Thuthak (News)

Tuesday, May 15, 2012

Zomi Nam Ni, 2012

A 64 veina Zomi Nam Ni pen January 20, 2012 in leitung mun tuamtuamah haksatna leh buaina om loin kizang thei hi. Mun tuamtuama Zomi Nam Ni kizatna pawlkhat kong gelhkhia a, hihte pen phone pan hi ta leh, internet pana ka kaihkhop ahi hi.

Kuala Lumpur : Malaysia
Malaysia gam pen Kawlgam leh India gam lo a Zomite tamna pen hi kha ding hi. Tukum Zomi Nam Ni pen Malaysia gama omte in Kuala Lumpur khuapi a Chinwoo Stadium ah zinglam nai 11 pan nitak nai 6 sung nuam takin bawl thei uh hi. Hih hunah Zomi film leh la khui DVD tuamtuam - 1) The First Zomi Action Film & Kungfu Show, 2) Sinlai Hong Phawng, 3) Zogam Oasis Vol. 1, 4) Ciampel lo, 5) Lungtup by Kamseen, 6) A Vangliatna, 7) A Lianpen Itna, 8) Na Ma Hong Vang Ding Hi, 9). CCJ Malaysia leh laibu tuamtuam - 1) Laukha' Lungdeih by Zokhai, 2) Zomite' Thu leh Angeina Uh by Dr. Cin Sian Pau, 3) Zolai Paunam Khenna leh Kampau Luanzia by Dr. Cin Sian Pau, leh 4) The 64th Anniversary ZOMI NATIONAL DAY laibu neu lei theih dingin kikoihin kilei ziahziah a, Zomi Culture Uplift Society (ZOCUS) leh Zomi Adventist Church (ZAC) te tungpan Zomi ngeina lam Sawngsik lahna nei uh hi.

Singapore
Singapore a om Zomite in zong Zomi Innkuan, Singapore makaihna tawh Zomi Nam Ni nuam takin zang thei uh hi. Pawi zangte Pu Pau Khan Khupte innkuan in vaimin lim tak tawh vak uh hi. Singapore a Zomi Nam Ni zatna hunah Zomi sunga lasiam, Zomi leh Zogam a it mahmah Thawn Kham, Cingsan leh a pasal John Thangneu leh Khaipi (Banzaal) zong kihel thei hi. Pa Hang Khan Lian, Zomi Innkuan, Singapore makaipi in Zomi leh…. Cih thulu tawh thugenna nei hi. Hun nunung lamah Thangho leh Liando lam tawh mipite lam ngeingai-in, Rev. Vungh Suan Kham in thupha piakna tawh hun hial bawl hi.

Imphal, Manipur
Tukum Zomi Nam Ni pen Zomi Students' Federation (ZFS) saina tawh 'Cultural Conformity' cih thulu zangin Imphal khuapi a Bheigyachandra Open Air Theatre ah kizang a, Manipur Chief Minister Okram Ibobi Singh in chief guest hihna tawh uapin, Manipur kumpi ulian tampi in zong uap a, Mizo lasiam leh melhoih Mami Varte leh Tangkhul lasiam Guru Rewben Mashangva-te in zong la sa uh hi. Hih hunah Pu L. B Sona, Chairman, Zomi Council in Zomi Nam Ni pen leitung mun tuamtuam Singapore, Japan, Malaysia, Thailand, Rangoon, Londaon, New Delhi, Melbourne, Shillong etc. ah kizang ahihna thu gen a, Zomite pen daihna (peace) leh khantohna(development) a deih minam ahihna thu zong gen hi.

Shillong, Meghalaya
Shillong khuapi a om Zomite in Asom Kristi Kendra ah Zomi Nam Ni nuam takin zang uh hi. Hih hun zatna ah Pu Chin Khenthang (IAS Retd) in khuaneu cik khat pan IAS Officer ciang dong a tun theihna a sepgimna leh a kipiakkhiatna thu leh tua in tuhun a Zomi khangnote adingin tona ahihna thu gen a, Zomi khangnote ki-ukzo a, thuman leh amau tunga sep dinga kipiate zo taka sem dingin hanthawn hi.

Churachandpur Autonomous District Council a executive member Pu Mangchinkhup in North East mite in eima dikna (human rights) ahi ding bang a I neih theih nadinga panlak a kisapna leh, galkapte in a ut bangbang a mipite tungah a gamtatna uh pan talkhiat a kisapna thu gen a, mailamah Zomite adingin state tuam khat Manipur gam pana piang dinga a deihna thu zong gen hi. 

Chief guest Patrica Mukhim, Editor, The Shillong Times in Shillong khua sungah Zomi 10,000 val omdente in Shillong khua adingin a sepna uh hangin lungdam thu gen a, Shillong khua pen a khuasunga tengte leh nasemte a ahihna leh pangkhawma khua sung khantoh nadingin sepkhoppih dingin zawn hi. Zomite in state tuam ngah theih nadingin thagum kihel lo a sep a kisapna leh Meghalaya zong sisan luang lo a state ngah ahih na thu gen hi. Hih hunah lasiam bangzah hiamin la sain, Zomi ngeina lam tuamtuam lahna zong om hi.

Melbourne, Australia
A khatvei nadingin Melbourne khuapi Australia ah Zomi Association of Australia makaihna tawh Zomi Nam Ni nuam takin kizang thei hi. Hih hunah - Gualnop La, Zogam Ngaih La, Nomi Ngaina Lam, ZAA Youth pan Zomi ngeina puante tawh fashion lahna, Drama lahna, leh Australia gama om Zomi doctor (siavuan - 3 leh Ph. D. - 1) pahtawina kipia a, Melbourne khua a om Dr. Judith Go Lun Niang pen minam adinga a kipiakna leh sepna hangin pahtawina in Zomi Puandum silhsakna Nu Ciin Vung, ZAA Numei makai in nei hi.

Hih hunah drama - 'Kawlgam nuntakdan, tua pan gamdang Thailand/Malaysia tundan leh tuate gamtat nuntakzia leh tua pan Australia gam Melbourne a tundan' kim takin Somosis (Sawm Thang Suante), Pa Zen Mung, Tg. Khualtawng leh Lia Niangnote makaihna tawh siam takin nei uh a, mipi in muhnopsain, thangah mahmah uh hi.

Hih hunah sumpi donna om a, tua sumte pen sehnih suahin sehkhat pen CNF/A deihlohna hanga gim a tawl TYF leh Pu Vum Nangte nasep nading leh sehkhat pen nung deuh a gamvai (politics) hanga thong kia hong suakta Zomi khangno nih tungah pia ding uh hi.

Pa Peter Lian, ZAA President in Zomi Nam Ni honna leh vaimuak thugenna nei a, Pa Zen Lian, Vice President in lungdamkoh thugenna nei hi. Nu Ciang Za Dim in Zomi khangtangthu sutna nei a, Zo suante i hihna kuama nial theih ding hi lo hi, cih gen hi. Pa Nangkhankhup, ZAA Secretary in Zomi Nam Ni thu, Pu Cin Sian Thang leh Pu J. Thang Lian Paute gennate siksan genna nei hi.

Manila, Philippines
Manila khuapi ah zong Zomi nam tuamtuamte in Zomi Nam Ni nuam takin zang thei uh hi. Chief guest Philippines Christian University President in thugenna hun hoih tak zang thei hi. Hih hunah Falam, Hakha leh Tedim ngeina lam tuamtuam lahna om a, Bangladesh Zomite in zong Zomi ngeina lam lahna nei uh hi. Zomi Innkuan, Philippines nungakte in "Zomi Hip Hop" leh tulai lam muhnop takin lak thei uh hi.

Phaitu, Zogam
Tonzang khua gei Phaitu khua ah zong Zomi Nam Ni pen February 18 - 20, 2012 sungin sial 6 tawh nop takin bawl thei uh hi. Hih hunah Zomi ngeina lam tuamtuam lahna om a, a nawnkaisak dinga ki-um palikte in security sem zawsop uh ahih manin mipite in suakta tak leh nuam takin zang thei uh hi. February 21, 2012 ni in mailam hunah Zomi Nam Ni pen koici bangin a nopci zawin bawl ding cih kikupkhopna nasia tak nei uh a, mailam hunah a thupi theithei a bawlzawh nading hanciam ciat ding lunggulh uh hi.

