungsim neusak kei in, kibawlphat nading leh na hoih sep nadi’n tu hun hun hoih ahi hi.
30/5/2011