New Delhi, India
India gam khuapi New Delhi ah Zomi Innkuan, New Delhi vaihawmna tawh Zomi Church Delhi (ZCD) biakinnah nuam takin zang thei uh hi. Hih hunah chief guest Pu Kham Chin Pau (K. Zou), Advocate hi a, United Zou Organization (UZO), Manipur a makaipi Pu Gin Suan Hau zong kihelin, pawi ann Rs. 20,000/- beiin mipi vak a, lasa teng hawm dingin letsong Rs. 5,000/- a piak banah hanthawnna hun limci tak nei thei hi. Autonomous District Council, Churachandpur Chairman Pu Langkhanpau Guite zong kihel a, Rs. 10,000 tawh huh hi. Pu Thang Za Lun, Rajya Sabha a Assistant Director a sem leh Pu Go Za Mang, Autonomous District Council a executive memberte in zong uap thei uh hi. Zomi Nam Ni tawh kisai thugenna Pu J. Thang Lian Pau in nei thei hi.

Aizawl, Mizoram
Aizawl ah zong Zomi Nam Ni pen Chanmari YMA hall ah 11:00 a.m panin nuam takin kizang hi. Hih hunah Mizogam pana Leitungbup Zomi Kipawlna (Global Zomi Alliance/GZA) a member nih Rev. Suan Khan Thang leh Sianu Elizabeth Hau Sawm Vungte tungah Zomi Cultural Society (ZCS) in pahtawina laipi pia uh a, ZCS Adviser Pu Suan Za Lang, Conservator of Forest, Government of Mizoram in piakhia hi. "Zomi Customary Laws & Traditions” leh “Zomi Cultural Society Byelaw” khahkhiatna Rev. Zam Sian Lal in nei a, Pa Gin Za Go, President, ZCS, Pa Go Siam, President, MPCS leh Sia Dal Gote in thugenna nei uh hi. Hih hunah Zomi ngeina lam tuamtuam - Sangsik, Lamgui, Khawkhai lam, leh buhtuh lam lahna zong om hi. Rev. Kham Khan Thang in lungdamkohna tawh hun hial bawl hi.

Sunnung lam ciang Zomi Cultural Society, Mizoram makai ding teelna om a, President - Pa Gin Za Go, Aizawl, Vice President - Pa T. Thang, Champhai, General Secretary - Sia Nang Sian Mung, Aizawl, Asst. Secretary - Sia Kham Suan Pau, Aizawl, Information Secretary - Pa Patrick Piang, Aizawl, Treasurer - Pa Hang Thawn Tuang, Aizawl, Finance Secretary - Pa N. Khup Mung, Aizawlte telcinin om hi.

Kawlpi khua sungah zong Zomi Youth Association (ZYA) makaihna tawh ZBCM huang sungah kizang thei hi. Rihkhuadarah zong tukpeng kidemna hun zong neiin nuam takin zang uh a, Atlanta (USA), Chennai, Bangalore leh khuapi tuamtuama Zomite in amau omna mun ciatah nuam takin zang thei uh hi. Mun tuamtuam a Zomi Nam Ni zatna ah pau nam tuamtuam Zopua, Kawlpau, Mangpau, Mizopau, Khalkhapau etc. kizang ziahziah a, ahih hangin i minam Zomi ahi hi. - Editor. (T. Sawm Lian, ZBYF Tangko March 2012)

62nd ZOMI NAM NI, 2010 A.D.

Shillong, Meghalaya :
A - 62 veina Zomi Nam Ni pen Shillong khuapi sung a om Zomite in nuam takin Zomi Baptist Church biakinn ah zing nai 10:30 pan nitak nai 3:00 ciang hun nuam takin zang thei uh hi. Lia Khan Cing leh Tg. Suan Ngaih Cin te in siam takin makaih uh hi. Upa Gin Khan Mang, Chairman, Shillong ZBC in hun-apna a neih khit ciang la siamte in lasakna nei uh hi. Hih hunah Dr. Hau Za Cin in “Zomi Nam Ni hong pianna thu” cih thulu zang in thu gen a, makai leh Upa bangzah hiamin zong thugenna hun nei uh hi. Hunzawh lungdam kohna Rev. Cin Kam in a neih khit ciang kham lopiin kikhen uh hi.

Vapar, Mizogam :
Vapar khua ah A 62-veina Zomi Nam Ni pen Pawlpi tuamtuam kigawmkhopna Zomi Christian Fellowship(ZCF), Vapar makaihna tawh nei thei uh hi. 19.2.2010 zanin VCP, Upa Zam Sian Pau Zinmangin zangin, Solo competition nei uh hi. 20.2.2010, sun hunin Champhai DC Office a Superintendent a sem ahi, Zomi Ulian Pu B. Zam Khaw Nang Zinmangin zang in, aman va uap thei hi. Zo lam Mizoram Upa Pawl(MUP), Vapar Unit ten nei uh hi. Hun man khit ciangin Niangtui lim mahmah hawpkhopna nei uh hi. Hih hunah Mipi 250 - 300 kim kihel uh hi.

Lamka, Manipur :
Lamka khuapi sungah Zomi Youth Association makaihna tawh Zomi Nam Ni thupi takin zang uh hi. Kumpi Ulian Pu Phung Za Thang, Minister (Power, Hort& Soil conservation, Sc.& Tech.) banah MLA pawl khat in zatpih hi. Chief Minister in huhna Rs.1,00,000 pia hi. Galkap lam Parade group 6 in nei a, minam lam tuamtuan lam hi. Bawllung kidemna nei uh a, khatna Zomi Football Club (Jiribam) in sum Rs.1,00,000 ngahin nihna United Football Club (Ukhrul) in Rs.50,000 ngah. Cikha leh Tedim panin zong bawlung sui pai uh a, minam lam zong lak uh hi. Lamka bawlung tualpi dimin mi kikhawm a, Zomi Nam Ni a kizatna laka tu kumin mihing tampen dingin ki-um a, mipi 20,000 val khawng kihel uh hi.

Mualnuam, Manipur :
Mizogam leh Lamka kikal a Zomite khua khat ahi Mualnuam khua-ah zong Zomi Nam Ni thupi takin bawl uh a, Mizogam panin ulian Pu Rohlun, Minister of Food and Civil Supply, Forest, zinmang hi a, Khawdungsei khua panin YMA leh lasa siam zong va kihel uh hi. Champhai panin Vanlalsawm IFS (DFO), Lalhmingliana DCSO (Supply), Ramdingliana PS leh Ngopa SDO sem lai Rolungmuan zong va kihel thei uh hi. Pu Rohlun, Pu Rolungmuan leh Pu Vanlalsawmte Zomi vive ahi uh hi.

Lawngtlai, Mizoram :
Mizogam Lawngtlai khua-ah Young Lai Association makaihna tawh YLA Hall ah thupi takin Zomi Nam Ni zang uh a, Lai Autonomous District Council a makaipi Ngunlianchung,(CEM) in zinmang hihna tawh thugenna nei. Falam panin lam pawl pai-in minam lam tuamtuam lahna zong nei uh hi. Hih Lawngtlai khua-ah Zomi Nam Ni a kizat a khatveina ahi hi.

Delhi, India :
February 20, 2010 ni in Delhi ah a 62 veina Zomi Nam Ni nopci takin bawl thei uh hi. Atawmpen mi 1500 bang kihel thei hi. Tutung Zomi Nam Ni pen kum dangte tawh kibang loin kum 10 nuai siah naupangte ngeina puante tawh Fashion Show lahna leh kidemna kinei-in, tua sung panin ei ZOMI Mungsan (U.S.A) in akhatna ngah hi.Lucky Draw sawkna zong nei in mipi in tha ngah mahmah hi.Buaina bangmah om loin nopci takin hun zang uh hi.

Chennai, India :
Tukum Zomi Nam Ni pen kamsiatna tawh Vengnuam, New Lamka a teng pasal khatin nusia mah leh Chennai a Zomi ten nuam takin bawl thei uh hi. Hih hun ah Thahdola ,Vaipheila, Mizo la zong kisa ziahziah ahih manin ZOMI ten minam ni bawlkhawm thei ta cih hong phawksak hi.

Bangalore, India :
Bangalore a om Zomi ten zong Feb 20 Zomi Nam Ni pen Bangalore Zomi Welfare Department le Laizom Tongsuah Bi-Monthly News Letters Editorial Board makaih na tawh zang thei uh hi.

Tulsa, USA :
Tulsa khua-ah Oklahoma Zomi Innkuan makaihna tawh thupi takin Zomi Nam Ni zang uh a, Rev. Dr. Ngul Khan Pau zinmang hi-in, minam khantohna ding thu manpha tampi gen hi. Thu leh la lamah tai mahmah uh a, lam leh fashion show akipan lasakna tuamtuam om hi. Hih hunah Mautam kial huhna dong uh a, US $ 2000 val ngah uh hi. Oklahama state sungah Zomi 1200 val om ta hi.

Texas, USA :
Texas State sung a Dumas city, Amarillo city, Cactus city sung a om Zomite kigawm in DUMAS CITY ah Zomi Nam Ni in bawng gol mahmah khat goin nuam takin bawl uh hi. Zomi ngeina puante silhin, a neu a lian in Zo lapi sain Zo lamin lamin nuamsa mahmah uh hi. Zomite bek tham lo Mexicante bang zong kihel in kikawi kawmin Zo lamin lam uh a, nuamsa mahmah uh hi.

Massachusetts, USA :
Massachusetts Chin Community(MCC) , USA te makaihna tawh A 62-veina Zomi Nam Ni nuamtakin bawl thei uh hi. Zomi Nam Ni kibawl na sungah mimal gawm in 122 bang pha thei uh hi. Nek leh dawn MCC kipawlna in Dollar 2000 bei in bawl a, Hall pi khat Dollar 450 in kawmin Zomi Nam Ni nuamtakin zang thei uh hi.

Florida, USA :
Florida gam Fort Lauderdale vengah Florida Zomi Innkuan makaihna tawh thupi takin zang uh a, lim lahna (drama) leh la siam tuamtuam in a sak banah Zogam kial huhna ding sum donna zong nei pah uh hi. Zomi Nam Ni pen midang adinga thupha ngahna suaksak uh hi. Tua hunah Zonet Award for Writer of the year 2009 Rev. G.K Nang tungah Certificate piakna hun Rev.Dr. Chin Khua Khai in zang hi. A pai khempeuh mi 100 val bang pha uh hi.

Portland, USA :
Portland khua (Oregon) ah Portland Zomi Innkuan makaihna tawh hun siangtho takin zang uh a, Zomite adinga thungetna leh Zomite UN ah min khum zawhna ding hanciamna nei uh hi. Zomi Nam Ni pen minam kip khat suah theihna dingin zang uh hi.

Suangzang, Myanmar :
A(62) vei na Zomi nam ni- in, Tedim gam Suangzang khua in, sun hun in Zomite tangthu tuamtuam leh nitaak in, Zo lapi tawh Zongeina laamvuui kaai-in, nopcitak in pawipi bawl cihthu kiza hi.

Kalaymyo, Myanmar :
Kum 62 cin Zomi Nam Ni pen Kawlpi ZBCM huang ah Chin Sangnaupangte mahkaihna tawh sun 11:00 pan 2:30 sung bawl uh hi. 

Hunpi sung ah hun hon thugenna, tangthu genna, lungdam kohna le Zomi Makai te pahtawina nei uh hi. Hun nihna ah ngeina lam tuamtuam lahna nei in, hun thumna ah lasakna tuamtuam hi a, Zomi Siamsinte in “Tun sung khat pan piang hi ngeingei hang e” cih la a group in sa uh hi.

London, U.K. :
20.2.2010 niin Welsh Association Hall, London ah Zomi Nam Ni nasia takin U.K a om Zomi te makaihna tawh bawl thei uh hi. Zomi bek hi loin minam dangte zong tampi kihel uh a, tha ngah thei mahmah uh hi. Mipi 300-400 bang pha in nuamsa mahmah uh a, hih Pawi sungah Zomi Innkuan UK pan khangno ten Zogamnuam cih la pen lam kawmin sa uh a, etlawm mahmah in mipi in zong siam sain thangah thei mahmah uh hi. Thugenna tuamtuamte a bei khit phet in UK gam sung aa om Zomi Musicians te makaihna tawh Lasakna, nasia takin nei uh a, London a kibawl 2010 Zomi Nam Ni pen nung kum lam mah bangin lawhcing mahmah hi.

Norway :
Norway gam a om Zomi ten zong a omna tek uhah kikaikhawm in 62th Zomi Nam Ni nuam takin muak thei uh cih thu kiza hi. Nordland Norway a om Zomite in zong Sortland khua ah mi 60 val in nuam takin bawl uh a Media lampan Radio saite, VesterĂ¥land thukante leh Hadsel sang siapinu zong kihel thei uh hi. Zomi nam tuamtuam teng leh Kawl, Rakhine, Shan, Kachin, Mon, Chinese minamte zong kihel thei uh a, Ă…lesund, Oslo, Froland leh Stavanger ah zong nuam takin hih hun zang thei uh hi.

Ottawa, Canada :
Zomi Nam Ni pen 20 February 2010, 6pm – 9pm hunin Branson Ave (Branson Centre) ah zang uh hi. Hih hun pen hun nih in khen uh a, a hun khatna ah thugenna hun leh a hun nihna ah Ngeina lam leh lasakna hunin zang uh hi.

Japan :
Tukum 62-veina Zomi Nam Ni, Japan Zomite in zong nasia takin na bawl thei uh hi. Zogam lasa siam Lia Sung Tin Par in va uap thei-in, nuamsa mahmah uh hi. Pu Nang Lian Thang thugenpi (Main speaker) in pangin thugenna nei hi.

Yangon, Myanmar:
Yangon ah Thakhin Than Pe inn ah Zomi Nam Ni kibawl a, Chief of Staff Army ( Ex) leh NLD Makaipi a hi, Tin Oo in zong hih hun zatpih thei hi.

Sweden :
Zomi Innkuan Sweden in zong Sweden gam Ljusdal khua ah A 62 veina Zo Minam Ni nuamtakin bawl thei uh a, Kachin, Karen leh Shan minam te zong kihelthei uh hi.

Philippines :
A 62-veina Zomi Nam Ni (or) Chin National Day pen Philippines ah Feb 20 ni tak 1:00am - 5:00pm sung Kowloon (Sen Ann sai lian mahmah) khat ah bawl in minam kim ciat in ngeina leh la sakna tawh Zomi Nam Ni muak uh hi. Tualaiah Zomi Innkuan Philippines innkuan sung panin Rev. Langh Khan Thang in kipatna thungetna nei in Rev. Vumpi in Welcome Remark pia in, Dr. Khup Lian Pau @ Paubawi in Unity in Diversity bulpuh in thugenna nei hi.

Mun danga Zomi Nam Ni a kizatnate hong kisuah kim thei lo ahih manin nong theih siamna uh kong ngen hi.

- A kaikhawm : Tg. T. Sawm Lian (Laitai April 2010)

NUNTAKNA LAMLAK - 4

NUNTAK NGAMNA

Mihingte a si dinga nungta i hi a, a nungta dinga si bangzah hiam om hi. Tua nuntakna pen nopsakna, lungnopna, lungdamna, haksatna, lunggimna, buaina, natna, leh sihna tawh kidiah tawntung a, kipelh thei lo, a kimakhelhden, i nuntakna sunga kiphumcip ahi hi.

Leitungah i nuntak sungin, hihna, sepna, nuntakzia, leh kalsuandan tuamtuamah i nei uh a, tua i kihelna, i nuntakna sungah khatveivei thu limci, lungnop nading, leh thu sia la sia, liam le bai theihna leh a siahuai mahmah sih theihnate in hong nawk a, eima nuntak nading, i innkuan kepbit nading, i minam mailam khantoh nading leh mi hong simmawh-bawlsiatloh nadingin si ngam a panlak a kul hun om thei hi.

Mi in i omna pawlpi leh minam a gensiat uh, a thusimloh uh ciangin i omna pawlpi leh i minam a daisakte tungah phu lak nopna leh, i hihna humbit nopna hangin khuttum leng liang a kitotna leh thusiazaw piang thei a, tua bang hunah tua pawlpi leh minam adinga a si ngam tampi om hi.

Zomite nuntakna sungah, mite in hong simmawhna leh bawlsiatna hanga nam kal buaina hong omin, tua bang hunah Zomi adinga si gam nungak-tangval, nupi-papi tampi om hi. Tuate pen loh theihloh a minam humbit dinga hong kuankhia a om laitakin, mai lam kalsuan zelna dingah Zomi pen mite sila-a a om maimai ding lauhna leh mite pampaih hih ding lauhna tawh a kuankhia tampi mah om veve hi.

Sih ngam nuntakna pen hoih mahmah, thupi mahmah hi. Tua sih ngam nuntakna hong tun taktak ciang bekin a hihna uh a kilangkhiasak pawlkhat om thei hi. Tua sih ngamna sangin a thupizaw khat om a, tua pen hun hoih leh hum manpha a om lai a innkuan, pawlpi, khua, minam leh gam adinga ‘nuntak ngamna’ ahi hi.

Innkuan sungah, innkuanpihte phattuam nading ngaihsun mahmah lo a, nasep ding leh khantoh nading lam a ngaihsun lo, a hun manpha leh limci teng a mawk beisak, innkuan a buaisak mahmahte khawng pen pua lam pan innkuan siat nading hong tun hun ciangin a si masapen ding, sih ngam nuntakna a nei bangzah hiam om hi.

Pawlpi sungah zong, biakinn a Pasian bia dinga hun a ngah man lo(!), biakpiakna a thusim lo, pawlpi in sep le bawl ding a geelte uh zong a thupisim lo leh kipawl nadinga nuntakna leh hun a piakhia ngei lote khawng pen, midangte in tua pawl gensia-in suksiat sawm hi leh a zadah pen, a kitom masapen khawng peuh hi thei uh hi. Tua bang mite in pawl adingin sih ngam nuntakna a nei taktak mah ahi uh diam?

Minam adinga si ngam mahmahte minam adingin a nungta ngam hi khin lo uh hi. Cihnopna ah a hun hoih uh, a thatang hat lai uh pen kiim le kiang, khuapih-tuipihte tawh kilai nading maimai a zang a, zu le sa tawh kidiahin, naupang leh piteek-puteekte a linglawngsak, mite cimtak mahmah a nuntakna a zang bangzah hiam om thei hi. Tuate pen khua dangte in a khua uh suksiat sawm leh a si ngam masa pen khawng hi zawsop leuleu uh hi. Minam hihna tawh kizuiin - pau le ham, ngeina, zia le tong, nuntakzia zong a thupi sim lo leh, minam khantoh nadinga sem nuam lo, minamdangte laka kibubu mite khawng pen minamin haksatna a tuak ciangin a si ngam mahmah khawng hi thei bilbel uh hi.

I gennop bang hiam? Sih ngamna zong a sia khin hi lo a, nuntak ngamna a om kei leh phatuam taktak lo hi, cih ahi hi. Mahatma Gandhi, Nelson Mandela, Abraham Lincoln, Mother Teresa, Aung San Su Kyi-te pen a gam, a minam leh a nasepna uh dingin singam uh a, a nuntakna uah tuate zangkhiain, a nuntakna uh pen a itte uh adingin a hoih theipen leh a meet thei pena a zat uh ciangin lawhcingin, mi thupi leh mite zahtak ahi uh hi.

‘Zomi ka it’ ci-a gengente khempeuh Zomi adingin nungta ngam tuan lo uh a, ‘Pasian ka it’, a cici khempeuh Pasian adingin nungta tuan lo uh hi. I itte phattuam nadinga nuntak pen sih ngamna sanga manphazaw hi. Innkuante adinga si ngam napi, innkuanpihte’ phattuam nading bangmah a sem nuam lo, innkuan khantohna ding bangmah a ngaihsun lo khawng, pawlpi leh minam it ci-a tua a itte adinga a nungta ngam lo a tam leh, mailam kalsuanna-ah tua a ki-itsak mite hangin pawl in phattuamna ngah lo ding a, si ngam zaha pawl khantoh nadinga hong nuntak uh ciangin innkuan, pawlpi, khua, minam leh gam khangto thei pan ding hi. Tua banga nungta ngam lote, kingaihsut nading hun hoih nei uh leh tuate adingin a singam takpi mah diam?

~ T. Sawm Lian, Daihna Cabin, 20/4/12




Career Guidance : LAW

ZBYF makaite in ZBYF Tangko sungah Career Guidance a tam theipen suaksak ding hoih sa uh a, ahih hangin ei’ tot ngeilohna lampi leh muh ngeiloh lampi midang hilh sawm pen baih het lo hi. A theizaw leh a siamzawte in lah hong gelh tuan lo uh ahih manin sanggam te’n “Ar khawthim dai” a cih uh bangin theician lopi in i gelhsuk gawp mai ding a, a meetpih i om khak zenzen leh lungdamhuai ci ni.

‘Law’ i cih pen Mikangpau hi a, ei pauin ‘thukhun’ ahih kei leh ‘ngeina’ ci leng kitel pen ding hi. Tuhun leitungah ngeina leh thukhun theihlohna hanga thuakna nasia mahmah a, hih thukhun leh ngeinate pen ahih nading bang taka theihna in buaina leh siatna tampi lak panin hong hung thei hi. 

Law a kisin dan :
Law i cih pen sin kisam a, Bachelor of Law (LLB) leh Master of Law (ML/LLM) kici hi. LLB sin theihna nam nih om a, kum 3 course leh kum 5 course ahi hi. LLB degree kum thum course sin dingin bachelor degree (subject khat peuhpeuhah) neih masak kul hi. University pawlkhat ah entrance test nei uh a, a tamzaw ah entrance test nei masa sese loin sin theih hi.

LLB degree kum 5 course sin thei dingin 10+2/PUC zawh masak kisam hi. Suject khat peuhpeuh (Science, Arts,Commerce) panin sin theih hi. A tangpi thuin LLB kum 5 course sin thei dingin marks 55% muh kisam a, mun pawlkhatah minam neu/ singtang mi (tribal) te adingin tawmsak zaw uh hi. Hih course sin dingin entrance test neih kisam a, tua test-ah a tangpi thupi in papaer 2 pan 4 om hi. Tuate pen : English, Mathematics, GK, Aptitude for Legal Studies ahi hi. 

Kum 2012 CLAT entance exam a marks leh paper : English - 40 Marks, GK - 50 Marks, Mathematics - 20 Marks, Legal Aptitude - 50 Marks, Reasoning - 40 Marks ahi hi. National Law University in entrance a paper a bawl uhah : English - 35 Marks, G K - 35 Marks, Current Affairs (General Science, History, Geography, Economics, Civics) - 35 Marks, Legal Aptitude - 35 Marks, Reasoning - 35 Marks, Mathematics - 10 Marks ahi hi. 

Entrance test-ah eima ngaihsutna leh upmawh thu (gelh ding a akicih kei leh) phuaktawm gawp sangin hih lama misiamte makaihna banga dawn pen manpha mahmah hi. Law lam tawh kisai coaching/admission a bawl nuamte in www.lawentrance.com leh www.paradygmlaw.com panin theihtheih ding hi. A sin nading mun Aizawl leh Shillong ah zong om hi.

Law sin pen thubaih lo hi. Cihtak, kuhkal, kipiakzawh kul hi. Lai sim ding a tam mahmah banah, a taktak bang a sep (practical traning) ci tuamtuam, court-ah paia na tuamtuam va sep, court taktak banga kinialna leh legal research work tampi kihel hi. Law College pana kum 5 sinkhit zawh cianga graduate-te pen mi thupi, mipil misiam, mite zahtak ahi uh hi. 

LLB pass khit ciangin master degree (ML/LLM) a sin nuamte ading sin theih hi. Master degree pen kum nih sung kisin hi. Paper tuamtuam, a taktak a zat (applied) hipen hi. University pawlkhat Diploma Course a hong (offer) zong om hi.

Na sepna
Law siamte in sepdan leh sep ding tuamtuam nei uh a, tawmkhat en dih ni :

a) Advocate : Advocate nasep pen court a thusia neite a dinpih/panpih ahi hi. Advocate siamte in a hunzatna uh tawh kizuiin a guaite kiangah sum ngen uh a, a case baih leh haksatna tawh kizuiin sum ngen tangpi uh hi. Court maia kilah ciang zong a thusia neite in bangmah pi gen lo uh a, advocate in gensakin, amau tangin dinsak hi.
b) Solicitators : Advocate-te in hoih tak leh amau a guaite adingin pan a lak theih nadingin solicitatorte in a kisam khempeuh na vansak masa uh a, Solicitator-te’ ngaihsutpiakna tawh thusia neite in advocate guai zel uh hi. Law sinte in a zawh phet un socilitators firm ah ‘junior’ ahih kei leh ‘articled clerk’ in sem phot uh a, tua pan socilitator assistant-ah sem uh hi.
c) Judge : Lawyer kum sawtpi a sem khin sate court makaih dingin kikoih a, judge kici hi. Judgete pen a thuman, a citak, a sia a pha ahihna bangbanga vaihawm, gup tuam nei lo mi hi ding hi. A sepna un mawhpuakna lianpi neisak ahih manun khua-hek gamtat kidop mahmah, pilvan mahmah kisam hi.

Law Branches
Law career tuamtuam pen anuaia bang hi a, ei lunglutna lam leh kivakna lamah pai ding hi :

i) Corporate law : Hih line-ah company liante sepkhopna leh midang tawh a kikal uha kitanauna, kitheihsiamna ding leh, vaihaksa khat peuhpeuh a om cianga a kisapna banga panpih ahi hi.
ii) Tax law : Hih line ah taxation tuamtuamah specialised na hi a, Income Tax, Custom Law, Central Excise Law, Service Tax Law, Value Added Tax etc.. huamkhin hi.
iii) Civil Law : Hih line ah mimal dikna (human rights) lam hi pen hi. Thusia tuamtuam - gamh luah ding vai, inn mun lo gam tawh kisai, mimal nuntakna kizahtak lo luatna, leh nisim i tuahkhak thu tampi kihel hi.
iv) Criminal Law : Hih pen mimal, pawl, khua, gam leh a tuamtuam thusia - mi van guk, mi thah, mi buan, mi ading buaina bawl etc.. hipen hi. Hih lama thukhun/ngeina a theite criminal lawyer kici a, a panpihte uh pen client kici hi.
v) Patent Law : Patent law pen tunaiin kithei-in kilim zat hi. Hih pen mi in ama siamna leh pilna tawh muhkhiat thak bang hiam nei leh, tua pen ama aituam dingin kepbitna lam tawh kisai hi a, tua bang mite in ‘patent right’ nei thei uh hi. Kua hiam in a kitheihpih khinsa pen a neite theihlohin amau a bangin kem, ahih kei leh amau a bangin en uh leh ‘patent law’ zangin court case bawlsak theih ahi hi.
vi) International law : Tulai leitung khantohna tawh kizuiin gam khat leh gam khat kimeltheihna, kikawm-tuahna leh sepkhopna hong tam deuhdeuh hi. Tua bang a sepkhopna lamah tax treay, custom, leh sumbawlna lamah hih international law siamte in sep zawhloh ding nasep om hi.

(LLB a sinlai Tg. Thang Khan Lian @ Pate of Shillong-te pawl in lah gelh sawm lo, ken lah ngen tuan lo. Tua manin a kicingzaw a thei nuam i om khak zenzen leh ama tungah dot theih dingin ngaihsun ni, hong hilh thadahloh ding lametna tawh! - Ed.)(ZBYF Tangko May 2012)

Thursday, April 26, 2012

KOI MAW, KOI MAW!



1. Naupang, nungak, tangval, nupi, papi, piteek,
Puteek dongin, koi maw, koi maw ci uh;
Bang hiam cih gen kul sese lo,
Kitheisiam lel, kitheisiam lel.

2. Kitheisiam, kitheisiam lel, haksatna om lo,
Neih nak leh phal takin kipia pahpah;
Uzaw, nauzaw cih om tuan lo,
Tanbang kimna gu nat nading.

3. Gilvah nading hipeuhmah lo, gu nat nading,
Gilpi, tuap, lung, sin leh pumpi sungah;
Natna hong tun, gimna hong pia,
Ki-itna hang hi, na lua e.

4. Pumpi adingin cidamna hi peuhmah lo,
Kha lam hat nading zong hi peuhmah lo;
Lungsim hatna zong hi tuan lo,
Mi hauh nadingin lei ziahziah.

5. Natna tuamtuam hong tun, aw na sa lua ing e,
Zatui-zaha lei nading teng bei ta;
Kizang ziahziah, bei khin ta e,
Kuhva, sahdah lei nadingin. 5/1/2012

(Ciamnuih laibu, p - 125)

ZA, ZA, ZA

1. Nungak, tangval, nupi, papi, kuamah peuh in,
Tep vuauvuau, tep vuauvuau, koi mun peuhah;
A lei nading sum neihloh ni in zong,
“Koi maw”, cih tawh ni tum dong mah tep thei!

2. Siklet ci, Zo-za ci, a tuamtuam tam zen si,
Koi pan hong piang a, koi pan hong pai hiam?
Cih zong ngaihsun tuan lo leh thei tuan loin,
Tep vuauvuau, tep vuauvuau e, lim sa lua e.

3. Sumpi mangngilh, sunsiah mangngilh, phamawh sa lo,
Ahih hang za bawm puak ding mangngilh ciangin,
Kilehkik sese, aw kilehkik sese,
Bangzahta in nna sem cih kithei zo lo.

4. A bung tunga kigelhte a thei leh thei lo,
I om hangin bangmah phatuam tuan lo,
English sim thei leh a khiatna theite in,
A hathat, a hoih lolo duh zawmah lai!

5. Tate pencil lei nading sum om lo napi,
Siklet lei nading kitasam ngei lo;
Pencil neihloh man a siapa vuak laitak,
Kihausakin, khua laiah tep vuauvuau e.

6. Tuap cancer, gawl cancer, a kithei ngei lo English,
Natna tuamtuam hong tung ziahziah mawk e,
Pammaih zen si, theihngeiloh natna hang a,
Mual hong liamsan it le ngaihte, na lua e. 5/1/2012

(Ciamnuih laibu, p 127)

ZU, ZU, ZU

1. Mi in zong dawn, Zomite in zong dawn!
I dawn dan kibang kei zen si e lawmte aw;
Bang hanga dawn i hiam cih ngaihsuthuai zen si e,
Sum le pai, neih le lam teng bei, tui in tai khin.

2. Nikhat nna sem, a nitak ciang bei pah,
Antang, sathau, leh meh lei nading om nawn lo,
Tate gilkial, dangtak, keu thilthel mulkim lo maw,
A tui in bei, a tui in bei, pammaih zen si.

3. Innkuan nuam kim lai hong kitawngsak a,
Pawlpi sung buaina leh Pasian zahtaklohna;
Khuasung ading mi noksak, buaina a piangsakte,
Zu dawnte hi, buaina bulpi zu hang bek hi.

4. Hansan nadi’n galkap te’n zu dawn uh,
Ei te’n i tu le tate buaisak nadingin,
Dawn hang e, mi ommuang kimlai buaisak nadingin,
Na lua e, na lua e, hangsanna kizangkhial.

5. Zuzuakte mailam hun ding aw,
Haksa zen sin cia, samsiatna hong tun hun ding;
Kua ta in thuakzo ding hiam tuabang samsiatna lian,
Mi kilem kimlai a kitawngsak zuzuakte.

6. Ann hoih nek thei lo, zu dawnna hangin,
Gilpina, sinna, luna leh natna tuamtuam,
A kithei ngei lo ‘operation’ bawl dingin leh,
Pai ziahziah, zato inn leh zatui sai zuanin. 5/1/2012

(Ciamnuih laibu, p. 126)

Monday, April 16, 2012

THUPHA PUAK MINAM

Tu hun mi tamzawte in thupha ngah i ciah ciangin neihsa sum le pai, inn le lo hoih, pilna siamna neite hi a, ahih hangin hih munah ‘thupha’ i gennoppen Jesu leitung mimawhte hong tan ding a kumsukna, mimawhte tan dinga a sihna thu leh, sihna zo a a thawhkikna lungdamna thu ahi hi. Sum le pai i cih pen a thupi mahmah laitakin, a zatna lam a maan kei leh innkuan kisiatna, veng le pam tawh kimuhdahna, leh Jesu tawh kigamlatna suak thei hi. Thupha ngah minam i cihte pen thupha puak minam hi uh a, a ngah thuphate pen amau bekin zeek loin, mite ading, veng le paamte ading leh Pasian adingin a zangkhiate ahi hi. Tuate thupha pen kipin, kho-in, khangto semsem hi.

I. Minam i cih bang? :
Zomi te’n minam i cih pen, Mikangte in nam bangzah hiamin khen uh a, a taangpi thu-in Nation & Tribe tawh kizul pen ding hi. Concise Oxford Dictionary in hih bangin na gencian hi : Nation – A large aggregate of people united by common descent, culture, or language, inhabiting a particular state or territory ci a, tribe – A social division in a traditional society consisting of linked families or communities with a common culture and dialect ci hi. Minam i cih ciangin gencian a haksa mahmah thu hi a, a taangpi thu-in - pau, ngeina, zia le tong, ciindan tuam a nei genna hipen hi.

II. Thuciam Lui in thupha a gendan : 
Thuciam Lui huna thupha tawh kisai-in, galte zawhzawh nading, an le tui kiningcing nading, mite adinga na hoih sem, thupha bawl suak theih nading, cidam nading, leh a kitam gen pen ‘ta tampi nei a suan le khak pung ding a thupha piakna’ ahi hi. Ta tampi nei-a pun nading tawh kisai a genna pawlkhatte : Pasian in nate thupha piak ciangin, “Ci pha-in, tampi pha-in, tuipi sung dim un…” (Pian 1:22) ci a, Adam leh Evuah thupha pia-in, “Ci pha-in tampi pha unla, leitung dimin zo un…” (Pian 1:28) ci hi. Noah thupha a piak ciangin, “Pung unla, tampi pha-in leitung dim un” (Pian 9:2), Isak in a tapa Jakob thupha pia a, “…Vanglian Pasian in nang thupha hong pia-in, hong pungsakin, tampi hong phasak hen” (Pian. 28:3), Pasian in Jakob thupha pia a, “..Pung inla, tampi pha in. Minam khat leh minamte honkhat nang sung panin piang ding a, nang sung panin kumpite zong piang ding hi” (Pian. 35:11), Pasian in Abraham thupha pia-in, “...nang tampi kong phasak ding hi. Nang pen minam honpite’pa na hi ding hi” (Pian. 17:2-4; Isai. 51:2) ci hi. Topa in Hannah thupha pia a, tanu nih leh tapa thum neisak hi (I Sam. 2:21), Pasian in Israel ninam leh Judah minamte kigawmkik ding thu leh, thupha pia a, tampi a phaksak nading thu gen hi (Ezek. 37:26).

III. Thuciam Thak sunga thupha a kigendan :
‘Thupha’ kici pen Thuciam Thak sungah Sawltak Paul leh Nungzui Peterte in, nopsakna, kilemna, hehpihna leh dikna ci-in gen uh hi. Tua a gen thute uh pen Jesu Khris in ei mimawhte hong tatna thu mikim in theih nading leh mawhnei, a si ding mite in hotkhiatna a ngah nading ahi hi. 

1) Nopsakna thupha : Mi nuamsa i cihte kuate hiam i cih leh, mi gi lote thu a zui lo mi, mi mawhte gamtat banga gamta lo mi, mi a thusim lote tawh a kipawl lo mi hi a, Topa thu sung beka nuam a sate ahi hi (Late 1:1,2). Topa thu a thei nai lote in nopsakna taktak nei lo uh hi. Singbul suangbul, dawi le kau lau-in, kithoih uh hi. Topa Jesu eite adinga si ahih lam thei loin, suakta i hih lam a thei lote nuntakna pen gimhuai mahmah hi. Mi thumaan lo leh mi a nuaisiahte thu bangin nungta uh a, lunggimna lianpi leh lauhna tawh kidim uh hi. Tua ahih manin tua bang mite tungah Khristiante in nopsakna thupha i puak kisam hi. Pasian deihna bangin Kha Siangto ki-uksakte pen nuntakna leh nopsakna tawh kizom hi (Rom 8:6).

2) Kilemna thupha : Leitung nuntakna i suutsuut ciangin Jesu Khris a nei lo mite nuntakna leh gamah kilemna taktak om thei lo hi. Tu hun leitung in a buaipih mahmah pen Jesu Khris a thei lo, kilemna manphatna a thei lote hi a, a diakin Muslim biakna zuite sungah buaina leh kithahna tam mahmah hi. Kilemna pen a manpha mahmah hi a, a piangsak mite in lungnuam takin a tuh khaici in hoihna leh dikna a piangsak hi (James 3:18).

3) Hehpihna thupha : Leitung mi khempeuh mawh ciat uh a, hong honkhia Pasian tawh kigamla hi (Rom 3:23). Mawhna thanmanin sihna hi (Rom 6:23). Bang hangin Pasian in i mawhna banga hong thukkik lo hiam i cih leh a hehpihna thupha hang bek ahi hi. Tua thupha pen a thei nai lo mi tampi leitungah omlai a, tua mite kiangah gen zaak a, hilh kisam hi. 

4) Dikna thupha : Pasian a nei mite dik uh hi. Muanhuai uh hi. Mi gi uh hi. Thu dik lo leh hoih lo gen ngam uh hi. Herod in a naupa zi Herodias a teenpih pen Pasian mi Johan in ‘hoih lo hi’ ciin taii a, tua manin Herod in thong sungah khum hi (Matt. 14:3,4; Luka 3:19,20). Herodias in zadah ahih manin that hi. Thudik zong a gum ngam lo, a gen zozo leh a gen ngapngap a gualzawhna mun tampi om hi. Tua ahih manin tua bang mite tungah dikna thupha puak kisam hi.

IV. Thupha puak a kisapna :
Pasian in thupha puak nasep sem masa ahih manin amah a umte adingin tua nasep pen zuihloh theihloh, sep hamtang ding ahi hi. Adam leh Evuah in Pasian thu a manloh uh ciangin gamlak sing lakah kibu uh a, Pasian in sam hi. Tua Adam leh Evuah mawhna hanga si ding leitung mihingte tan dingin a Tapa neihsun Jesu Khris leitungah hong sawl lai hi. 

Jesu in a nungzuite vakkawikawi a, mi khempeuh lungdamna thu hilh a, ama nungzui suaksak dingin hong vaikhak hi (Mat. 28:19, Marka 16:15, Luka 24:47, Sawl. 1:8). Tua thupha pen Jesu in mimawhte hong tatkhiatna thu leh tua hanga nuntakna thak tawh ki-itna, kilemna, nopsakna leh daihna (calmness) om nading ahi hi. Leitungah Pasian thu a thei nai lo, singbul suangbul leh dawi le kau bia tampi om lai hi. Tua mite tungah thupha, lungdamna thu puak pen Khristian mite mawhpuakna hi a, tua bang nasep a kisep ciangin a sem mite Pasian in thupha pia a, a nasepna uh zong hong khang tektekin, thupha ngah behbeh uh hi.
Leitungah thupha a ngah masa leh thupha a puak masa minam leh gam khangto hi. America hizahta a thupha a ngahna uh leh a khantohna uh hang pen, lungdamna thu a theih nai lote kiangah a puakna hang uh ahi hi. America gam nopsakna teng nusia-in leitung mun tuamtuam, Zogam mual dawn a gamsa banga nungta Zomite tung nadongah thupha hong puak mawk uh hi. England gam neucik pen bang hanga leitungah hizahtain kizahtak hiam i cih leh amau thupha a sante uh minam dangte adingin zangin, Pasian lungkimna bangin zang uh ahih manin Pasian in laamto hi. Lai Siangtho in hih bangin thupha puak a kisapna thu hong hilh hi :
  1. Ni khat khit ni khat ama hong hotkhiatna thu gen tawntung a, ama minthanna minamte lakah gen ding leh ama na lamdang septe mi khempeuh lakah pulak dingin hong hilh hi (Late 96:2,3)
  2. Lungdamna thu puakte etlawmzia gen hi (Isaiah 52:7)
  3. Topa in Ezekiel kiangah, mi gi lo khat a nuntak theihna dingin thu a hilhkholh kei a, tua mipa pen mawhnei mahin a sih leh tua sihna thu-ah amah a ngawh ding thu gen hi (Eze. 3:18; 33:8). Tua mah bangin tu hun Khristiante tungah tua mawhpuakna hong pia hi. 
  4. Mi gi lo khat a sihna-ah Pasian lungdam lo a, tua mi kisikin a nuntak ding a deihzawkna gen hi (Eze. 18:23; 33:11)
  5. Phakte in Syria mite taisansa an le tui a muh uh ciangin amau bekin ne lo uh a, a mipih Israel mite in nuntakna a neih nadingun hilhin nekhawmin, a nungtakhawm uh hi (2 Kum 7:9-11)
  6. Mite tunga piakna zahzahin Pasian in a piate tungah thukkik ding hi (Luka 6:38).
  7. Kamsangpi Isaiah in, gimna a thuak mite tungah thuhoih a puak ding, lungsim kitamzante a damsak ding, salin a kimante tungah suahtakna thu a gen ding, a kikhum mite adingin thong kong a hong ding, Topa in a mite honkhia-in, a galte a guallelhsak ding hun a tunna thu a gen ding, a thum mi khempeuh a hehnem ding, amaute pen a thuman mite kici-in, amah a kiminthansak theih nadingin Topa in a mite kem hi, a kicih theihna dingin Zion-ah a om a dah mite a lungdamna ding, a lungkham mite in phatna la a sak theih nading, a lunggim mite in Pasian a phattheih nadingin amah a kisawlna thu gen hi (Isaiah 61:1-3). Tua sawlna pen tu hun Khristiante ading ahi hi.
  8.  Zan thapai a lawhsap nungin Peter in, Jesu sawlna bangin ngen khuh a, ngasa tampi a mat ciangin amah bekin nekbei sawm loin, gal-khat lama a lawmte sam hi (Luka 5:7). Thu hoih, lungdamna thu pen eimah bekin thei-in noptuampih loin, Pasian a thei nai lote tungah gensawn ding, piaksawn ding ahi hi.

V. Bangci bangin sem ding :
Thupha puakzia tawh kisai a kisam mahmah thu lianpipi thum om hi. Khatna, A kuan khia, thupha puak nasem (missionary) om kul pelmawh hi. Gammial a nasem ding, a thei nai lote kiangah lungdamna thupha puak a, Satan sal a tangte a honkhia dingin a mun mahmahah a paikhia, a kuankhia om kul hi. Nihna, Lungdamna thupha a puak ding a kuankhia a om laitakin, vekpi in kuankhiat theih hi lo hi. Tua a kuankhiate sum le pai, thu le la tawh a vaak, a panpih (supporters) om pelmawh kisam hi. Tu hun mission nasepna-ah mawk pai, mawk sep cih bang om nawn lo a, lampi ding a sialte lamlahna bangin pai kul hi. Thumna, A kuankhia leh sum le pai, neih le lam tawh a huh a om mah bangin, a nasepna uh a mazan nading, sum le pai leh neihsa tawh a pangte in a vaakzawh nading un Pasian tungah a ngetsak, a ngetpih, thungetna tawh ma a pang tawntung a om kisam hi. Missionaryte nasep mazanna leh lawhcinna tampite pen amau adinga a thum a tau, Pasian tunga a kiko dente hang zong ahi hi.

Zomite thupha hong puakte i ngaihsut ciangin pilna siamna sang pipi nei uh hi. Hun khat laiin missionary pen a ututte pai-in, sepdan leh kalsuandan kician lo a pai zong om hi. Kum zalom 21 khen lamah thupuak nasemte’ lakah pilna siamna neite manphatzia kiphawk thak hi. A kisinsa mite nasep pen mazangin, muibunzaw hi, cih kimu hi. 

Tua banah, tu hun thupuak nasepzia thak khat pen, a paina mun leh gamte sum zanga lampi kician tak zuihna ahi hi. Tu hun ciangin a kisam mahmah English sinsakna tungtawnin mi tampi in thupuak nasep sem ta uh hi. Communist gamte bangah lungdamna thu puak pen a hamsa mahmah hi a, tua munah pai theih nadingin, amau gam sunga a kisam mahmah English siam, lai hilh thei dingte kipaisak hi. Tua banga a kipaisak ciangin tua apaina gamte in sangsiate khasum pia uh a, sangsia sep kawmin thupuak nasep semkhawm thei pah uh hi. Tua bang a sinsakte lakah North East Centre for Training and Research (NECTAR) kicite nasepna leh panlakna zong ettehhuai mahmah hi. Thupuak nasep lunglutna anei, English siamte sinsak uh a, tuate in gam tuamtuamah lungdamna thu pulakkhia uh hi. 

Tu hun mission nasepzia thak khat pen “A bucing thupha puak nasep’ kici a, tua-ah mihingte hotkhiatna (human salvation) bek hi loin, piansak nate khempeuh – singkung lopa, gamsa leh ganhing tuamtuam, kiim le paam a omte tawh kilem takin nuntakkhopzia ding, leh Pasian bawl nate ahihna uh banga teenkhoppih, nuntakkhoppih ding ahi hi.

VI. Thupha puak minam suah theih nadingin :
Zomite thupha puak minam i suah theih nadingin, thupha i theihcian kisam a, tua nasep a meetna leh a thupina i tel masak kisam hi. Mawk gen a, mawk phuutgawp theih ahi kei hi. Thupha i cih – nopsakna, kilemna, hehpihna leh diknate pen mi lakah pulakkhia ding i hih manin, i theihcian a, eima nuntakna, leh i minam nuntakna-ah mite in limpha a muh uh kul hi. Tua ahih kei leh, i thugennate in saang zo lo ding uh hi. Minambup hoih kim ding bel ahi thei lo thu hi a, ahih hangin, “Thupha puak minam” i hih theih nadingin eima mahmah nuntakna zong nakpi’n kipuahphat kisam hi. 

Sawltak Paul in a laikhaknate sungah lim gelh mahmah hi. “Note tungah nopsakna leh hehpihna thupha hong om ta hen”, cih bangin tamveipi na gelh hi. Tua a gelh bangin amah mahmah nungta hi. Mun tuamtuamah pai kawikawi a, Lungdamna thu, nopsakna leh hehpihna thute gen kawikawi a, lungdamna thu hilh dinga kisawl ahihna leh, tua thu a hilh kei leh amah adingin a dahhuai mahmah ahihna thu gen hi (I Kor. 9:16). 

Zomite sunga Khristian biakna pawlpi tuamtuam leh para-church tuamtuamte nasep hoih leh hoihlohah i minam thupha leh thusia, a hoihna leh hoihlohna kinga mahmah ahih manin pawlpi tuamtuamte in thupha puak minam suah theih nadingin vanzat poimawh mahmah i hih lam i mangngilhloh ding thupi hi.

Thukhupna :
I kiim i kiangate i et ciangin mission nasepna lamah a hatte mah pawlpi, minam, leh gam khangto hi. Mizogam sunga Presbyterian pawlpite in missionary 1900 kiim sawlkhia uh a, Baptist Church of Mizoramte in 2009 kumin 555 sawlkhia uh hi. Kawlgam sunga Zomi Baptist Convention of Myanmar in missionary 300 peuhmah sawlkhiat zawh ding hanciamna nei uh a, thupi mahmah hi. Pasian’ piak thupha pen ama deihna bangin a kizatna-ah Pasian lungdam a, a pia mite thupha pia-in, thupha ngah minam suak uh a, tua a piakkkhiatna uh pen thupha puak minam a suahna uh ahi hi.

Etkakte :
1. Lai Siangtho
2. Internet
September 21, 2011

(ZBCM Thului gelh Kidemna - 2011, 2nd Pasition)

Thursday, April 5, 2012

NUNTAKNA LAMLAK - 2

NOPSAKNA

‘Nopsakna’ lunggulhna leh lametna tawh a nungta mihingte i hi hi. Hih i lunggulh nopsaknate pen i mai lam nuntaknaah nopzawk semna hong tun maw, ahih kei leh siatna leh tawntung sihna? cih ngaihsuthuai hi.

I mimal nuntakna-ah i nopsakna bang hiam? Sum le pai zonga khua-ul luang a i sepna leh, sun le zan gen lo a i sepna pen mai lamah nek le dawn, sum le pai sinkham lua lo a om nading, sihna, natna, leh haksat hun cianga haksa lo zaw a om theih nading leh i nuntak a nopzawk theih nading, gual-eng a i omloh nading deihna ahi hi. Tua hi kei leh kua’n haksa pipi in na sem nuam ding hiam (nasep nuamsa ngiat om a hih leh thukhat), lametna hanga nasep nuam a kisa hi zaw hamtang hi.

Khangno pawlkhat in zu le sa, numei pasalna tawh nopsakna zongin a khangno hun tomcik sunguh a zatna uh hangin a dam thei lo meima a khantawn un ngah lawh uh hi. Pasian thu don loin, leitung gualnopna lamah ‘nopsakna’ zon luatna hangin mite muhdah leh pampaihin ki-om thei hi. Tua pen kua hang hiam? I nopsakna zonna lamah bang i ngah hiam? Tua i zon nopsakna pen i mu takpi mah hiam?
Nu leh pa thu mang loin, veng le pam, lawm le gualte thu i man zawkna hangin bang ciang i tung a? Nek le dawn, silh le ten ei hoihsak leh deih bangin ne-in dawn-in, silhin tengin, i ut bangbangin nungta leng a nuam takpi mah diam?

Ni khat nna semin, tua a thalawh khiat pen a innkuanun nuam taka nekkhop/zatkhop sangin a lawmte nih le khat tawh zu dawnna peuh, ahih kei leh laithai kapna peuhin zat nuam a sa zaw, tua munah ‘nopsakna’ a zong om thei hi. Tua nopsakna a zonna hangin a innkuan sungah, lawm le gualte tawh kimuhdahna leh kitotna bang piang thei zawsop hi. Nopsakna i zon luatna hangin i pumpi, i innkuan, i pawlpi, i khua, i gam in thuak hi.

Tulai pawlpi pawlkhatah mi pawlkhat in ‘Pawlpi sungah Kha om kei, nuam kei, pawl dangah tai ding hi..” cih bang gen thei hi. Tua a gente amau leh amau ‘kha-mi’ kici in, pawl sung nop a saklohna uh leh a deihkhoplohna uh gengenin, pawl sung taisan thei zawmah lai uh hi. Tuate kha-mi-na pen (thukhen ka hihloh hang) maan taktak dingin ka um thei kei hi. Kha-mi taktakte in a pawlpi sung uhah kha om lo-a a theih uh leh a om theih nadingin panla ding uh a, a thanemte tha khauhsak sawmin, a nasep ding poimawh pen ahihna thu theiin taisan lo ding hi.

Lamna dianna a tam luat mana ‘kha nin hi,’ cih khawng, lamna dianna a omloh mana ‘kha om kei’ cih khawng tam mahmah hi. Tua bang a gengen mite pen amau nopsakna bek a ngaihsun, amau deihna bek kalsuanpih a sawm, mi tawh a kipawl thei lo ahi uh hi. En nopsakna i neih bangin mi in zong nopsakna nei tek uh a, ahih hangin i nopsakna kibang lo cih i phawk kisam hi.

Zomi sungah, pawlpi khatah la tomno (khanlawhna la) tawh lamin diangin Topa phat nuam a sak mahmah laitakun, solfa la sa a biakpiakna pen kha om lo, Pasian om lo dana a ngaihsut ding hi lo a, solfa la sa a Pasian phat nuam a sa mahmahte in zong la tomo tawh Pasian a phat ziahziahte pen kha-mi lo cih ding hi tuan lo hi. Ahangin, nopsakna kibang lo hi lel a, lungsim tawngpen pana a kiphat Pasian tawh kizop leh zoploh thupi zaw hi. Mi nopsakna nuam kisa kim lo a, mi nopsakloh nuam i sak pawlkhat zong om veve hi.

Mi pawlkhat in amau mipihte kiang sangin mi lak nuam a sa zaw om thei hi. Amau nopsakna ahih leh gen theih om lo hi. Ahih hangin (ci veve lai ni) tua amau mipihte kiang nuam a saklohna hangin a tu a tate mi mangthang suak leh, tua a tu a tate in kua mawhsak ding hiam? Midangte kiangah nuam a sak luatna hangin a tate in a nu leh a pa pau thei kei leh, tua a nopsakna pen a suan le khakte adingin manpha maw manpha lo cih zong suuthuai hi.

Charles Mackey in The Miller of the Dee cih la a phuakna sungah, Dee gun geia ann gawina neipa lungkimna thu, a sepna ah nuam a sakna leh kuamah eng lo a, kuamah in zong amah eng lo hi-a a theihna thu, “I envy nobody - no, not I - and nobody envies me” ciin gen den thei hi. Kumpite tutphah a tut a, gam lianpi sunga mi tampi uk pen lunggulh tuan loin, a zi a leh a tate tawh nuam taka, ama sepkhiatsa a nek uh pen nuam sa mahmah lel hi. Tua a nopsakna pen midang neih le lam deihgawhna hi lo a, a nopsakna zonna in kuamah buaisak lo hi. Kithutuak takin innkuan a nuikhawmin, ne khawm uh a, tua pen pa’ nopsakna ahi hi.

Tua hi a, a thupi penin, i nopsakna in bang ciang hong tunpih hiam, cih ahi hi. Ei adingin a nuam khempeuh pen i lawm i gual, i innkuanpih, i khuapih, i mipih i sapihte adingin a phatuam hiam? I nopsakna pen mite adingin a phatuam kei zongin mi a nawnkaisak hi kei beek leh hoih ding hi. ~ T. Sawm Lian, Daihna Cabin

NUNTAKNA LAMLAK - 3

NAUPANGTE SIAT THEIHNA

A thupi lo a i ngaihsutte pen a thupi lo taktak zong hi lo, a thupina i theihloh man hi thei hi. ‘Ngaihsut taak kei,’ ‘thupi kei lua’ i cihte hangin bawlphat theihloh siatna lian hong tung thei hi. Mi a pilna leh siamna a san semsem leh naupang kep a kisapna, a manphatna leh mailam huna haksatna tung ding tampi a vengsak ahihna thei uh a, khuasunga khahzau gawp lauhuaina phawk uh hi. Naupangte gitloh theihna pawlkhat en dih ni:

1. Innkuansung nuntakzia (family environment) : Naupang in nuntak khuasakzia, pau leh a kisam khempeuh a sin masakna penpenin innkuan sung pan ahi hi. A innkuanpihte in a sinsakna bangbang pen ahi ding mah sa khin pah hi. A pau theih cilin kam hoih lo tuamtuam a kisinsak leh tuate zang paisuak hi. Zu zuakna inn pana khangkhiate in teengta kineihna na lengah zu zuakin pang pah uh a, Pasian thu tawh a kimakaihte in innkuan thunget khopna khawng nei pah uh hi.

2. Nek le tak haksatna (economic problems) : Nek le dawn, sum le pai haksat luatna hangin mi tampi kisia hi. Nu leh pate in tate tungah zawnna (poverty) pen a sia lama zat hetloh ding sinsak kisam hi. Mi pawlkhat sum le pai neihloh manin amau pumpi mahmah a zuak, ahih kei leh Pasian leh kumpi’ deihloh zatui zaha, khamtheih guihtheih a zuak peuh om thei hi. Ei neih tawh kituak a gamtat sinsak a, neih phakloh leh ei dinmun tawh kituak lopi a nuntak sawm lo ding leh, mi lakah maizumna a zang lo a, nasep kuhkalna a zang dingin hilh kisam hi.

3. Nu leh pate lametna lian lua (high perental expectation) : Nu leh pa pawlkhat in a tate tungah lametna nei lian lua uh ahih manin a tate un siat lawh hi. Mihing siatna tampi lakah hi pen kihel hi. Tate hih theih leh lungsimin a zawh, amau kingapna ngaihsutpih lo a, tua bangin omin, tua sinin, tua semin, tua laiah ..... ciin nu leh pa pawlkhat in amau hoihsak leh lunggulh teng a tate uh hihsak sawm thei uh hi. Mi khat pen a lunglut lam leh a siamna lam ngaihsun loin a nu leh pa in engineer hi dingin deih uh hi. A pate thu mangin haksa sa pipi in engineer sinin sangah kah a, a sangkah/laisim cimtak lua, zo lo kisa lua mahmah ahih manin a sinlai a zawh main amah leh amah kithat hi. A lawmpa in bel sinzo sam hi. Ahih hangin a laisim a zawh ciangin ama lunglut lam manzaih (photographer) nna mah sem ahih manin a engineer sin pen bangmah a khiatna om lo hi.

4. Veng le paam hoih lo (bad neighbourhood) : I mit a i muh leh i bil a i zak mun/nawhte in i ngaihsutna-ah lianpi in nna sem hi. Mihing ginat leh ginatloh pen kim le pam, veng le pamte hang zong hi thei hi. Zu khamkham a kimuhdenna munah teeng leng naupangte in zukham pen mihing ngeina peuh sa thei ding uh a, zatui kisunte a kimuhden theihna munah teeng leng zatui kisut lauhhuaina naupangte in thei lo ding hi. Tua ahih manin teen nading mun teel siam pen naupangte mailum hun dingin kisam mahmah hi.

5. Kineu ngaihsutna (inferiority complex) : Zomite lungsim sunga a lian mahmah khat pen ei le ei kineu ngaihsutna, mi hih theih hih thei lo dinga kingaihsutna om ahi hi. Zomi ulian khat in, “Kei bel kumpite in hong deihsak mana hih ka dinmuna a om ka hi kei a, ka hihna (siamna, theihna, service etc) in cit mana om thei ka hi hi” ci hi, ciin gen ngei uh hi. Mi van a gu maimai ding khawng bek a kingaihsun lo a, nu leh pate in tate lungsimah cihtakna, kuhkalna, thuakzawhna leh picinna tuh kisam hi. Naupangte lungsimah kimuanna (self confidence) a neih theih nadingin amau hih theih ding nna vaihawmsak a, sepsak hoih hi. Amah leh amah a kimuangngam lo mite in kuamah muangngam lo hi.

6. Naak ukcip lua (over restricted) : Naupan laia ki-ukcip luate a picin uh, ahih kei leh amau thu a hong om uh ciangin nuntak siam lo uh hi. Nu leh pa pawlkhat in inn sungah a tate nopsakna lam leh a sep utte khempeuh khamcip thei uh a, tua bang mite mun dang, a nu leh pate kiang loah a om ciangin omdan siam lo uh hi. High school leh higer secondary pawlkhatah sangsiate strict lua mahmah uh a, tua pana sangnaupangte hong passed khiat uh a, college hong zop uh ciangin college life nuam sa lua uh ahih manin laisim ding zong ngaihsun lo thei uh hi.

7. Khahzau lua (never restricted) : Hun-awl hau lua leh sepding nei lo a naupang a om uh leh siatna tawh kizom nuam mahmah hi. Vak haat lua, khua laka tam luate in gamtat siatna tuamtuam bawl baih mahmah hi. Nu leh pate in tate vakna leh a paina lam uh theihpihin, kithuahpih tam kisam hi. Kua tawh kikhawl a, a vakhiat ciang bang sem a, koi munah pai zel hiam cih pen nu leh pate in theihpih kisam hi.

Mihingte, i nu’ pum sung panin i piankhiat cilin i sia le pha theihna kibang kim hi. Tua i suahkhiat a kipanin i nu leh pate hong kepdan leh makaihdan tawh kizuiin a hoih deuh leh a sia deuh, a thumang leh a thumang lo deuh, a thuman leh a thuman lo deuh, a migi leh a migi lo cih bang ki-om hi. Kimakaih zawh mana kihoihkim ahihloh hangin, mi tamzawte siatna pen kimakaihna maanloh man, ahih kei leh kimakaihloh man ahi hi.
~ T. Sawm Lian, Daihna Cabin 22/3/12